Goud in de kunst: Schilderijen en beeldhouwwerken in een gouden gloed
Mensen zijn altijd gefascineerd geweest door het edelmetaal goud. Het wordt beschouwd als zeldzaam en waardevol en is daardoor de belichaming geworden van roem en rijkdom. Bovendien gaan het gebruik als betaalmiddel, de populariteit als materiaal voor sieraden en de traditie in de kunst duizenden jaren terug.
De populariteit van goud is zeker in de eerste plaats te danken aan de unieke kleur, subtiele glans en materiële waarde. Daarnaast heeft goud altijd een grote symbolische kracht gehad bij mensen, bijvoorbeeld in veel religies of mythologie. Sommige religies zien goud als een directe uitdrukking van het goddelijke, terwijl andere culturen goud associëren met magische eigenschappen en de glans vergelijken met het zonlicht.
Het belang van goud voor veel religieuze gemeenschappen blijkt uit het feit dat goud vaak wordt gebruikt als decoratie in heilige gebouwen en veel liturgische of rituele voorwerpen zoals kruisen, kelken of grafgiften. Bovendien is de symboliek van het edelmetaal een belangrijke factor geweest in de gouden schilder- en beeldhouwkunst, en de materiële kwaliteiten zorgden ervoor dat goud een uiterst populair materiaal werd in de kunsten.
Goud wordt al duizenden jaren gebruikt als kunstmateriaal
Goud biedt verschillende voordelen ten opzichte van andere metalen voor gebruik in schilder- en beeldhouwkunst. Ten eerste komt het al in de natuur voor in een vorm waarin het direct kan worden verwerkt. Dat betekent dat het niet gemengd hoeft te worden met andere metalen om een legering te vormen. Goud is daarom, samen met koper, een van de eerste metalen die mensen gebruikten om gereedschap, sieraden en andere voorwerpen te maken. Een ander voordeel is de weerstand van goud als materiaal voor alledaagse voorwerpen, schilderijen en beeldhouwwerken. Het roest niet en kan daarom meerdere eeuwen meegaan zonder te veranderen. Hoewel goud uitzonderlijk duurzaam is, is het ook uitzonderlijk goed en gemakkelijk om mee te werken. Omdat het relatief zacht is, kan het gemakkelijk worden gevormd - bijvoorbeeld gerold, gehamerd of verwerkt tot een poeder. Met deze eigenschappen is goud geschikt voor zowel schilderen als beeldhouwen.
Technieken en methodes van goud schilderen en beeldhouwen
Er zijn verschillende methodes om dit edelmetaal te gebruiken bij het schilderen met goud. In de Middeleeuwen gebruikten kunstenaars goud vaak alleen voor de achtergrond van hun schilderijen. Ze rolden het uit tot bladgoud en brachten het aan op het doek. De eigenlijke motieven, zoals scènes met mensen of landschappen, werden dan op deze neutrale maar intens glanzende zogenaamde "goudgrond" geschilderd. Deze techniek is vooral bekend in de religieuze iconenschilderkunst en paneelschilderijen.
Goud kan echter ook worden gebruikt als een creatief element op een vergelijkbare manier als olieverf of temperaverf. Bladgoud is dus net zo effectief als het gaat om het ontwerpen van motieven of het toevoegen van accenten en applicaties aan beelden. Bekende voorbeelden van dit proces zijn de schilderijen "Adele Bloch-Bauer I" en "De Kus", waarvoor de Art Nouveau schilder Gustav Klimt gedeeltelijk bladgoud gebruikte.
Bovendien heeft goud een lange traditie in de beeldhouwkunst. Net als bij gouden schilderijen gebruiken beeldhouwers goud op verschillende manieren voor hun sculpturen. Sculpturen gemaakt van massief goud zijn bekend in vele culturen. Hier smelt de kunstenaar het goud en giet het in een mal of graveert het. Vaak bedekten ze zelfs voorwerpen van hout of metaal met bladgoud en polijsten ze daarna. Een beroemd voorbeeld van gouden beeldhouwkunst is het dodenmasker van Toetanchamon uit het oude Egypte.
De bloeiperiode van de goudkunst en haar renaissance in de 20e eeuw
Hoewel goud over het algemeen erg populair was in de beeldende kunst, waren er fasen in de kunstgeschiedenis waarin het enigszins uit de mode raakte. De eerste toepassingen van goud in de kunst zijn gedocumenteerd in het oude Egypte. Hier werd goud vooral gebruikt in verband met de verering van goden en farao's of voor sarcofagen en grafgiften. Verder is bekend dat de Griekse oudheid goud gebruikte als materiaal voor ornamenten op standbeelden.
Goud beleefde zijn eerste hoogtepunt in Europa in de kunst vanaf de eerste eeuw na Christus. In de eeuwen daarna werd goud veelvuldig gebruikt in de kunst, niet in de laatste plaats vanwege de vele betekenissen. Het edelmetaal diende bijvoorbeeld als symbool voor de zon, licht, standvastigheid, wijsheid, rijkdom of het goddelijke wezen. Vanaf de 15e eeuw begon de populariteit van goud in de kunst echter af te nemen. In die tijd heerste de overtuiging dat goud, met zijn sterke en eigenzinnige glans, alle andere kleuren overtrof en de indruk van het beeld verstoorde. Andere redenen die in de literatuur worden genoemd voor het afwijzen van het gebruik van goud in de kunst zijn de discrepantie tussen de hoge waarde van het materiaal en de intellectuele eisen van de beeldende kunst. Ook wordt het elitaire imago van goud genoemd als een waardevol edelmetaal dat alleen was voorbehouden aan de hogere klassen. Dit stigma duurde tot het begin van de 20e eeuw.
De eerste benaderingen van goud waren onder andere herkenbaar in de "Gouden Fase" van Gustav Klimt. Vanaf de jaren 1950 deden andere kunstenaars mee. Robert Rauschenberg, een van de belangrijkste kunstenaars van de Pop Art, creëerde zijn beroemde "Gold Paintings" en James Lee Byars was bijna kwistig met bladgoud bij het maken van zijn expansieve abstracte sculpturen. Ten laatste sinds de jaren 1980 is goud volledig gerehabiliteerd in de kunst en vandaag de dag werken meer kunstenaars met goud dan ooit tevoren sinds de Middeleeuwen.
Er zijn grote tentoonstellingen over het thema "Goud in de kunst", zoals "De Gouden Eeuw" in Stuttgart in 1991 of "Goud" in het Belvedere in Wenen, en goudmusea zoals het beroemde "Museo del Oro" in Bogotá genieten grote populariteit onder het publiek.
