Les Demoiselles d'Avignon: Waarom dit werk van Pablo Picasso de kunstwereld opschudde

In de kunstgeschiedenis is het niet ongewoon dat werken die tegenwoordig als mijlpalen van de kunst worden erkend, in hun eigen tijd aanvankelijk op onbegrip stuitten. Dat gold ook voor "Les Demoiselles d'Avignon" van Pablo Picasso.

Toen de Spaanse schilder in 1907 het imposante schilderij met afmetingen van ongeveer 2,44 x 2,34 meter presenteerde, reageerden veel toeschouwers afwijzend. De kritiek richtte zich zowel op de onconventionele vormgeving als op het motief met vijf naakte vrouwen.

Tegenwoordig is de kijk op het schilderij echter volledig veranderd. Het geldt onbetwist als een van de belangrijkste schilderijen van de 20e eeuw en behoort tot de beroemde werken van Pablo Picasso. Hooguit bestaat er onenigheid over hoe groot de invloed van dit schilderij op de schilderkunst moet worden ingeschat. Sommigen beschouwen het als een van de belangrijkste werken op weg naar het kubisme en de abstractie, terwijl anderen in het schilderij zelfs een keerpunt in de gehele moderne kunst zien.

Er zijn in wezen vier aspecten die in verband met "Les Demoiselles d'Avignon" bijzonder moeten worden benadrukt:

• Zowel de schilderstijl als het motief vormden voor veel tijdgenoten van Picasso een provocatie.
• In de beeldtaal brak Picasso met verschillende tradities van de schilderkunst.
• Hij werkte met invloeden uit de kunst van verschillende culturen.
• In de loop van de decennia veranderden de ontvangst, de interpretatie en de beoordeling van het schilderij binnen de kunstwereld.

Hieronder worden deze vier punten nader bekeken. Daarbij wordt beschreven hoe het schilderij, dat aanvankelijk sterk werd bekritiseerd en belachelijk gemaakt, zich ontwikkelde tot een van de belangrijkste en fascinerendste kunstwerken ter wereld.

Beeldanalyse van "Les Demoiselles d'Avignon" – een provocatie in vorm en inhoud

De eerste reacties van zijn tijdgenoten maakten al duidelijk dat Picasso met "Les Demoiselles d'Avignon" allesbehalve een traditioneel schilderij had gemaakt. Zowel met de keuze van het beeldthema als met de vorm van de voorstelling brak hij met veel verwachtingen en conventies.

Het motief provoceerde en riep vragen op

De vrouwen van Pablo Picasso en de portretten die hij gedurende zijn carrière van hen maakte, zijn door kunsthistorici in talrijke artikelen besproken. "Les Demoiselles d'Avignon" neemt echter ook hierin een bijzondere positie in.

Aan het begin van de 20e eeuw stond een dergelijk motief nog gelijk aan het doorbreken van een taboe. Het is overduidelijk dat de "Meisjes van Avignon" prostituees zijn. Alleen al de keuze van dit beeldthema zorgde voor ophef, omdat een dergelijke scène volgens de algemene opvatting niet thuishoorde in de wereld van de hogere cultuur. Volgens Picasso toont het schilderij een scène uit een bordeel aan de Carrer d'Avinyó in Barcelona.

In een eerste ontwerp had Picasso twee heren naast de vijf vrouwen geplaatst. In de definitieve versie uit 1907 beperkte hij het aantal personen in het beeld echter tot vijf schaars geklede of naakte vrouwen. Picasso gaf elk van de vrouwen een zeer individueel karakter en toonde hen in verschillende lichaamshoudingen. Vier van de vrouwen staan, terwijl slechts één van hen rechtsonder in het beeld zit. De twee vrouwen in het midden van het beeld hebben hun armen achter hun hoofd gekruist.

Opvallend is de verschillende vormgeving van de gezichten. De vrouw aan de linkerrand van het beeld heeft een opvallend donkere huidskleur. Voor de twee vrouwen in het midden van het beeld koos Picasso zeer vergelijkbare, sterk gestileerde gelaatstrekken. De twee vrouwen aan de rechterrand van het beeld vormen een duidelijk contrast, omdat hun gezichten op groteske maskers lijken. Picasso concentreerde in dit schilderij alles op deze vijf vrouwen. Hij voegde alleen een bord met vruchten aan de onderrand van het beeld toe als het enige levenloze beeldobject. Het gaat hierbij om een hommage aan of verwijzing naar het klassieke genre van het stilleven. Welk doel Picasso daarmee nastreefde, is echter niet bekend.

De vormgeving was in strijd met alle geldende regels

In "Les Demoiselles d'Avignon" toonde Picasso moed, creativiteit en pioniersgeest. Hij verzette zich hier tegen alle regels van de schilderkunst die destijds voor de voorstelling van het menselijk lichaam golden.

Aan het begin van de 20e eeuw richtten schilders zich doorgaans nog grotendeels op natuurlijke vormen. Picasso wilde de wereld daarentegen niet langer zo realistisch mogelijk weergeven. Hij streefde er veeleer naar zijn schilderijen een zelfstandige esthetische werking te geven. Hiervoor interpreteerde hij de vormen en verhoudingen van de lichamen volledig opnieuw. Veel contouren veranderde hij van natuurlijke ronde en gebogen lijnen in hoekige, vaak zelfs geometrische vormen. Hij zag af van de meeste details en reduceerde lichaamsdelen zoals armen of benen tot eenvoudige basisvormen. Door deze abstraherende voorstellingswijze nam hij afstand van de traditionele esthetiek van portretten en bood hij een nieuwe kijk op dit genre.

Bij het kleurgebruik voor het schilderij legde Picasso vier accenten:

1. Voor de lichamen van de vrouwen gebruikte hij vooral beige, oker en roze. De achtergrond van het beeld gaf hij een kleurverloop van links naar rechts. Daarbij kunnen drie kleurzones worden onderscheiden.
2. Helemaal links domineren krachtige en donkere kleuren zoals bruin en rood. Naar het midden van het beeld ontstaat een contrast door tinten als wit, grijs en zilver. Vanaf het midden van het beeld naar rechts komen daar nog bleke blauwtinten bij.
3. Voor de achtergrond van het beeld gebruikte Picasso geen grote vlakken, maar stelde hij deze samen uit veel kleinere fragmenten met verschillende afmetingen en kleuren.
4. Bij de kleurvlakken hield hij zich niet aan een bepaald patroon, maar varieerde hij hun vorm.

Picasso stelde ook het perspectief en de ruimtelijkheid buiten werking

Picasso verzette zich echter niet alleen met zijn voorstellingswijze tegen de destijds gebruikelijke conventies van de schilderkunst. Hij zag eveneens af van het centraalperspectief. Deze vorm van beeldcompositie, die uitgaat van een centraal verdwijnpunt, werd sinds de renaissance gebruikt om de illusie van ruimtelijkheid en afstand te creëren. In "Les Demoiselles d'Avignon" weigerde Picasso echter iedere vorm van ruimtelijke diepte. Alle beeldobjecten en de achtergrond van het beeld lijken op één vlak te liggen.

Ook bijzonder is dat hij kennelijk één en dezelfde figuur vanuit verschillende gezichtspunten schilderde. De zittende vrouw rechtsonder lijkt van achteren te worden weergegeven. Tegelijkertijd toont Picasso haar gezicht van voren. Door het spel met de perspectieven zorgde Picasso ervoor dat het oog van de toeschouwer tevergeefs zoekt naar een realistische rangschikking van de beeldobjecten en een ruimtelijke ordening.

De abstraherende vormgeving en de tweedimensionaliteit die Picasso hier toepaste, werden later ook belangrijke kenmerken van het kubisme. Picasso had deze schilderstijl samen met Georges Braque ontwikkeld. "Les Demoiselles d'Avignon" geldt daarom ook als een baanbrekend werk waarin Picasso al enkele vormgevingskenmerken van het kubisme uitprobeerde.

Picasso liet zich inspireren door kunst uit verschillende culturen

Pablo Picasso creëerde met dit werk een mijlpaal van het klassieke modernisme. Sommige van de vele beeldanalyses van "Les Demoiselles d'Avignon" menen echter aanzienlijke invloeden van kunstenaars uit andere tijdperken te hebben ontdekt. In dit verband wordt herhaaldelijk de serie "De baadsters" van Paul Cézanne genoemd. Zowel in het motief als in de vormgeving zijn in "Les Demoiselles d'Avignon" verwijzingen naar deze werken van Cézanne te herkennen.

De belangstelling richt zich echter meestal op de invloed van niet-Europese culturen op het werk van Picasso. Deze interpretaties hebben vooral betrekking op de gezichten van de twee vrouwen aan de rechterrand van het beeld. Picasso gaf deze niet gestileerd weer zoals de andere gezichten in het beeld, maar zette hen in de letterlijke zin van het woord maskers op. Deze maskers roepen associaties op met werken van kunstenaars uit Afrika en Oceanië, zonder dat een concretere toeschrijving mogelijk is.

Deze indruk is echter niet geheel ongegrond, want Picasso toonde grote belangstelling voor kunstwerken van het Afrikaanse continent. Zo had hij vaker het "Musée d'Ethnographie du Trocadéro" bezocht, een groot antropologisch museum in Paris. Onder de indruk van de tentoonstellingen daar zou hij zelf soortgelijke objecten zijn gaan verwerven en maskers zijn gaan schilderen in de stijl van Afrikaanse en Oceanische werken. Picasso heeft een directe invloed op zijn kunst echter altijd ontkend. Het idee voor het schilderij zou weliswaar waarschijnlijk na een bezoek aan het Trocadéro zijn ontstaan. Daarbij speelde echter niet de vorm van de maskers een rol, maar hun "exorcistische" karakter.

Met zijn duidelijke verwijzingen naar niet-Europese culturen volgde Picasso het idee van het "primitivisme". Binnen het klassieke modernisme verwoordde deze term het verlangen naar artistieke uitdrukkingsvormen die vrij waren van de academische regels van de Europese kunstwereld.

Veel kunstenaars zochten deze ongereptheid en oorspronkelijkheid in de kunst van Afrika, Azië en Oceanië. Belangrijk is in dit verband dat de kunst van inheemse volkeren niet als "primitief" in de betekenis van onderontwikkeld en achtergesteld mag worden aangeduid. Het "primitivisme" verwijst uitsluitend naar de praktijk van Europese kunstenaars om de kunst van andere culturen in hun werken te verwerken.

Analyse van "Les Demoiselles d'Avignon" – het effect van het schilderij op het publiek

Aan het begin van de 20e eeuw zorgde "Les Demoiselles d'Avignon" bij de eerste presentatie voor reacties die uiteenliepen van ontzetting en verwondering tot spot. Zowel de voorstelling van naakte vrouwen als de onconventionele vormgeving stuitten bij veel toeschouwers op afwijzing. Hoewel deze twee punten tegenwoordig waarschijnlijk geen ophef meer zouden veroorzaken, kan het werk nog altijd een indrukwekkend effect teweegbrengen.

Het schilderij straalt ongetwijfeld een grote energie uit. Door de vele scherpe hoeken en hoekige vormen kan het beeld op het eerste gezicht disharmonisch en onrustig overkomen. Sommige beeldanalyses menen zelfs een zekere agressiviteit in het schilderij te herkennen. Deze zou niet alleen voortkomen uit de radicale herinterpretatie van de lichaamsvormen en de vervormde contouren. Ook de maskers van de twee vrouwen aan de rechterzijde van het beeld komen griezelig en bedreigend over.

Daarnaast wordt in veel beeldanalyses van "Les Demoiselles d'Avignon" gewezen op de verhouding tussen de vrouwen en de toeschouwers. Minstens twee van de vijf vrouwen kijken het publiek rechtstreeks aan. Als men ervan uitgaat dat de vrouwen prostituees zijn, nemen de toeschouwers daarmee de rol aan van klanten die de vrouwen bekijken.

Tegelijkertijd observeren de vrouwen echter ook de personen die voor het doek staan. Door de starre blik van de vrouwen creëerde Picasso een vorm van interactie met de toeschouwers, die daarmee deel uitmaken van het kunstwerk.

Ondanks aanvankelijk negatieve reacties verwierf het schilderij wereldfaam

Nadat Pablo Picasso "Les Demoiselles d'Avignon" had voltooid, liet hij het aanvankelijk alleen aan een kleine kring van vrienden, kunstenaars en kunstkenners zien. De reacties liepen toen al sterk uiteen en varieerden van scherpe kritiek en onbegrip tot hoon en spot.

Ook van de kant van de galeriehouders was weinig positiefs te horen. Zowel Daniel-Henry Kahnweiler als Ambroise Vollard, die Picasso later altijd zouden ondersteunen, toonden weinig interesse. De kunstcriticus Félix Fénéon zou het schilderij zelfs een soort karikatuur hebben genoemd.

Van stofvanger in het atelier tot publiekstrekker in het MoMA

Misschien kwam het door de aanvankelijk terughoudende tot openlijk kritische reacties dat Picasso het schilderij eerst achter slot en grendel hield. Lange tijd bewaarde hij het in zijn atelier.

Pas in 1916, bijna tien jaar na de voltooiing, werd het voor het eerst openbaar tentoongesteld in de Galerie Barbazanges in Paris. Het zou nog tot 1924 duren voordat Picasso het schilderij aan de modeontwerper en kunstmecenas Jacques Doucet kon verkopen. In 1939 verwierf het Museum of Modern Art in New York het legendarische schilderij voor zijn collectie. Tegenwoordig behoort het hier tot de grote publieksfavorieten.

Betekenis voor het kubisme en de kunstgeschiedenis

Tegenwoordig bestaat er grotendeels overeenstemming over dat Picasso met "Les Demoiselles d'Avignon" een van de belangrijkste werken uit de kunstgeschiedenis heeft gemaakt. Het als het eerste kubistische schilderij omschrijven, zou echter waarschijnlijk te ver gaan.

Het is juist dat Picasso hier al vormgevingskenmerken gebruikte of suggereerde die korte tijd later karakteristieke elementen van het kubisme zouden worden. Hierbij kunnen worden genoemd

• de reductie van de beeldobjecten tot geometrische vormen,
• het loslaten van conventionele verhoudingen en
• de tweedimensionaliteit door af te zien van ruimtelijke diepte.

Bovendien experimenteerde Picasso hier al met verschillende gezichtspunten op de objecten in het schilderij. Met dit werk toonde hij ongetwijfeld pioniersgeest. Hij stelde meerdere normen van de schilderkunst buiten werking en opende volledig nieuwe mogelijkheden voor de beeldcompositie. Daarmee maakte hij niet alleen de weg vrij voor het kubisme, maar ook voor de abstractie.

Meer interessante informatie over de werken van Pablo Picasso

Veel facetten van dit beroemde schilderij van Picasso konden in dit artikel worden belicht. Als u geïnteresseerd bent in andere werken van de Spaanse schilder, raden wij onze magazineartikelen over "Picasso en de duiven" en "Guernica" – gedenkteken tegen de oorlog”.