Fantastisch realisme: Een nieuwe werkelijkheid creëren
In het midden van de 20e eeuw verzamelde een groep jonge, avant-gardistische kunstenaars zich in Wenen en ontstond er een nieuwe schilderstijl: Fantastisch Realisme. Deze kunstenaars streefden er niet naar om louter representaties van de wereld te maken, noch volgden ze de steeds populairder wordende trend van abstractie. In plaats daarvan bleven ze figuratief schilderen, maar lieten ze een heel eigen interpretatie van de werkelijkheid zien. Hun kunst was herkenbaar beïnvloed door het surrealisme, maar bleef zich ontwikkelen in de richting van een onafhankelijke stijl. Door middel van surrealistische, soms bizarre picturale composities, presenteerden ze een fantastische wereld die schommelde tussen waarheid, visie en waan.
Fantastisch Realisme: Wenen als oorsprong van de kunstbeweging
De kern van de kunst van het Fantastisch Realisme lag in Oostenrijk. Halverwege de jaren veertig werd in de hoofdstad de "Weense School voor Fantastisch Realisme" opgericht. Tot de eerste leden behoorden Arik Brauer, Ernst Fuchs, Rudolf Hausner, Wolfgang Hutter en Anton Lehmden.
Twee andere prominente schilders speelden ook een belangrijke rol in de opkomst van het Fantastisch Realisme: Edgar Jené en Albert Paris Gütersloh. De laatste doceerde van 1945 tot 1962 als professor aan de Weense Academie voor Schone Kunsten. Onder zijn studenten bevonden zich veel van de latere vertegenwoordigers van de kunstbeweging. Naast zijn lessen was hij voorzitter van de "Kunstclub" in Wenen. Hier wisselden jonge avant-garde kunstenaars van alle genres en stijlen ideeën uit en organiseerden ze gezamenlijke tentoonstellingen.
Edgar Jené, afkomstig uit het Saarland, Duitsland, had ook een belangrijke invloed op de Weense School van het Fantastisch Realisme. Hij promootte het surrealisme in Wenen na de Tweede Wereldoorlog en organiseerde de eerste tentoonstellingen, waardoor hij een belangrijke identificatiefiguur werd voor de kunstenaars van het Fantastisch Realisme.
De jonge kunstenaars hielden ook hun eerste grote tentoonstelling in Wenen in 1959. Ze toonden hun werken in het Belvedere en baarden opzien met hun fantastische figuratieve stijl. Er volgden nog meer tentoonstellingen in Oostenrijk en daarbuiten. Vandaag de dag wordt het Fantastisch Realisme beschouwd als een van de meest internationaal succesvolle kunststromingen uit Oostenrijk.
Op zoek naar de ware realiteit
De kunstenaars van het Fantastisch Realisme weigerden de werkelijkheid als een gegeven te beschouwen en alleen maar af te beelden. In plaats daarvan wilden ze met hun kunst verder kijken dan de uiterlijke verschijning van de wereld. De beelden waren bedoeld om verborgen geheimen te onthullen en toegang te geven tot de waarheid.
Ernst Fuchs (1930 - 2015) beschouwde schilderen als een beeldtaal waarmee hij de diepste geheimen van zijn ziel en hedendaagse gebeurtenissen kon onderzoeken. Hij zocht naar wat niet onmiddellijk herkenbaar was in de uiterlijke schillen van de wereld. Schilderen was voor hem een soort "wakker dromen". Arik Brauer (1929 - 2021) wilde niet de dingen schilderen zoals ze eruit zagen, maar wat ze werkelijk voorstelden. Hij wilde de wereld laten zien met al zijn positieve en negatieve facetten.
De kunstenaars van het Fantastisch Realisme deelden in hun basisaanpak een fundamentele overeenkomst met het surrealisme. Hun werken zien er ook fantastisch, dromerig en onwerkelijk uit. Het doorslaggevende verschil tussen de twee stijlen ligt echter in hun schilderproces. De surrealisten haalden inspiratie uit de vrije verbeelding, het onderbewuste en het onbewuste. Ze experimenteerden met intuïtieve en geautomatiseerde schildermethoden om toegang te krijgen tot de diepten van hun psyche, met als doel de artistieke impuls zo ongefilterd mogelijk op het doek uit te drukken. Sommigen gingen zelfs zo ver dat ze het bewuste denken helemaal het zwijgen wilden opleggen.
De kunstenaars van het Fantastisch Realisme daarentegen verwierpen deze impulsieve benadering van het schilderen fundamenteel. Ze ontwikkelden duidelijke concepten voor hun schilderijen en voerden die gecontroleerd uit op doek. In plaats van intuïtief en spontaan te schilderen, legden ze grote nadruk op een technisch perfecte uitvoering met een grote rijkdom aan details. Daarmee namen ze ook afstand van de abstractie, die in de jaren 1950 bekendheid begon te krijgen: Ze hielden vast aan het representatieve, ze vormden een directe uitdaging voor het kunstestablishment, dat in die tijd de abstracte schilderkunst vierde.
Fantastisch Realisme: Kenmerken en motieven van de schilderkunst
De schilderstijl van het Fantastisch Realisme ontwikkelde zich niet helemaal zelfstandig, maar werd beïnvloed door voorgaande tijdperken. De impuls kwam van verschillende andere stijlen zoals het Magisch Realisme, het Maniërisme en de Oude Meesters uit de Middeleeuwen, de Renaissance en de Barok.
De belangrijkste inspiratiebron was echter zeker het surrealisme. Vooral wat betreft de picturale thema's was de nabijheid van de surrealisten duidelijk. De fantastisch realisten schilderden ook geen naturalistische voorstellingen van de wereld. In plaats daarvan presenteerden ze onwerkelijke scènes waarin het droomachtige, het echte, het mystieke en het bovennatuurlijke werden vermengd. Ze haalden hun inspiratie uit emoties en het persoonlijke innerlijke leven, maar ook uit geschriften zoals de Bijbel, oude mythen en fantastische verhalen.
De motieven varieerden van betoverend mooie pseudo-landschappen en erotische fantasieën tot apocalyptische taferelen, dieren en mythische wezens. Hoewel de Fantastisch Realisten zich bleven inzetten voor figuratie, vervormden ze hun motieven tot het punt van groteskheid en absurditeit. Soms leidde de overdreven stijl van uitbeelden ook tot subtiele ironie. Ondanks de bizarre en verwrongen aard van de picturale objecten, hechtten de kunstenaars van het Fantastisch Realisme altijd veel belang aan een technisch en artistiek hoogstaande uitvoering, waarbij de objecten zeer gedetailleerd werden afgebeeld.
Fantastische schilderijen van succesvolle kunstenaars
Voor sommige leden was de "Weense School voor Fantastisch Realisme" een springplank naar een grote carrière: Ernst Fuchs, bijvoorbeeld, werd beschouwd als het universele genie van de groep. Zijn oeuvre omvatte niet alleen schilderkunst en grafische kunst, maar ook beeldhouwkunst, decorontwerp, architectuur, muziek en poëzie. Door zijn grote talent genoot hij een grote reputatie onder zijn gelijken. Zelfs Salvador Dalí, het boegbeeld van het surrealisme, bewonderde hem en beschreef hem naar verluidt als de "Dalí van de Duitsers". Ernst Fuchs stelde zijn werken wereldwijd tentoon en ontving talrijke publieke onderscheidingen. De grootste collectie ter wereld van zijn werken wordt nu tentoongesteld in het "Ernst Fuchs Museum" in Wenen, dat hij tijdens zijn leven oprichtte.
Een ander lid van de Fantastisch Realistische School was de schilder Rudolf Hausner. In 1959 toonde hij zijn werken op documenta II, gevolgd door talrijke tentoonstellingen in binnen- en buitenland. Hij werd benoemd tot professor aan zowel de Universiteit voor Schone Kunsten in Hamburg als aan de Academie voor Schone Kunsten in Wenen. Hausner ontving verschillende prijzen en onderscheidingen, waaronder de Burda Prijs voor Schilderkunst in München en de Oostenrijkse Staatsprijs voor Schilderkunst.
Ook in Duitsland vond het Fantastisch Realisme aanhangers. Een van de bekendste vertegenwoordigers was de schilder, graficus en beeldhouwer Paul Wunderlich. Zijn werk werd internationaal bekroond met prijzen, bijvoorbeeld in Duitsland, Frankrijk en Italië. Hij doceerde als professor aan de Universiteit voor Schone Kunsten in Hamburg en werd in 1997 onderscheiden met de Orde van Verdienste van de Bondsrepubliek Duitsland. Zijn tentoonstellingsactiviteiten brachten hem over de hele wereld, onder andere in Minneapolis, Parijs, Tokio en Brussel, en hij werd ook uitgenodigd voor documenta III.
De kunst van het Fantastisch Realisme heeft geen iconisch werk voortgebracht dat deze schilderstijl vandaag de dag zou vertegenwoordigen - zoals "Adele Bloch-Bauer I" van Gustav Klimt voor Art Nouveau of "Der Blaue Reiter" van Franz Marc voor Expressionisme. Maar het publiek blijft gefascineerd door de fantastische, bizarre en vaak zeer decoratieve werken. Tentoonstellingen van deze stijl worden nog steeds regelmatig gehouden en blijven immens populair.
