Sneeuw en ijs: Winterlandschappen in de schilderkunst

Besneeuwde dorpen, mistige bossen, bevroren meren en afbeeldingen van mensen die een winterwandeling maken of schaatsen: Winterimpressies behoren tot de populaire genres in de Europese schilderkunst. Kunstenaars van de barok tot de hedendaagse kunst hebben zich toegelegd op het schilderen van besneeuwde landschappen. Elke stijl vond zijn eigen manier om de geneugten van de winter uit te drukken. Winterschilderijen verschillen echter ook qua stemming en boodschap.

Veel schilderijen van dit genre tonen besneeuwde landschappen in een kalme en idyllische sfeer. Desondanks dienen koude en dorre winterscènes vaak als symbool voor vergankelijkheid en eenzaamheid, waardoor de stemming in de beelden nogal somber en deprimerend kan zijn. Of ze nu romantisch of sceptisch zijn, de winterlandschappen illustreren op levendige wijze hoe groot de impact van dit seizoen op het leven van mensen was en nog steeds is.

Het winterlandschap ontwikkelt zich tot een zelfstandig onderwerp

Landschapsschilderkunst, en dus ook het schilderen van winterlandschappen, kwam pas relatief laat op als een volwaardig genre. Tot de 15e eeuw lag de nadruk van de schilderijen meestal nog op mensen. Bossen, velden, bergen of zeeën dienden slechts als achtergrond of versierden een bepaalde scène.

Vanaf de 16e eeuw gingen schilders zich steeds meer toeleggen op het afbeelden van de natuur, waarbij mensen op hun beurt vaak slechts als figuranten dienden. Het schilderen van winterlandschappen beleefde in deze fase zijn eerste opleving in populariteit. De weersomstandigheden beïnvloedden mogelijk de groeiende belangstelling voor het schilderen van winterlandschappen. Onderzoekers gaan ervan uit dat er tussen ongeveer 1500 en 1700 een "Kleine IJstijd" in Europa was, wat de schilders van die tijd kan hebben aangezet om de winter vaker als schildersthema op te nemen.

Een van de beroemdste schilderijen met een winters motief dateert uit deze periode. In 1565 schilderde Pieter Bruegel de Oude "De jagers in de sneeuw". Dit schilderij richt zich - in tegenstelling tot wat de titel suggereert - niet op de jagers, maar op een besneeuwd landschap. De kunstenaars uit de volgende tijdperken, de barok en de romantiek, schilderden steeds vaker landschappen van ijs en sneeuw, zoals Rembrandt van Rijn ("Winterlandschap"), Hendrick Avercamp ("Winterlandschap met schaatsers"), Caspar David Friedrich ("De Noordelijke IJszee", "Winterlandschap met kerk") en William Turner ("Sneeuwstorm").

Tijdens het impressionisme werd het winterlandschap verder ontwikkeld als een picturaal thema

Tijdens het 19e-eeuwse impressionisme had het winterlandschap zich eindelijk gevestigd als een volwaardig schildergenre. De schilderkunst van die tijd leek op maat gemaakt voor de weergave van winterse taferelen. Het richtte zich op de sfeer van het moment, het kleurenspel en vooral de unieke lichtomstandigheden, en was zo in staat om winterimpressies op een bijzonder sfeervolle manier vast te leggen.

De sneeuw fungeert als een natuurlijke soft focus en viel dus erg in de smaak bij de impressionisten, die waren afgestapt van een ongelooflijk gedetailleerde weergave van de picturale objecten. Bijna alle belangrijke impressionistische schilders wijdden zich ook aan besneeuwde landschappen. Claude Monet zou zelf meer dan 100 winterlandschappen hebben geschilderd. Een van zijn belangrijkste werken uit dit genre is "De ekster".

Maar veel van zijn collega's zoals Camille Pissarro ("Boulevard Montmartre op een winterochtend"), Alfred Sisley ("Een dorpsstraat in de winter"), Édouard Manet ("Effet de neige à Petit-Montrouge") of Lovis Corinth ("Walchensee in de winter") maakten ook winterimpressies. Opvallend is dat veel kunstenaars al in deze fase afstapten van de typische witte of lichtgrijze weergave van sneeuw en deze in andere tinten schilderden, zoals rood of blauw.

Expressieve winterlandschappen in het klassiek modernisme

Het winterlandschap bleef een populair onderwerp in de expressionistische periode van het klassiek modernisme. Tegelijkertijd zette de trend naar een steeds minder realistische weergave van winterlandschappen door. In hun schilderijen namen de expressionistische schilders het effect van de sneeuw over door de objecten te reduceren tot een paar schemata en sterke contrasten te creëren - bijna zoals in een houtsnede.

In beide grote scholen van het expressionisme in Duitsland legden kunstenaars zich toe op het schilderen van winterlandschappen. Van de "Brücke"-kunstenaars uit Dresden was het vooral Ernst-Ludwig Kirchner die winterlandschappen interpreteerde in een moderne stijl van kleur en vorm. Hij verhuisde in 1917 naar Davos in Zwitserland en schilderde vanaf dat moment bijna uitsluitend de bergen, de plaats en de natuur - waaronder veel winterse taferelen. Vooral zijn manier om sneeuw af te beelden was opvallend. Kirchners kleurenpalet varieerde van oranje en roze tot violet en grijsblauw, bijvoorbeeld in zijn schilderijen "Davos in de winter. Davos in de sneeuw" of "Winter in Davos".

Andere "Brücke"-kunstenaars zoals Karl Schmidt-Rottluff ("Berken in de sneeuw"), Erich Heckel ("Ertsgebergtelandschap in de winter") of Max Pechstein ("Smeltende sneeuw") werden ook geïnspireerd door de winter. Onder de "Blaue Reiter" uit de regio München was het onderwerp winterlandschappen erg populair, bijvoorbeeld bij Gabriele Münter ("Drie huizen in de sneeuw"), Franz Marc ("Hert in de sneeuw II") of Wassily Kandinsky ("Winterstudie met berg"). Maar ook veel andere moderne kunstenaars zoals Edvard Munch ("Avenue in sneeuwstorm"), Henri Matisse ("Winterlandschap aan de oevers van de Seine") of Max Beckmann ("Besneeuwd landschap Garmisch") maakten sneeuwlandschappen. Zelfs Paul Gauguin, die het meest bekend is om zijn impressies van de Zuidzee, maakte een "Bretons dorp in de sneeuw".

Winterlandschappen van het midden van de 20e eeuw tot hedendaagse kunst

Winterlandschappen bleven een schilderkunstig thema gedurende de rest van de 20e eeuw - ook al ontwikkelden zich enkele stijlen waarin figuratieve representatie een steeds kleinere rol speelde. Vooral in het surrealisme, de pop art en alle varianten van de steeds populairder wordende abstractie raakten de winterlandschappen wat op de achtergrond. Ze zijn echter nooit helemaal uit de ateliers verdwenen. Aan het einde van de jaren 1960 creëerde Gerhard Richter bijvoorbeeld een uitgebreide groep werken met sneeuwlandschappen, zoals "Alpenlandschap in de winter".

Marc Chagall, bekend om zijn fantastische en poëtische beelden, creëerde ook impressies van het koude seizoen. Bijvoorbeeld "A Village in Winter" en "Winter", net als Alex Katz ("Winter Scene"), Otto Dix ("Lake Constance, Winter") of Armin Mueller-Stahl ("Winter Landscape"). Tot op de dag van vandaag oefent het winterlandschap een grote fascinatie uit op kunstenaars en inspireert het hen tot het maken van sfeervolle schilderijen van het koude seizoen.