Schilderkunstperioden

Renaissance, impressionisme, abstracte afbeeldingen of popart – deze en vele andere belangrijke periodes van de schilderkunst hebben de kunstgeschiedenis in hoge mate gevormd. In de afgelopen ongeveer 1500 jaar heeft zich binnen de schilderkunst een fascinerende verscheidenheid aan stijlen kunnen ontwikkelen – en tot op de dag van vandaag zijn motieven, technieken en artistieke concepten voortdurend aan verandering onderhevig. Hieronder geven wij u een chronologisch overzicht van de belangrijkste schilderkunstperiodes van de middeleeuwen tot heden. Daarbij staan de essentiële kenmerken van de periodes en typische voorbeeldwerken centraal.

Middeleeuwen

De stijlperiode van de middeleeuwse schilderkunst strekte zich uit van ongeveer de 5e tot de 15e eeuw. In deze fase ontwikkelden zich verschillende stijlrichtingen binnen de kunst, zoals de romaanse en de gotische stijl. In de middeleeuwen stond de schilderkunst volledig in het teken van de geestelijkheid en de christelijke leer. De katholieke kerk had zich in veel Europese landen gevestigd. Zij voorzag haar kerken en kloosters van talrijke schilderijen, fresco's en beeldhouwwerken en was daarmee de belangrijkste opdrachtgever van kunstwerken.

• Belangrijke functie: In de middeleeuwen vervulde de schilderkunst een belangrijke taak. Omdat in die tijd slechts weinig mensen konden lezen, vormden schilderijen voor de katholieke kerk een centraal communicatiemiddel. De geestelijkheid gebruikte de beelden om het christelijk geloof en zijn waarden te verspreiden en om de katholieken in hun geloof te versterken.
• Religieuze motieven: Als invloedrijke opdrachtgever bepaalde de katholieke kerk ook vaak de motieven. De schilderijen toonden grotendeels thema's uit de Bijbel, zoals scènes uit het leven van Christus, Mariavoorstellingen of Pietà-afbeeldingen.
• Gestileerde schilderwijze: De manier waarop de onderwerpen werden afgebeeld was in de middeleeuwen nog weinig realistisch. Figuren werden meestal sterk vereenvoudigd en stereotiep geschilderd en misten vaak individuele kenmerken.

Voorbeeldwerk: "De Annunciatie aan Maria" van Konrad Witz

De Duits-Zwitserse schilder Konrad Witz vervaardigde rond 1440 zijn schilderij "De Annunciatie aan Maria". In dit werk toont hij hoe Maria in een sobere ruimte door een engel over haar zwangerschap wordt geïnformeerd. Konrad Witz behoorde echter al tot de avant-garde onder de middeleeuwse schilders. Hij streefde naar een zo realistisch mogelijke weergave van de afgebeelde objecten en probeerde bovendien ruimtelijke diepte in zijn schilderijen aan te brengen.

Kunstperiodes van de schilderkunst: Renaissance

De renaissance begon rond de overgang van de 14e naar de 15e eeuw en duurde ongeveer 200 jaar. Het centrale kenmerk van renaissanceschilderijen was de heroriëntatie op de esthetiek en stijl van de Romeinse en Griekse oudheid. De schilderkunst uit deze periode onderscheidde zich van de middeleeuwen vooral door de beeldthema's en de wijze van voorstelling.

• Wereldlijke en religieuze motieven: Terwijl in de middeleeuwen voornamelijk bijbelse en religieuze thema's en figuren centraal stonden, deden nu ook wereldlijke motieven hun intrede in de schilderkunst. Steeds vaker portretteerden kunstenaars gewone mensen en ontstonden ook de eerste afbeeldingen van dieren.
• Terugkeer naar de realiteit: Het belangrijkste kenmerk van de renaissanceschilderkunst was de ambitie om onderwerpen zo natuurgetrouw mogelijk weer te geven. Kunstenaars richtten zich op de correcte weergave van de verhoudingen van mens en natuur. De introductie van het centrale perspectief droeg hier eveneens aan bij en maakte het mogelijk ruimtelijke diepte in schilderijen te simuleren.
• Olieverf: In de renaissance werd olieverf steeds populairder. Olieverf bood schilders veel nieuwe mogelijkheden. De kleuren waren krachtiger en helderder en maakten fijnere kleurnuances mogelijk. Bovendien maakte olieverf de techniek van het "sfumato" mogelijk, waarbij kunstenaars niet met scherpe contrasten werkten, maar contouren zacht lieten vervagen.

Voorbeeldwerk: "Mona Lisa" van Leonardo da Vinci

Tijdens de renaissance ontstonden vele belangrijke werken uit de kunstgeschiedenis, zoals Sandro Botticelli met "De geboorte van Venus", Albrecht Dürer met "Veldhaas" of de fresco's van de Sixtijnse Kapel van Michelangelo. Het beroemdste werk van de renaissance is echter Leonardo da Vinci "Mona Lisa". Da Vinci schilderde de gelaatstrekken van Mona Lisa en het landschap op de achtergrond verbluffend realistisch. Daarnaast geldt het schilderij als een schoolvoorbeeld van de sfumato-techniek.

Barok

De barok sloot direct aan op de renaissance en duurde ongeveer van het begin van de 16e eeuw tot het midden van de 18e eeuw. Deze periode is het symbool geworden van een weelderige kunst. Talrijke beroemde kunstenaars stammen uit de barok, zoals Michelangelo da Caravaggio, Jan Vermeer, Rembrandt van Rijn of Peter Paul Rubens. De barokke schilderkunst vertoonde veel overeenkomsten met die van de renaissance, maar ontwikkelde zich vooral verder op het gebied van beeldthema's en schildertechnieken.

• Veelzijdigheid aan motieven: Van alle schilderkunstperiodes was de barok de eerste waarin kunstenaars een grote verscheidenheid aan thema's behandelden. Religieuze en mythologische scènes bleven populair, maar ook puur wereldlijke motieven zoals genrevoorstellingen, landschappen, dieren, stillevens en portretten werden steeds gebruikelijker.
• Realistische weergave: De barokke schilderstijl bleef duidelijk geïnspireerd door de renaissance. Schilders probeerden hun beeldwerelden zo realistisch mogelijk weer te geven, objecten plastisch te laten lijken en de illusie van ruimtelijke diepte te creëren. Daarnaast streefden zij naar een bijzonder dramatische en emotionele weergave van hun scènes.
• Lichtregie als vormgevend element: Een wijdverbreide techniek om scènes een sterke sfeer te geven was het spel van licht en schaduw ("chiaroscuro"). Gericht geplaatste lichtaccenten of afnemende verlichting zorgden voor dynamiek en bepaalden de stemming.

Voorbeeldwerk: "De Nachtwacht" van Rembrandt van Rijn

Een van de beroemdste schilderijen van de barok is "De Nachtwacht" van Rembrandt van Rijn. Het schilderij toont de bijeenkomst van een Amsterdamse schuttersgilde. De Nederlandse schilder heeft deze scène ongetwijfeld meer geënsceneerd dan realistisch weergegeven. Met een zeer specifieke lichtregie en krachtige licht-donkercontrasten zorgde hij voor een bijna theatrale sfeer.

Romantiek

Als romantiek wordt de periode tussen het einde van de 18e en het midden van de 19e eeuw aangeduid. In deze tijd maakten geesteswetenschappen, kunst en literatuur zich los van het sterk rationeel gekenmerkte classicisme dat direct aan de romantiek voorafging. In de filosofie van de romantiek stond het individu met zijn gevoelens en gedachtenwereld centraal. Ook een spirituele verbondenheid met de natuur en de aanwezigheid van het goddelijke speelden opnieuw een rol. Veel schilders van de romantiek namen deze aspecten eveneens over.

• Mens en natuur als motieven: Net als in eerdere schilderkunstperiodes won ook in de romantiek de mens als motief verder aan betekenis. De kunstenaars behandelden soms concreet, soms symbolisch de gedachten en emoties van het individu. De tweede grote motiefgroep van de romantische schilderkunst was de natuur. De schilders toonden landschappen in al hun schoonheid, maar hadden ook de neiging de natuur te idealiseren en idyllischer weer te geven dan zij in werkelijkheid was.
• Emoties als boodschap: In de romantiek werd de schilderkunst een spiegel van de menselijke ziel. De motieven, met name de landschappen, stonden niet alleen op zichzelf, maar symboliseerden individuele emoties zoals melancholie, vreugde, angst of verlangen. De schilders kozen daarbij vaak voor zeer dramatische of mystieke beeldwerelden.
• Spirituele connotaties: In de schilderijen van de romantiek moesten de motieven niet alleen zo esthetisch mogelijk worden weergegeven. In de scènes waren altijd ook verwijzingen naar transcendentie, spiritualiteit en religie verborgen. Vooral in epische landschapsvoorstellingen kwam het idee van het bestaan van hogere wezens of parallelle werelden tot uitdrukking.

Voorbeeldwerk: "De wandelaar boven de nevelzee" van Caspar David Friedrich

Het meesterwerk van Caspar David Friedrich uit 1818 is een bijzonder goed voorbeeld van de romantische kunst. Het toont een man op een rots die uitkijkt over een woelige zee van wolken. In dit schilderij creëerde Friedrich een uiterst sfeervol landschap waarin ook de mens een belangrijke rol speelt. De scène kan op verschillende manieren worden geïnterpreteerd, bijvoorbeeld als symbool voor eenzaamheid, een melancholische terugblik, een (metaforische) blik in de afgrond of het bereiken van een doel.

Schilderkunstperiodes: Realisme

Het realisme deed vanaf het midden van de 19e eeuw zijn intrede in de schilderkunst. Deze schilderstijl was een reactie op voorafgaande schilderkunstperiodes. Deze hadden zich nauwelijks beziggehouden met de werkelijke levensomstandigheden van de mensen en de wereld vaak vertekend en geïdealiseerd weergegeven. Het realisme daarentegen was gericht op een authentieke weergave van de levensomstandigheden in het midden van de 19e eeuw.

• Motieven uit het dagelijks leven: In vergelijking met andere stijlperiodes van de schilderkunst onderscheidde het realisme zich vooral door zijn bijzondere beeldthema's. De kunstenaars behandelden voornamelijk de levensomstandigheden van de gewone bevolking. Vaak toonden zij in hun schilderijen alledaagse situaties van arbeiders, boeren en de burgerij. Naast het maatschappelijke leven behoorden ook landschappen tot de motieven, meestal met inheemse en weinig spectaculaire gebieden.
• Geen verfraaiing van de werkelijkheid: De schilderijen van het realisme moesten een authentieke indruk geven. Daarom zagen de schilders af van elke vorm van idealisering, verfraaiing of dramatisering. In plaats daarvan namen de kunstenaars de rol van neutrale waarnemers aan. Door hun bijna documentair karakter kreeg de realisme schilderkunst ook een politieke en sociaal-kritische ondertoon.
• Natuurgetrouwe weergave: De ambitie van het realisme kwam ook tot uiting in de schilderwijze. De schilders streefden naar een zo werkelijkheidsgetrouw en gedetailleerd mogelijke weergave van de afgebeelde objecten. Zij gebruikten geen felle kleuren en pasten geen overdreven effecten toe, maar werkten vaak met gedempte kleuren en hielden zich aan de natuurlijke proporties van de afgebeelde onderwerpen.

Voorbeeldwerk: "De steenkloppers" van Gustave Courbet

De Franse schilder Gustave Courbet (1819 – 1877) was een van de belangrijkste vertegenwoordigers van het realisme. In zijn schilderij "De steenkloppers" uit 1849 maakte Courbet twee zwaar werkende mannen tot onderwerp. Het lijkt alsof Courbet de twee arbeiders heimelijk heeft geobserveerd. De scène oogt door de realistische schilderwijze zeer authentiek en geloofwaardig.

Impressionisme

Het impressionisme ontwikkelde zich in de tweede helft van de 19e eeuw. Dit tijdperk bracht belangrijke vernieuwingen in de schilderkunst. Impressionistische schilders wilden de wereld niet realistisch weergeven, maar de sfeer van het moment in hun werken vastleggen. Om dit te bereiken, kozen ze voor geheel nieuwe benaderingen, zowel wat betreft de schildertechniek als de compositie. Tot de bekendste vertegenwoordigers van het impressionisme behoren Claude Monet, Pierre-Auguste Renoir, Édouard Manet en Camille Pissarro.

• Sfeer in plaats van perfectie: In de voorgaande tijdperken van de schilderkunst was het heersende principe dat schilderijen de wereld zo nauwkeurig mogelijk moesten weergeven. Het impressionisme was de eerste stroming die met deze regel brak. De schilders stelden zich ten doel hun individuele waarneming van een moment op het doek over te brengen. De weergave van de lichtomstandigheden speelde een bijzonder belangrijke rol. Kunstenaars slaagden erin de kleur en intensiteit van het licht weer te geven, die veranderden afhankelijk van het tijdstip van de dag en het seizoen.
• Een revolutionaire manier van schilderen: impressionistische schilders veranderden ook hun schilderstijl. Om een subjectieve indruk over te brengen, vereenvoudigden ze de details van de afgebeelde objecten, lieten ze contouren vervagen of schilderden ze alleen silhouetten. Schilders pasten ook hun kleurenpalet aan de betreffende lichtomstandigheden aan. Ze maakten veelvuldig gebruik van lichte pasteltinten, waarmee ze subtiele kleurnuances konden weergeven.
• Nieuwe technieken: Bovendien veranderden kunstenaars het hele schilderproces. Ze werkten de details in het schilderij niet langer uit met de fijnste lijnen, maar brachten de verf aan met stippen en bredere streken. Daarnaast gebruikten ze meer olieverf dan gebruikelijk, waardoor de penseelstreek duidelijk zichtbaar was. Veel impressionistische schilders zetten hun ezel ook buiten op om hun indrukken zo snel en onvervalst mogelijk op het doek vast te leggen ("plein air schilderen").

Voorbeeld van een werk: "Impression, Sunrise" van Claude Monet

Geen enkel schilderij vertegenwoordigt het impressionisme zo goed als "Impression, Sunrise" van Claude Monet (1840 – 1926). Het schilderij uit 1872 toont de haven van Le Havre in de ochtend. Monet werkte hier al met de kenmerkende stijlmiddelen van het impressionisme. In het diffuse licht van de nog zwakke zon zijn alleen de silhouetten van de haveninstallaties en de schepen te onderscheiden. "Impression, Sunrise" werd getoond op de eerste tentoonstelling van de impressionistische schilders in 1874 en gaf het hele tijdperk zijn naam.

Moderniteit

De kunstperiode van de moderniteit strekte zich uit van het einde van de 19e tot het midden van de 20e eeuw. Deze fase werd gekenmerkt door een nooit eerder geziene stilistische diversiteit. In deze periode ontstonden talrijke progressieve expressievormen die deels radicaal braken met de traditionele conventies van de kunst. Er ontwikkelden zich meerdere baanbrekende stijlen zoals het kubisme, expressionisme of het surrealisme. Tot de grote namen van deze tijd behoren onder andere Pablo Picasso, Franz Marc, Paul Klee, Henri Matisse, Marc Chagall, René Magritte en Wassily Kandinsky.

• Progressieve kunstopvatting: Veel stijlen binnen de moderniteit stelden de tradities van alle voorgaande schilderkunstperiodes ter discussie. Hun kunstenaars definieerden de taak en functie van de schilderkunst fundamenteel opnieuw. Zij streefden er niet langer naar de wereld perfect weer te geven. In plaats daarvan presenteerden zij in hun werken hun subjectieve perspectieven en uitten zij emoties en gedachten. Daarnaast begonnen zij te experimenteren met nieuwe vormen van weergave en de mogelijkheden van de schilderkunst te verkennen.
• Innovatieve beeldcompositie: De kunstenaars van de moderniteit voelden zich niet langer gebonden aan de traditionele regels van de schilderkunst. Vooral de tendens tot een gestileerde weergave was opvallend. Veel schilders reduceerden de details van de afgebeelde objecten en werkten met grotere kleurvlakken. Vaak lieten zij ook de natuurgetrouwe toewijzing van kleuren aan objecten los. In plaats daarvan herdefinieerden zij het kleurenpalet, zoals bijvoorbeeld Franz Marc deed in "De gele koe" (1911). Ook de vormen van de objecten en het perspectief van het beeld interpreteerden zij zeer vrij.
• Voorlopers van abstractie: De schilderkunst van de moderniteit werd, vergeleken met alle eerdere stijlperiodes, gekenmerkt door een voortschrijdende afkeer van figuratieve weergave. Daarmee werd in deze periode ook de basis gelegd voor abstractie. Veel kunstenaars begonnen in hun werken uitsluitend vrije vormen, structuren en objecten te gebruiken zonder enige verwijzing naar bestaande voorwerpen. Tot de pioniers van abstractie behoorden onder andere Wassily Kandinsky, Sophie Taeuber-Arp en El Lissitzky. Later volgden andere belangrijke vertegenwoordigers zoals Jackson Pollock, Mark Rothko, Victor Vasarely en Antoni Tàpies.

Werkvoorbeelden: "Guernica", "Blauw paard 1" en "Compositie"

De grote verscheidenheid aan stijlen komt tot uiting in talrijke belangrijke schilderijen die tijdens de moderniteit zijn ontstaan. Een van de belangrijkste werken uit deze fase is "Compositie met rood, geel, blauw en zwart" van Piet Mondrian uit 1921. Met zijn beeldtaal van vlakken en lijnen werd Mondrian een pionier van de abstractie. De Duitse expressionist Franz Marc schilderde in 1911 het schilderij "Blauw paard 1". Sindsdien staat het symbool voor de invloedrijke kunstenaarsvereniging "Der Blaue Reiter". In 1937 creëerde Pablo Picasso met "Guernica" een van de bekendste werken van de 20e eeuw. Het monumentale schilderij zou uitgroeien tot een icoon van de vredesbeweging en de politieke kunst.

Stijlperiode van de hedendaagse schilderkunst

Als hedendaags wordt doorgaans de kunst vanaf de tweede helft van de 20e eeuw tot vandaag aangeduid. De term staat niet voor een specifieke stilistische periode, maar uitsluitend voor de tijdspanne van de afgelopen circa 80 jaar. Kenmerkend voor deze fase is het pluralisme van stijlen en technieken. Talrijke kunstenaars van de hedendaagse kunst hebben grote successen geboekt, bijvoorbeeld Andy Warhol, Gerhard Richter, Damien Hirst, Roy Lichtenstein, Alex Katz of Banksy.

• Traditie en innovatie: De diversiteit aan stijlen die zich al in de moderniteit aftekende, zette zich voort in de hedendaagse schilderkunst. Veel periodes uit de eerste helft van de 20e eeuw, zoals het expressionisme, surrealisme en abstractie, zijn tot op heden nog steeds actueel. In de tweede helft van de 20e eeuw kwamen daar verdere stijlen bij zoals popart, abstract expressionisme of urban art.
• Moderne technieken: De technologische vooruitgang gaat ook aan de schilderkunst niet voorbij. In het werk van veel schilders doen computergraphics, digitale beeldbewerking en kunstmatige intelligentie hun intrede. Deze nieuwe technieken staan tegenwoordig gelijkwaardig naast de klassieke schilderkunst met olie-, aquarel- of acrylverf.
• Mix van stijlen: Sinds het midden van de 20e eeuw is bovendien waar te nemen dat kunstenaars zich vaak niet uitsluitend aan één bepaalde periode of techniek gebonden voelen. Integendeel, zij werken vaak gelijktijdig met verschillende stijlen en technieken of combineren deze tot een nieuwe vorm van artistieke expressie. Zo vindt men bijvoorbeeld in het oeuvre van Gerhard Richter zowel abstracte als figuratieve werken, evenals mengtechnieken zoals overschilderde foto's.

Werkvoorbeeld: "Marilyn" van Andy Warhol

Vanaf de jaren 1960 bracht de popart opnieuw frisse wind in de schilderkunst, zowel wat betreft het artistieke concept als de beeldtaal. De popartkunstenaars verhieven alledaagse voorwerpen en mediainhoud tot motieven, werkten met een sterk gestileerde, koele beeldtaal en introduceerden nieuwe kunsttechnieken zoals zeefdruk. De Amerikaanse kunstenaar Andy Warhol vertegenwoordigt deze periode als geen ander. Tot zijn beroemdste werken behoren zijn portretten van Marilyn Monroe. Met meerdere werken in een mengtechniek van acrylverf, zeefdruk en inkt eerde hij het leven van de wereldberoemde filmdiva.

Geselecteerde werken uit verschillende tijdperken