Romantische landschapsschilderkunst

In de kunst van de romantiek behoorden landschappen tot de belangrijkste motieven van de schilderkunst. In de volledige filosofie van deze periode, die zich ongeveer uitstrekte van het einde van de 18e tot het midden van de 19e eeuw, speelde de natuur een belangrijke rol. Zij werd beschouwd als een plaats van inspiratie en rust, maar ook als een toevluchtsoord voor de realiteit.

Deze verbondenheid met de natuur kwam ook terug in de romantische landschapsschilderkunst. De kunstenaars richtten al hun aandacht op motieven uit de natuur en de architectuur. Zij begrepen landschappen als volledig zelfstandige motieven, waarin mensen – als ze al voorkwamen – een ondergeschikte rol speelden.

Maar de kunstenaars wilden in hun werken niet alleen de schoonheid van de natuur laten zien. In de scènes die zij schilderden, brachten zij vaak ook hun emoties en mystieke of spirituele thema's tot uitdrukking. Maar waarom waren het juist de landschappen die tot de voorkeursinhoud van beelden uit deze periode werden? Deze vraag zal hieronder worden onderzocht aan de hand van kenmerken, motieven en sleutelwerken van de romantiek.

Romantische landschapsschilderkunst en haar belangrijkste kenmerken

De romantiek kan slechts in beperkte mate als een zelfstandige stijl in kunsthistorische zin worden aangeduid. De schilderkunst van deze tijd ontwikkelde nauwelijks eigen innovaties in de schilderwijze en beeldcompositie, zoals die in andere periodes te vinden zijn, bijvoorbeeld in het impressionisme of in het expressionisme. Dienovereenkomstig kunnen ook slechts weinig typische stilistische kenmerken van de romantische schilderkunst worden genoemd. De overeenkomsten in de werken van deze tijd liggen eerder in de inhoudelijke gerichtheid en de grondbeginselen van de wereldbeschouwing. Veel schilders en schilders van de romantiek lieten zich bij de vormgeving van hun beelden inspireren door de tijdgeest en de filosofie van de hele periode.

De invloed van de ideeën van de romantiek is waar te nemen aan vier verschillende kenmerken van de landschapsschilderkunst:

1. De natuur als thuis van de ziel

In de gehele periode van de romantiek kreeg de natuur een bijzondere rol. De kunstenaars waren gefascineerd door haar verhevenheid en schoonheid en beschouwden haar als een spiegel van de ziel. In de natuur vonden zij rust, maar zij hielden haar ook voor een plaats van het bovenzinnelijke en de spiritualiteit. Ook de schilders van de romantiek ontdekten het potentieel van landschappen als beeldthema. Zij wilden bossen, velden, bergen, zee en meren niet slechts eenvoudig realistisch afbeelden. Veelmeer herkenden zij de grote symbolische kracht die in landschapsbeelden kon schuilen.

2. De landschapsschilderkunst als stem van het individu

Een centraal kenmerk van de romantiek was de sterke gerichtheid op het eigen ik. De concentratie op het subjectieve gevoel weerspiegelde zich ook in de natuurvoorstellingen. Natuur en landschappen stonden in de schilderkunst van de romantiek niet alleen voor zichzelf, maar hadden een grote symbolische kracht.

In landschapsschilderijen konden de kunstenaars hun zielenleven en hun volledige gevoelswereld tot uitdrukking brengen. Zij lieten emoties zoals liefde, angst en verlangen tot en met hartstocht en melancholie in hun werken vloeien. Maar ook hun grote fascinatie voor de wereld van het mystieke, de dromen, het bovenzinnelijke en de spiritualiteit konden zij in natuurvoorstellingen verwoorden. Daarbij keerden de kunstenaars zich steeds meer af van de natuurgetrouwe weergave van de natuur. Zij kozen voor vormen van weergave die naar hun mening dienden om hun gevoelens en gedachten zo intens mogelijk over te brengen.

3. Gevoelens en symboliek als principes van de schilderkunst

Om de thema's van de romantiek in hun werken ervaarbaar te maken, gebruikten de kunstenaars verschillende beeldende middelen. Vooral de lichtomstandigheden ontdekten zij als een mogelijkheid om stemmingen uit te drukken. Zo plaatsten zij hun motieven in het licht van verschillende tijden van de dag en van het jaar of onder uiteenlopende weersomstandigheden. Bijzonder indrukwekkend konden zij dit realiseren in beelden van zonsondergangen, dageraden en nachten met volle maan of van herfstige of winterse impressies.

Vaak richtten de romantische schilders zich met hun beeldcompositie direct op de emoties van de beschouwers. Bijvoorbeeld wilden zij met wijde panorama's de indruk van verlangen of eenzaamheid oproepen. Donkere, nevelige scènes moesten daarentegen mystiek of geheimzinnig overkomen en het publiek doen huiveren. Met krachtige licht-donkercontrasten probeerden de kunstenaars bovendien hun beeldscènes dramatisch te laten werken.

Ook het gebruik van bijzonder intense en contrasterende kleuren droeg bij aan dit effect. Hoewel de kunstenaars van de romantiek meer betekenis toekenden aan het licht en de atmosfeer in hun werken, hechtten zij nog steeds waarde aan een realistische schilderwijze van de beeldobjecten. Zij wijdden zich deels akribisch aan de details van de beeldvoorwerpen, zodat er nauwelijks nog een verschil tussen de schilderijen en de werkelijkheid te herkennen is.

4. De mens als staffage

De concentratie op het eigen gemoed leidde in de schilderkunst echter niet – zoals misschien te verwachten was geweest – ertoe dat er in de werken veel personen te zien waren. Integendeel, bij de landschapsvoorstellingen in de romantiek lag de focus volledig op de natuur. De mens, die gedurende vele millennia in het middelpunt van de schilderkunst had gestaan, verloor aan betekenis. De romantische landschapsschilderkunst zag ofwel geheel af van personen, of beperkte zich ertoe enkele mensen relatief klein of aan de rand af te beelden en hen in de landschapsscènes in te bedden.

De romantische landschapsschilderkunst en haar motieven

De landschappen behoorden samen met de genrescènes en portretten tot de belangrijkste beeldthema's van de romantiek. Maar midden 18e eeuw was de landschapsschilderkunst nog een relatief jong genre. Gedurende vele millennia speelden natuur en landschappen in de schilderkunst slechts een ondergeschikte rol. In het middelpunt stonden in de eerste plaats personen en hun handelingen. De landschapsvoorstellingen dienden slechts als coulisse of achtergrond. Pas na de middeleeuwen vestigde de voorstelling van de natuur zich als een zelfstandig motief.

In de romantiek kon de landschapsschilderkunst zich nog eens aanzienlijk verder ontwikkelen en kreeg zij vele nieuwe facetten. In de filosofie van de romantici speelde de natuur een belangrijke rol. De romantische landschapsschilderkunst kon uitdrukking geven aan deze fascinatie voor en verering van de natuur. De kunstenaars wilden de landschappen in hun schilderijen niet eenvoudigweg afbeelden. Zij zagen ze veeleer als reflectievlakken voor hun gedachten en emoties.

Voor hun schilderijen lieten de kunstenaars zich vaak inspireren door verschillende regio's in Europa, maar zij schilderden ook vrij verzonnen landschapsschilderijen. Zo oriënteerde de Engelse schilder William Turner zich vaak op echte landschappen en maakte hij beelden van Venetië, Calais of Konstanz.

Ook de landschapsschilderkunst van Caspar David Friedrich berustte op motieven die hij tijdens reizen door Duitsland had verzameld. Zijn indrukken arrangeerde hij echter later in het atelier vaak volledig opnieuw en liet op die manier fictieve landschappen ontstaan. Ongeacht of de beeldscènes werkelijk of imaginair waren, tonen romantische landschapsschilderijen meestal idyllische momenten in de natuur.

Tot de populaire motieven van de romantische landschapsschilderkunst behoorden vooral:

• Bossen, bomen en open plekken, beken en meren evenals beelden van bergen en rotsformaties.
• Afzonderlijke bouwwerken zoals burchten, kastelen of kerken.
• Ook andere architectuurschilderijen evenals steden en dorpen.
• Zeegezichten met havens, beelden op volle zee of vanaf het strand
• Weerverschijnselen zoals stormen of sneeuwjacht
• Mensen of dieren daarentegen kwamen meestal helemaal niet of slechts aan de rand voor.

Onafhankelijk van de motieven kozen de kunstenaars in de romantische landschapsschilderkunst vaak voor de voorstelling in een wijd panorama. Zo konden zij de hemel en de horizon met zon, maan en wolkenformaties veel ruimte geven. Hier lieten zij ook de voor de romantische landschapsschilderkunst typische lichtstemmingen ontstaan.

Werkvoorbeeld 1: William Turner – "De laatste tocht van de Temeraire"

Het schilderij "De laatste tocht van de Temeraire" van William Turner behoort tot de hoogtepunten van de romantische landschapsschilderkunst. Turner (1775–1851) was een van de belangrijkste schilders van de Engelse romantiek. Zoals bijna geen ander van zijn tijd beheerste hij het om sfeervolle en dramatische motieven te scheppen zonder daarbij in pathos te vervallen.

Als een van de eerste kunstenaars maakte hij de belichting van de scènes tot een zelfstandig onderwerp. Daarmee verrichtte hij belangrijk pionierswerk voor de gehele landschapsschilderkunst. Zijn schilderij "De laatste tocht van de Temeraire" uit het jaar 1839 staat exemplarisch voor zijn visionaire beeldtaal.

Het zeegezicht heeft een reële historische achtergrond. Het toont de Britse kanonneerboot "Temeraire" terwijl die naar de sloop wordt gesleept. Het zeilschip had in de Slag bij Trafalgar een belangrijke rol gespeeld. Turner zag hier echter af van elke vorm van heroïsering. Veelmeer maakte hij van dit motief een symbool van afscheid en vergankelijkheid. Het ooit roemrijke schip is niet meer in staat zelf te zeilen en moet door een radstoomboot worden getrokken.

Dit gedenkwaardige moment benadrukte Turner met een zeer emotionele lichtstemming. De zon kan zich nauwelijks tegen de sluierwolken aan de hemel doorzetten, zodat de hele scène in een troebel, melancholisch licht is gedompeld.

Werkvoorbeeld 2: Caspar David Friedrich – "Twee mannen in beschouwing van de maan"

"Twee mannen in beschouwing van de maan" van Caspar David Friedrich (1774–1840) is een van de beste voorbeelden van de romantische landschapsschilderkunst. De Duitse schilder had een zeer individuele interpretatie van dit genre ontwikkeld.

Door zijn schilderijen bracht hij verschillende emoties zoals verlangen, hartstocht en melancholie, maar ook mystiek en politieke inhoud tot uitdrukking. "Twee mannen in beschouwing van de maan" verenigt verschillende typische kenmerken van de romantische schilderkunst. Ook al verwijst de titel naar de twee personen, zij zijn niet het thema van het beeld. In het middelpunt staan veeleer het landschap en de geheimzinnige stemming van het moment.

De nachtelijke scène zit vol diepe symboliek:

• Zo geldt de maan in de romantiek als symbool van verlangen.
• De grote boom daarentegen, die afgestorven lijkt en nauwelijks bladeren draagt, kan worden uitgelegd als symbool van de dood.
• Ook kleurgeving en lichtstemming dragen bij aan een geheimzinnige sfeer.

Eveneens typisch voor de romantische landschapsschilderkunst is dat Friedrich de mannen alleen van achteren toont. Zo blijven zij anoniem en leiden zij niet af van het landschap als hoofdmotief.

De romantische landschapsschilderkunst heeft tot op heden niets van haar fascinatie verloren

Ook ongeveer 200 jaar na haar bloeitijd kan de romantische landschapsschilderkunst met haar esthetiek, haar atmosfeer en haar motieven het publiek nog altijd in haar ban trekken. Tentoonstellingen met werken van schilders zoals William Turner, Caspar David Friedrich, John Constable, Carl Spitzweg of Eugène Delacroix vinden ook tegenwoordig grote weerklank.

Maar ook hedendaagse schilders sluiten aan bij dit traditierijke genre. Een reden voor de aanhoudende populariteit van de landschapsschilderkunst van de romantiek zou kunnen zijn dat deze vorm van schilderkunst met haar tijdloze thema's toen net als nu zeer dicht bij de mensen staat. In de schilderkunst van dit tijdperk vinden ziel, geest en emoties van de mensen hun tegenhanger. De hele gevoelswereld van liefde en vreugde tot melancholie en verdriet wordt weerspiegeld door de kunst van de romantiek. Zo kunnen de mensen zich in alle historische fasen in deze werken herkennen.

Mogelijk draagt aan de aanhoudende belangstelling voor de schilderkunst van de romantiek ook de omstandigheid bij dat de natuur als haar centrale thema opnieuw aan betekenis wint. Ook tegenwoordig wordt de natuur nog altijd beschouwd als symbool van vrede en rust. Gezien een wereld die zich steeds sneller ontwikkelt, aanhoudende crises en een voortdurende druk tot (zelf-)optimalisatie dringen zich bij veel mensen steeds sterker existentiële vragen op. Dan verschijnt de rustige en oorspronkelijke natuur als een welkome toevluchtsoord.

Misschien ligt het echter ook eenvoudigweg aan de ambachtelijke perfectie van de kunstenaars van de romantiek. De romantische landschapsschilderkunst verbindt een intense atmosfeer met werkelijkheidsgetrouwe beelddetails en komt daarmee de werkelijkheid zeer nabij. Niet in de laatste plaats daarom zijn de imposante natuurimpressies van een William Turner of Caspar David Friedrich ook vandaag nog in staat het publiek haast magisch aan te trekken.

Wilt u meer te weten komen over het thema landschapsschilderkunst? Duik in ons tijdschriftartikel dieper in de geschiedenis van de landschapsschilderkunst.

Geselecteerde werken over de romantische landschapsschilderkunst