Vijf beroemde Franse impressionisten

In de kunstgeschiedenis wordt het impressionisme beschouwd als een van de meest vernieuwende periodes. In wezen probeerden de impressionisten iets onmogelijks: ze beschouwden hun schilderijen niet langer als een spiegel van de werkelijkheid, maar wilden een sfeer overbrengen. Deze voor die tijd revolutionaire benadering zou de schilderkunst ingrijpend veranderen.

Het impressionisme ontstond rond het midden van de 19e eeuw in Parijs. Een jonge generatie kunstenaars kon zich niet meer vinden in de schilderstijl die op academies werd onderwezen en door musea en galeries werd verwacht. Ze stonden vooral zeer sceptisch tegenover het realisme. Ze wilden onderwerpen niet langer op een zogenaamd "correcte" of objectieve manier weergeven, maar wilden hun subjectieve perceptie van de wereld op het doek brengen. Om dit te bereiken concentreerden ze zich op licht en sfeer en op hoe deze met schildertechnieken konden worden uitgedrukt.

Onder deze jonge kunstenaars bevonden zich impressionisten die vandaag de dag beroemd zijn, zoals

• Claude Monet,
• Pierre-Auguste Renoir,
• Edgar Degas,
• Camille Pissarro en
• Édouard Manet.

De avant-garde stuitte echter op afwijzing van de meeste kunstcritici. Hun werken werden onder andere omschreven als "slordig", "onaf" of het werk van "gekken". Ook werden ze consequent uitgesloten van gevestigde kunsttentoonstellingen. Toch lieten de impressionisten zich niet van hun doel afbrengen. Vanaf 1873 organiseerden ze zich in de "Société anonyme des artistes peintres, sculpteurs et graveurs etc." en hielden ze hun eigen tentoonstellingen.

Édouard Manet – De individualist onder de Franse impressionisten

Het Franse impressionisme heeft veel aan hem te danken, maar toch nam hij er afstand van: Édouard Manet (1832–1883) bleef zijn hele carrière een artistieke eenling, maar werd niettemin een van de belangrijkste schilders van de 19e eeuw.

Rolmodel voor een nieuwe generatie kunstenaars

Zijn vooruitstrevende schilderstijl trok weinig aandacht van de gevestigde kunstwereld. De jonge avant-gardistische kunstenaars vierden hem echter als een groot rolmodel. Manet onderhield contacten met veel kunstenaars die nu bekend staan als beroemde impressionisten, waaronder:

• Paul Cézanne,
• Claude Monet,
• Camille Pissarro,
• Edgar Degas,
• Pierre-Auguste Renoir.

Hij beïnvloedde veel van deze schilders, maar haalde ook inspiratie uit deze kring van kunstenaars.

Zijn vroege werk was nog sterk beïnvloed door het realisme, maar geleidelijk aan brak hij met de beperkingen van de traditionele schilderkunst. Hij negeerde veel academische conventies en ontwikkelde zijn eigen individuele visie op hoe zijn schilderijen moesten worden samengesteld.

Manets schildertechnieken en perspectieven

In veel opzichten was hij zijn tijd ver vooruit. Al in de jaren 1860 schilderde hij met korte, duidelijk zichtbare penseelstreken. Deze techniek verminderde het detailniveau van zijn onderwerpen en verminderde hun realistische karakter.

Hij gaf ook een nieuwe interpretatie aan perspectief, waardoor de objecten in zijn schilderijen weinig ruimtelijke diepte kregen, wat resulteerde in een zeer vlak en direct visueel effect. Bovendien hield hij zich niet altijd aan de werkelijke verhoudingen van objecten ten opzichte van elkaar.

Manets schilderijen vielen ook op bij zijn tijdgenoten omdat ze vaak erg donker leken. In tegenstelling tot de trend van zijn tijd gebruikte hij een zeer ingetogen kleurenpalet, waarbij zwarte en grijze tinten ongewoon prominent aanwezig waren.

Verscheidenheid aan motieven – vaak provocerend

Zijn portfolio van motieven omvatte bijna alle genres:

• Portretten van beroemdheden, familie en vrienden,
• Genretaferelen tijdens de jacht, op het strand, in de tuin of tijdens een dansfeest,
• Vrouwelijke naakten,
• Landschappen,
• Zeegezichten en
• Stillevens van bloemen, een citroen of een bos asperges.

Hij interpreteerde veel van de traditionele genres op een zeer vooruitstrevende manier, wat soms tot schandalen leidde:

• In "Le déjeuner sur l'herbe" (De lunch op het gras) schilderde hij een naakte, zeer zelfbewuste vrouw in het gezelschap van twee geklede mannen.
• Ook zijn afbeelding van "Olympia" leidde tot controverse. Critici merkten op dat haar bleke huid haar op een lijk deed lijken en beweerden dat het schilderij elk begrip van kunst ontbeerde.

Tegenwoordig worden deze werken, samen met vele andere van Manet, echter beschouwd als mijlpalen in de 19e-eeuwse kunst en voorlopers van het modernisme. Veel van zijn vernieuwingen werden in de daaropvolgende jaren overgenomen door Franse impressionisten.

Claude Monet – Franse landschapsschilder en boegbeeld van het impressionisme

Claude Monet – deze naam is bijna synoniem met de Franse impressionistische schilderkunst. Veel van zijn werken werden iconen van die tijd, zoals de serie Waterlelies, scènes uit zijn tuin in Giverny en natuurlijk "Impression, Sunrise", waarschijnlijk zijn beroemdste schilderij.

Sfeer in plaats van weergave

Monet (1840–1926) had weinig interesse in de academische stijl, die in het midden van de 19e eeuw nog sterk verbonden was met het realisme. Monet vond echter dat de pure weergave van de wereld niet voldoende was. Hij definieerde zijn artistieke doel als volgt:

"De taak van de kunstenaar is om weer te geven wat er tussen het object en de kunstenaar ligt, namelijk de schoonheid van de sfeer."

Daarom bedacht hij een innovatieve compositievorm, waarbij hij zich liet inspireren door collega-kunstenaars zoals Pierre-Auguste Renoir, Alfred Sisley en Camille Pissarro, maar ook door Engelse schilders zoals John Constable en William Turner.

Monet ontwikkelde verschillende technieken die nu als typisch impressionistisch worden beschouwd:

• Om de sfeer van een moment in een beeld vast te leggen, concentreerde hij zich op het licht van de scène en de effecten daarvan op kleur, schaduw, contrast en contouren.
• Hij schilderde alleen wat hij in de directe situatie waarnam. Of deze indruk overeenkwam met de werkelijkheid was van ondergeschikt belang.
• Hij reduceerde de details van de objecten in zijn beelden en verzachtte hun contouren.
• Hij bracht olieverf met korte penseelstreken op het doek aan, waarbij hij verschillende lichteffecten imiteerde.

Deze series omvatten onder andere de kathedraal van Rouen, hooibergen in de velden en zijn tuin in Giverny. Er is nauwelijks een indrukwekkender manier om vast te leggen hoe het karakter van een landschap kan veranderen met wisselend licht.

Wereldberoemde schilderijen

Het oeuvre van Monet omvat vele wereldberoemde schilderijen. Sommige springen er bijzonder uit.

De belangrijkste is ongetwijfeld "Impression, Sunrise" uit 1872. Het schilderij toont de haven van Le Havre in Frankrijk in de vroege ochtendmist. Monet onderwierp alles aan de sfeer van het tafereel. Bijna de hele haven baadt in pastelkleuren tussen grijs en blauw, de zon schijnt als een eenvoudige oranje stip aan de hemel en alleen de silhouetten van schepen en dokken zijn zichtbaar. Hier combineerde Monet perfect alle ontwerpprincipes van het Franse impressionisme.

Monets Waterlelies zijn ook onbetwistbare hoogtepunten. Vanaf ongeveer 1890 schilderde hij talrijke uitzichten op de vijver in zijn tuin in Giverny. De verschillende kleuren, reflecties en het spel van het licht van de waterlelies inspireerden hem tot het maken van talloze werken.

Camille Pissarro – Sleutelfiguur van het Franse impressionisme

Zijn naam is misschien niet zo bekend als die van Monet, Manet of Renoir, maar de Franse schilder Camille Pissarro (1830–1903) heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van het Franse impressionisme.

Hij experimenteerde uitgebreid met kleuren, motieven en applicatietechnieken en was voortdurend op zoek naar nieuwe vormen van schilderkunstige expressie. Hij stond ook regelmatig in contact met veel andere vooruitstrevende kunstenaars uit zijn tijd.

Pissarro's breuk met de traditie

Vanaf zijn vroege twintiger jaren toonde Pissarro grote belangstelling voor de vernieuwende kunstenaars van zijn tijd. In plaats van een traditionele opleiding te volgen aan de École des Beaux-Arts, studeerde hij onder andere bij Camille Corot.

Corot was al halverwege de 19e eeuw afgeweken van de conservatieve academische stijl en onderzocht nieuwe benaderingen van licht en kleur. Via Corot kwam Pissarro ook in aanraking met de "Barbizon-school", die nu wordt beschouwd als de "bakermat van het impressionisme".

Op de vrije schilderschool "Académie Suisse" ontmoette Pissarro Claude Monet en Paul Cézanne. In de daaropvolgende jaren bouwde hij een groot netwerk op van avant-gardistische kunstenaars, waaronder Monet, Cézanne, Pierre-Auguste Renoir, Edgar Degas en Paul Gauguin. Binnen deze kring ontstond het idee om onafhankelijke tentoonstellingen te organiseren uit protest tegen de conservatieve kunst- en tentoonstellingspolitiek.

Wat legde Pissarro vast op doek?

Pissarro varieerde zijn schilderstijl herhaaldelijk gedurende zijn carrière. Hij begon met schilderen in een tijd waarin realistische weergave erg in trek was. Hij keerde zich echter al snel hiervan af en concentreerde zich op het vastleggen van de sfeer van een moment, licht en subjectieve indrukken. Om dit te bereiken, verminderde hij de details en werkte hij met bredere, kortere penseelstreken. Hij liet de scherpe contouren van objecten steeds meer vervagen om zijn schilderijen luchtigheid te geven en tegelijkertijd de kleuren meer naar voren te laten komen.

Net als veel Franse impressionisten legde Camille Pissarro zich voornamelijk toe op landschapsschilderkunst, waaronder:

• velden,
• weiden,
• bossen,
• tuinen,
• cultiveerde landschappen en
• straatbeelden.

Hiermee slaagde hij erin een zeer eigenzinnige kijk op zijn omgeving op het doek vast te leggen. Hoewel het landschap altijd op de voorgrond stond, nam hij vaak ook mensen op in zijn motieven. Zo schilderde hij bijvoorbeeld:

• Boeren op het land – "De oogst", 1882
• Stadsbewoners op drukke straten – "Pont-Neuf", 1902
• Subtiele menselijke aanwezigheid – "De fabriek in Pontoise", 1873

Op het eerste gezicht lijken zijn werken vaak puur landschappen, maar het zijn eigenlijk kleine studies van het dagelijks leven op het platteland en in de stad.

Net als Monet schilderde Pissarro sommige motieven meerdere keren op verschillende tijdstippen van de dag en onder verschillende weersomstandigheden. Tot de bekendste behoren de uitzichten vanuit een hotelraam op de "Boulevard Montmartre", waarin licht, mensen, voertuigen en gebouwen in perfecte harmonie worden vastgelegd, van lente tot winter, dag en nacht.

Pierre-Auguste Renoir – Innovatie ontmoet traditie

Pierre-Auguste Renoir (1841–1919) was vanaf het begin een impressionist en een avant-gardistisch figuur van zijn tijd. In tegenstelling tot veel van zijn collega's liet hij oudere stijlen niet volledig varen. Hij combineerde juist traditie en moderniteit en verwerkte invloeden uit de barok/rococo, de renaissance en de antieke beeldhouwkunst in zijn schilderijen. Deze kenmerkende stijl maakte hem tot een van de belangrijkste Franse impressionisten.

Renoirs artistieke carrière

Renoir ontwikkelde al op jonge leeftijd een interesse in beeldende kunst. Hij bezocht regelmatig het Louvre, waar hij werken van de oude meesters, klassieke kunst en hedendaagse schilders bestudeerde.

Op 13-jarige leeftijd begon hij een leertijd als porseleinschilder, gevolgd door een studie aan de École des Beaux-Arts in Parijs. Tegelijkertijd volgde hij ook lessen in het atelier van de Zwitserse schilder Charles Gleyre, waar Claude Monet en Alfred Sisley tot de studenten behoorden.

Onder invloed van zijn jonge collega's nam Renoir steeds meer afstand van de academische, op realisme gebaseerde schilderkunst van de academies. Net als zijn collega's concentreerde hij zich op het vastleggen van het licht en de sfeer van het moment.

Zijn progressieve benadering ontwikkelde zich verder binnen de "Société anonyme des artistes peintres, sculpteurs et graveurs etc." Hij nam ook deel aan de eerste twee tentoonstellingen die door de impressionisten werden georganiseerd.

Vreugde van het leven als centraal motief

Hoewel Renoir vaak samenwerkte met zijn impressionistische vrienden, behield hij een zeer individuele stijl. In tegenstelling tot veel collega's streefde hij niet naar realisme. In plaats daarvan wilde hij vrolijke, decoratieve schilderijen maken van geïdealiseerde momenten.

De scènes die hij afbeeldde, kwamen niet noodzakelijkerwijs overeen met de werkelijkheid. Renoir ensceneerde zijn motieven dan ook vaak. Zo kleedde hij de mensen die hij wilde afbeelden zorgvuldig in geselecteerde kleding en accessoires.

Ook zijn kleurkeuze droeg bij aan de idealisering van zijn motieven. Met pastelkleuren en krachtige penseelstreken overdreef hij zijn scènes tot iets sensueels, bijna dromerigs.

Renoir koos ook motieven die hierbij pasten. Hij beeldde in zijn werken vaak de positieve kanten van het leven af:

• Een van zijn beroemdste werken, "Luncheon of the Boating Party" (1881), toont zo'n scène. Hier zitten jonge mensen samen te genieten van een zomermiddag in levendig gezelschap.
• "Bal du Moulin de la Galette" (1876) toont vrolijke mensen die in perfect weer met elkaar praten of dansen. De perfect weergegeven lichteffecten van zon en schaduw geven op authentieke wijze de sfeer weer van deze dag in een picknickrestaurant.

Maar ook veel andere werken van Renoir tonen alledaagse momenten waarop mensen zich vermaken, zoals baden, naar het theater gaan of dansen.

Renoir werd beroemd om zijn portretten, met name van vrouwen, waarin hij de nadruk legde op schoonheid en elegantie. Dit geldt ook voor zijn naakt schilderijen. Hij schilderde vrouwelijke lichamen op een manier die onmiskenbare parallellen vertoont met de barok en rococo in hun sensualiteit. Een dergelijke terugkeer naar vroegere tijdperken was een fundamenteel onderdeel van zijn kunst. "Ik ben een man van de 18e eeuw", schreef hij ooit in een brief aan Claude Monet.

Edgar Degas – De realist onder de impressionisten

Edgar Degas (1834–1917) was een sleutelfiguur van de artistieke avant-garde in de tweede helft van de 19e eeuw. Hij bewoog zich in de kringen van de Franse impressionisten, maar heeft zichzelf nooit zo genoemd. Hij verschilde fundamenteel van hen, zowel in stijl als in artistieke filosofie. Vanwege deze verschillen stopte Degas uiteindelijk met zijn samenwerking met de groep en exposeerde hij voor het laatst met hen in 1886.

Waarom Degas geen typische impressionist was

Edgar Degas begon zijn formele artistieke opleiding rond zijn twintigste aan de École des Beaux-Arts in Parijs, maar stopte al snel. Vanaf dat moment zette hij zijn opleiding autodidactisch voort en bestudeerde en kopieerde hij werken in Parijse musea. Aanvankelijk legde hij zich toe op historische schilderkunst en exposeerde hij in de conservatieve Salon van Parijs.

Door contact met tijdgenoten als Manet, Cézanne en Renoir ontwikkelde hij zijn stijl. Degas behoorde tot de oprichters van de impressionistische tentoonstellingen vanaf 1874, maar zijn werken hadden weinig gemeen met die van zijn tijdgenoten. Hij schilderde met veel fijnere penseelstreken, waarbij hij contouren en details duidelijk definieerde, terwijl hij af en toe silhouetten verzachtte voor een wazig effect.

Degas gaf ook de voorkeur aan een andere werkwijze dan de meeste impressionisten. Vertrouwen op spontaniteit en inspiratie die voortkwamen uit de situatie was in tegenspraak met zijn artistieke concept. Hij verwierp ook het schilderen in de open lucht, dat erg populair was onder de impressionisten. In plaats daarvan was zijn werk gebaseerd op nauwgezette planning en gecontroleerde omstandigheden.

Voor zijn schilderijen baseerde hij zich op bestaande tekeningen of zijn eigen schetsen, of schilderde hij uit zijn geheugen. Tijdens het schilderproces gaf hij de voorkeur aan gesloten ruimtes met kunstlicht en liet hij zijn modellen soms urenlang in bepaalde posities in zijn atelier staan.

Dans als terugkerend thema

De werken van Degas beeldden voornamelijk motieven uit het hedendaagse leven uit. Naast scènes uit paardenraces, excursies, variétévoorstellingen en sociale gelegenheden schilderde hij momenten uit het dagelijks leven van gewone mensen, zoals wasvrouwen, boeren en een strijkster, zoals in een schilderij uit 1869.

Hij was vooral gefascineerd door opera, dans en ballet. Een van zijn beroemdste werken, "De dansles" uit 1875, toont dansers met een leraar tijdens de les.

Hij schilderde ook talrijke variaties van dansers en ballerina's die zich opwarmen of oefenen, waarmee hij blijk gaf van zijn diepgaande kennis van houding, beweging en een naadloze combinatie van traditionele en vooruitstrevende technieken.

De blijvende invloed van het Franse impressionisme

Het 19e-eeuwse Franse impressionisme was een mijlpaal in de evolutie van de schilderkunst. De vernieuwingen op het gebied van compositie, techniek en filosofie waren baanbrekend en vinden nog steeds weerklank.

Bovenal hebben de afwijzing van realistische weergave en de vermindering van details invloed gehad op volgende generaties kunstenaars. Het impressionisme maakte de weg vrij voor andere belangrijke bewegingen in de 19e en 20e eeuw, waaronder het kubisme, het expressionisme en uiteindelijk het abstractisme.

De invloed van het impressionisme strekt zich uit tot de hedendaagse kunst. Het basisidee om zich te concentreren op het vastleggen van de sfeer van een moment in plaats van op objectdetails is duidelijk zichtbaar in het werk van veel hedendaagse kunstenaars, zoals Christoph Bouet, Anke Gruss of Ben Kamili. Originele werken van Franse impressionisten zoals Monet, Manet en Renoir blijven populaire hoogtepunten in tentoonstellingen en veilingen.

Een selectie uit het werk van de vijf beroemde Franse impressionisten