Iedereen zou ze moeten kennen: de vijf beroemdste schilderijen van Van Gogh

Vincent van Gogh (1853–1890) behoort tot de meest fascinerende persoonlijkheden uit de kunstgeschiedenis. Talrijke mijlpalen in de schilderkunst zijn afkomstig uit de hand van de Nederlandse kunstenaar, zoals zijn Sterrennacht-schilderijen, zijn zonnebloemen of de sfeervolle landschapschilderijen van de Provence.

Door zijn revolutionaire manier van schilderen en zijn artistieke pioniersgeest wordt hij tegenwoordig beschouwd als een van de belangrijkste kunstenaars aller tijden. Hij verzette zich tegen de traditie dat schilderkunst de wereld natuurgetrouw moest weergeven en ontwikkelde een zeer individuele stijl met invloeden van impressionisme en pointillisme.

Vanwege zijn expressieve en emotionele schilderwijze wordt van Gogh in de kunstgeschiedenis ook gezien als wegbereider van het expressionisme.

Meer schaduw dan licht in zijn privéleven

Maar zoals zo vaak lagen ook bij van Gogh artistiek genie en tragiek dicht bij elkaar. Ver buiten de kunstwereld bekend is het legendarische incident van van Goghs oor. Onder tot op heden onduidelijke omstandigheden verminkte de schilder op 23 december 1888 zijn linkeroor.

Van Gogh had echter in zijn leven nog veel meer tegenslagen te verwerken. Zo was hij, voordat hij zich tot de schilderkunst wendde, mislukt in zijn poging predikant te worden. Ook als kunstenaar bleef hij tijdens zijn leven grotendeels onsuccesvol. Hij kon nauwelijks werken verkopen en was regelmatig afhankelijk van financiële ondersteuning van zijn broer Theo. Bovendien leed hij aan psychische problemen en alcoholverslaving en onderging hij meerdere keren therapeutische behandeling. Waarschijnlijk pleegde hij vanwege deze kwellingen in 1890 ook zelfmoord.

Ondanks zijn soms zware lot staat van Gogh niet bekend als een schilder die zijn persoonlijke ervaringen direct in zijn schilderijen verwerkte. Toch hebben veel beroemde schilderijen van Vincent van Gogh verband met verschillende belangrijke momenten in zijn leven.

Van Goghs beroemde werk "Sterrennacht"

Tot de beroemdste schilderijen van Vincent van Gogh behoort zonder twijfel "Sterrennacht". In het midden van het schilderij staat een diepblauwe nachtelijke hemel met wolken, fonkelende sterren en een stralende maan. Het onderste derde deel van het schilderij toont een grote cipres, een bergketen, enkele huizen en de kerktoren van een klein dorp.

Makkelijk zou men het schilderij kunnen zien als een impressie van het echte landschap rond Saint-Rémy-de-Provence. Maar Vincent van Gogh mengde hier herinnering, fantasie en realiteit. De afgebeelde scène komt niet overeen met het werkelijke uitzicht vanuit het kliniekgebouw op de omgeving. Van Gogh rangschikte de gebouwen van het dorp anders en improviseerde ook bij de kerk. Het heuvelachtige landschap daarentegen komt wel overeen met de werkelijkheid, evenals de nachtelijke hemel. Astronomen achten het zelfs plausibel dat de samenstelling van de maan en enkele sterren halverwege 1889 ongeveer zo eruit zou hebben gezien.

Van Vincent van Gogh zelf zijn geen uitspraken overgeleverd over wat hij met dit schilderij wilde uitdrukken. Er circuleren echter verschillende theorieën over de betekenis van het beeld:

• Zo wordt de dynamische hemel geïnterpreteerd als een symbool van zijn onrustige gemoedstoestand.
• Ook de sombere sfeer van het hele schilderij wordt gezien als een aanwijzing voor zijn depressieve stemming.

Er zijn echter aanwijzingen dat hij dit werk zelf niet voor bijzonder relevant hield. Hij zou het feitelijk als een voorstudie of schets hebben beschouwd. Tegenwoordig behoort dit beroemde schilderij van van Gogh tot de waarschijnlijk meest gereproduceerde motieven aller tijden. Het origineel behoort sinds 1941 tot de collectie van het Museum of Modern Art in New York.

"Vijftien zonnebloemen"

Vincent van Gogh begreep zich niet alleen op een bijzonder sfeervolle landschapschilderkunst, maar beheerst ook het klassieke genre van stillevens. Verschillende beroemde schilderijen van Vincent van Gogh hebben zonnebloemen als onderwerp. Vanaf augustus 1888 maakte hij in het Zuid-Franse Arles vier schilderijen met de titels:

• "Drie zonnebloemen",
• "Vijf zonnebloemen",
• "Twaalf zonnebloemen in een vaas" en
• "Vijftien zonnebloemen".

Ook worden tegenwoordig drie andere schilderijen tot de serie gerekend, waarin hij eenmaal het motief van de "Twaalf zonnebloemen" en tweemaal dat van de "Vijftien zonnebloemen" nogmaals opnam. Vooral het schilderij met de vijftien bloemen behoort tegenwoordig tot de beroemdste werken van van Gogh. Het ontstaan en de betekenis ervan zijn echter het best te begrijpen in de context van alle andere schilderijen van de serie.

De schilderijen uit deze serie behoren tegenwoordig tot van Goghs bekendste werken. Alle werken van deze reeks schilderde hij snel en in één keer, omdat hij vreesde dat de bloemen snel zouden verwelken. Hiervoor gebruikte hij de traditionele techniek van het primaschilderen.

Zijn schildertechniek:

• Allereerst definieerde hij de contouren van de bloemen, de bladeren, de stelen en de vaas.
• Vervolgens werkte hij de bloemen uit. Daarbij schilderde hij zowel met lange en brede penseelstreken als met een puntsgewijze verfaanbreng.
• De olieverf bracht hij deels in dikke lagen op het doek aan.

Een ander bijzonder aspect van het zonnebloemenschilderij: Van Gogh gebruikte in wezen slechts één basiskleur. De bloemen, de vaas en de achtergrond – dus bijna het hele motief – kleurde hij in verschillende gele tinten. Hoewel hij in feite alleen geel gebruikte, slaagde hij erin scherpe contrasten te creëren en de zonnebloemen te laten oplichten.

Over "Vijftien zonnebloemen" en de andere schilderijen van de serie is in de kunsthistorische literatuur veel bekend. Zo werd het ontstaan van de schilderijen gedocumenteerd in een ander kunstwerk: Paul Gauguin, voor wie van Gogh de schilderijen oorspronkelijk maakte, eerde dit vriendschappelijke gebaar met een eigen werk.

Daarnaast bracht een röntgenonderzoek van het Van Gogh Museum in Amsterdam aan het licht dat sommige olieverf die van Gogh gebruikte, een chemisch veranderingsproces onderging door blootstelling aan licht. Dit leidde ertoe dat de kleuren continu donkerder werden. Men gaat ervan uit dat de zonnebloemenschilderijen oorspronkelijk veel helderder waren.

"Caféterras's Avonds in Arles"

Het kleine plaatsje Arles in het zuiden van Frankrijk was oorspronkelijk slechts als tussenstop gepland, maar het zou een belangrijke rol spelen in de biografie van Vincent van Gogh. In februari 1888 had van Gogh Parijs om verschillende redenen verlaten. Hij wilde aan de lawaaierige en hectische grote stad ontsnappen. In Zuid-Frankrijk hoopte hij rust en nieuwe artistieke impulsen door het licht en het landschap te vinden. Bovendien had hij plannen om met andere kunstenaars een "Atelier van het Zuiden" op te richten.

Als oorspronkelijk doel had van Gogh Marseille gekozen, maar zover zou hij het niet brengen. In plaats daarvan vestigde hij zich al in Arles en bleef er meer dan een jaar. Tijdens zijn tijd in Arles had van Gogh een bijzonder productieve creatieve fase. In de kleine stad en in de regio nabij de Middellandse Zee schilderde hij ongeveer 180 schilderijen.

Bij het "Caféterras" valt vooral de manier op waarop Vincent van Gogh de nacht interpreteerde. Hij zag in de duisternis een kleurrijk spel van kleuren. Daarom stelde hij zich bij dit schilderij ten doel de nachtelijke hemel fundamenteel anders weer te geven dan gebruikelijk in de schilderkunst. Hij wilde de nachtelijke hemel niet zwart en kleurloos tonen, maar schilderde hem in verschillende donkere blauwtinten. Voor de sterren gebruikte hij zelfs geel, roze en lichtblauw. Deze manier van het weergeven van de nachtelijke hemel gebruikte hij ook in andere werken, zoals "Sterrennacht" of "Sterrennacht boven de Rhône" – enkele andere zeer bekende schilderijen van Vincent van Gogh.

Het café bevindt zich echter niet op de plek waar van Gogh het schilderij maakte. Omdat de oorspronkelijke straat tijdens de Tweede Wereldoorlog door bombardementen werd getroffen, vestigde het bistro zich aan de Place de Forum. Het "Van Gogh Café" behoorde sinds de opening tot de populaire bezienswaardigheden in Arles. In juni 2023 moest het café echter sluiten, omdat er een procedure tegen de eigenaren was gestart.

"Slaapkamer in Arles"

Veel beroemde schilderijen van Vincent van Gogh tonen sfeervolle landschappen of stillevens. Daarom lijkt zijn schilderij "Slaapkamer in Arles", dat een eenvoudige kamer zonder personen toont, een tamelijk ongebruikelijk onderwerp. Het schilderij biedt een blik in zijn kamer in zijn huis in Arles aan de Place Lamartine 2, dat hij kort daarvoor had gekocht. Het meubilair is zeer eenvoudig gehouden. In de kamer staan een bed, een tafel en twee stoelen.

Vincent van Gogh maakte in totaal drie versies van dit onderwerp. Hij schilderde de werken echter niet als serie. De eerste versie ontstond in oktober 1888 ter plaatse in het huis. De twee volgende schilderijen maakte hij ruim een jaar later af, toen hij in het sanatorium in Saint-Rémy-de-Provence verbleef.

De drie versies verschillen enigszins in de kleuren en afmetingen van de voorwerpen. De belangrijkste variatie die van Gogh toevoegde, zijn echter de schilderijen aan de muren. In de eerste versie hangen hier een landschapschilderij en portretten, vermoedelijk van Eugène Boch en Paul-Eugène Milliet, in de andere twee een zelfportret en het beeld van een onbekende vrouw.

Zo spartaan is de kamer ingericht, zo duidelijk en direct is ook van Goghs beeldtaal hier:

• Bij bijna alle voorwerpen definieerde hij de contouren met zwarte lijnen.
• De oppervlakken vulde hij grotendeels monochroom op met krachtige kleurtonen.
• Bijzonder is hier zijn omgang met ruimtelijk perspectief en verhoudingen: de hele kamer lijkt uit de voegen te zijn geraakt en werkt bijna surrealistisch. Er zijn slechts enkele rechte lijnen en hoeken.
• De schilderijen aan de rechterwand lijken de kamer in te kantelen en het voeteneinde van het bed lijkt onnatuurlijk groot.

Over zijn intentie met dit schilderij had van Gogh zich uitvoerig uitgelaten. In een brief aan zijn broer Theo schreef hij dat het schilderij moest dienen voor rust en ontspanning. Met de vereenvoudigde weergave wilde hij de dingen een grotere expressie geven. In plaats van veel details moest hier de kleur de meeste betekenis hebben.

Van Gogh had de kleurcompositie echter vermoedelijk anders bedacht dan wij die nu kennen. Vooral het blauw van de muren en deuren, dat de indruk van het schilderij sterk bepaalt, was waarschijnlijk niet zo gepland. Onderzoekers van het Art Institute of Chicago ontdekten in 2016 bij een onderzoek dat de tegenwoordig blauwe verfdeeltjes aan de achterkant violet zijn. Men gaat ervan uit dat het violet door UV-straling en LED-licht in de loop van de decennia blauw is geworden. Van Goghs "Slaapkamer in Arles" was dus oorspronkelijk niet blauw, maar paars.

"Portret van Dr. Gachet" (Eerste versie)

Veel beroemde schilderijen van Vincent van Gogh stammen uit zijn laatste twee levensjaren. Zo ook het "Portret van Dr. Gachet". Van Gogh maakte het kort voor zijn zelfmoord op 29 juli 1890. Het wordt daarom beschouwd als een van zijn laatste werken. Het schilderij toont Dr. Paul-Ferdinand Gachet, die hem enkele weken lang behandelde.

In mei 1890 had van Gogh het sanatorium in Saint-Rémy-de-Provence verlaten, waar hij wegens zijn slechte psychische toestand meer dan een jaar had doorgebracht. Omdat hij zich in de kliniek niet langer op zijn gemak voelde, reisde hij naar Auvers-sur-Oise bij Parijs. Hier ontmoette hij Dr. Paul-Ferdinand Gachet, die zowel als een bekwame psychiater als kunstliefhebber bekend stond.

Van Gogh verbleef enkele weken onder behandeling bij hem. Hij had een ambivalente verhouding tot zijn arts. Enerzijds koesterde hij enige achterdocht tegenover Dr. Gachet, omdat hij hem ook psychisch labiel achtte. Anderzijds zag van Gogh in hem niet alleen een psychiater, maar ook een vriend en een soort zielsverwant. Dit verklaart wellicht ook de vrij zeldzame situatie dat een kunstenaar zijn arts portretteerde.

Op zijn schilderij toont van Gogh de arts in een bijna uitgeputte lichaamshouding met een melancholische gezichtsuitdrukking. In een brief schreef hij dat hij Dr. Gachet verdrietig, zacht, helder en intelligent wilde afbeelden. Misschien reikt de betekenis van dit schilderij echter nog verder. Vanwege de lijdende blik wordt het vaak niet als portret van de arts, maar als zelfportret van van Gogh geïnterpreteerd.

Het portret van Dr. Gachet behoort tegenwoordig tot van Goghs beroemdste schilderijen. Naast de eerste versie maakte van Gogh nog een ander olieverfschilderij en een drukgrafiek met dit onderwerp. De tweede versie is tegenwoordig te zien in het Parijse Musée d’Orsay, de drukgrafiek behoort tot de collectie van het Van Gogh Museum Amsterdam. De eerste versie, die als de bekendste en beroemdste geldt, wisselde vermoedelijk 13 keer van eigenaar. Nadat het laatste keer in 1990 voor 82,5 miljoen dollar geveild was, werd het vele jaren beschouwd als het duurste schilderij. Na de veiling verdween het echter uit de openbaarheid – en ook de huidige opslagplaats is onbekend.

Geselecteerde artikelen over de vijf beroemdste schilderijen van Van Gogh