Salvator Mundi van Leonardo da Vinci: een mysterieus werk uit de Renaissance

15 november 2017 zal waarschijnlijk de geschiedenis ingaan als een van de meest memorabele momenten in de kunstgeschiedenis: Bij veilinghuis Christie's kocht een anonieme koper het schilderij "Salvator Mundi" voor 450 miljoen dollar. Het werk, dat wordt toegeschreven aan de renaissancekunstenaar en universele genie Leonardo da Vinci, is daarmee het duurste schilderij aller tijden dat ooit op een veiling is verkocht.

Niet alleen de aankoopprijs van da Vinci's portret van Jezus Christus verdeelt de kunstwereld. Sommige critici vinden het enorm overschat en van geen bijzondere artistieke waarde, terwijl anderen spreken van een overweldigende uitstraling en da Vinci's unieke perfectie prijzen. Er wordt gezegd dat sommige kijkers zelfs in tranen uitbarstten bij het zien van het schilderij.

Het werk polariseert echter niet alleen experts en het publiek, het haalt ook herhaaldelijk de krantenkoppen. Er wordt voortdurend gespeculeerd over wie het schilderij op dit moment bezit en waar het wordt bewaard. Zelfs de vraag of da Vinci het werk daadwerkelijk zelf heeft geschilderd, is tot op de dag van vandaag onopgelost. Naar verluidt heeft Salvator Mundi zelfs politieke spanningen veroorzaakt tussen Frankrijk en Saoedi-Arabië. Deze en vele andere anekdotes maken de biografie van Salvator Mundi tot een van de meest mysterieuze en spannende zaken uit de kunstgeschiedenis.

Beeldanalyse van Salvator Mundi: Da Vinci's interpretatie van een traditioneel motief

"Salvator Mundi" is waarschijnlijk gemaakt rond de eeuwwisseling van de 15e naar de 16e eeuw. Het toont Jezus Christus in een frontaal portret tegen een donkere achtergrond. Het schilderij van 66 x 46 cm is gemaakt met olieverf op walnotenhout. Zoals veel kunstwerken uit de hoogrenaissance is het portret zeer gedetailleerd en heeft het natuurlijke verhoudingen. Het is geschilderd met behulp van de zogenaamde sfumatotechniek, waarvan Leonardo da Vinci wordt beschouwd als de uitvinder.

In da Vinci's Salvator Mundi is deze techniek vooral zichtbaar in de gelaatstrekken, die erg zacht lijken. Andere elementen, zoals de haarkrullen of het geborduurde patroon op het kledingstuk, laten de fijne lijnen juist heel duidelijk zien.

De oorsprong van het Christusmotief

Een blik terug in de kunstgeschiedenis is nuttig bij het interpreteren van Salvator Mundi. Hier beeldt Leonardo da Vinci Jezus af als de "Redder van de wereld" - in vooraanzicht met een opgeheven, zegenende hand en een kristallen bol. Deze vorm van Christus afbeelden was wijdverbreid tijdens de Renaissance. Het heeft zijn wortels in het beeldtype van de "Pantocrator" (wat "Heerser van de Wereld" betekent), dat zich al in de 6e eeuw ontwikkelde. In dat motief wordt Jezus al afgebeeld met een zegenend handgebaar. Zijn hoofd is omgeven door een kruis nimbus - een aureool met een kruis - en hij houdt een Evangelie vast.

In de late middeleeuwen ontstond het motief van de "Salvator Mundi", waarbij het evangelie meestal werd vervangen door een kristallen bol, die meestal werd gebruikt in portretten van wereldlijke heersers. In deze context symboliseerde de bol de heerschappij van Christus over de wereld. De stralenkrans varieert echter: Sommige schilders lieten het kruis weg, anderen lieten de stralenkrans helemaal weg en soms werd deze aangevuld met Christogrammen of rollen.

In Leonardo da Vinci's Salvator Mundi concentreert de symboliek zich op de zegenende hand en de kristallen bol. Christus heft zijn rechterhand in een zegenend gebaar. Zijn vingers vormen de letters "IC-XC", een afkorting voor "Jezus Christus".

Het mysterie van de kristallen bol

In veel analyses van Salvator Mundi is de kristallen bol nauwkeurig onderzocht. Een terugkerende vraag betreft het ontbreken van lichtdiffractie of vervorming binnenin de bol. Dit zou te verwachten zijn als het massief glas was. Gezien da Vinci's diepgaande kennis van de natuurwetenschappen lijkt het onwaarschijnlijk dat dit een fout was.

Een team onderzoekers van de Universiteit van Californië presenteerde een plausibel antwoord: Een 3D-simulatie van de bol liet zien dat da Vinci waarschijnlijk een holle bol met een dunne glazen wand wilde afbeelden. In dat geval zou de afbeelding fysiek correct zijn.

Een ander opvallend kenmerk van de hele compositie is dat da Vinci twee centrale religieuze kenmerken wegliet: de kruisnimbus en het kruis bovenop de bol. Dit is geïnterpreteerd als een poging van de natuurwetenschapper en polymaat om een seculiere kijk op Jezus Christus te presenteren.

Salvator Mundi meerdere keren van eigenaar verwisseld

Salvator Mundi van Leonardo da Vinci haalde niet alleen de krantenkoppen vanwege de spectaculaire aankoopprijs, maar ook vanwege de ingewikkelde herkomst. De lijst met eigenaren van dit 500 jaar oude schilderij is echter onvolledig.

De eerste bekende eigenaar was koning Karel I van Engeland. Salvator Mundi zou van 1649 tot 1736 deel hebben uitgemaakt van zijn collectie. Daarna zou het werk in het bezit zijn geweest van de hertog van Buckingham en later in de collectie zijn gekomen van de Engelse textielhandelaar Sir Frederick Cook. Hier begint het verhaal van Salvator Mundi. De erfgenamen van Cook zouden het werk in 1958 voor £45 hebben verkocht aan de Amerikaanse meubelhandelaar Warren E. Kuntz. Op dat moment werd het niet toegeschreven aan da Vinci, maar aan een van zijn leerlingen.

Ongeveer 60 jaar later dook het weer op. In 2005 kocht de New Yorkse kunsthandelaar Robert Simon het werk op een veiling voor ongeveer 1.200 dollar. Het zou zwaar overschilderd zijn en in een zeer slechte algemene staat verkeren. Simon gaf de gerenommeerde restaurateur Dianne Modestini de opdracht om het werk in zijn oorspronkelijke staat terug te brengen. Na de restauratie stelde de National Gallery in Londen het schilderij tentoon als een origineel van Da Vinci.

Na deze "riddering" reisde Leonardo da Vinci's Salvator Mundi langs verschillende veilingen - met een nooit eindigende prijsstijging. In 2013 kocht de Zwitserse kunsthandelaar Yves Bouvier het werk voor 80 miljoen dollar - om het vervolgens meteen te verkopen aan de Russische ondernemer Dmitry Rybolovlev voor 127,5 miljoen dollar. In 2017 volgde de spectaculaire veiling bij Christie's, waar het kunstwerk werd verkocht voor een recordprijs van 450 miljoen dollar. De identiteit van de koper blijft echter onduidelijk.

Na de veiling verdween het uit de openbaarheid en deden verschillende geruchten de ronde over waar het werd bewaard. Eenmaal zou het in Saoedi-Arabië zijn gezien en een andere keer zou het op een jacht van de Saoedische kroonprins hangen. In 2024 meldde de BBC dat het werk was opgeslagen in een vrijhaven in Genève - de meest recente theorie over de verblijfplaats.

Ondanks de hoge prijs blijven er twijfels bestaan over het auteurschap

Naast de herkomst blijft het onduidelijk of Leonardo da Vinci überhaupt verantwoordelijk was voor Salvator Mundi. Toen Warren E. Kuntz het schilderij voor $45 kocht, geloofde niemand dat het een origineel van da Vinci was. Pas in 2005 rezen er vermoedens dat het misschien toch een werk van de Italiaanse meester uit de Renaissance zou kunnen zijn.

Er doen nu talloze theorieën de ronde die zouden bewijzen dat Salvator Mundi niet door da Vinci is geschilderd. Voorzichtigheid is geboden bij het toeschrijven van auteurschap omdat het werk meerdere keren is overschilderd, beschadigd en uiteindelijk zwaar gerestaureerd. Daarom kan de schilderstijl van een bepaalde kunstenaar nauwelijks met zekerheid worden vastgesteld.

Sommige critici suggereren zelfs dat de restaurateur Modestini het werk met opzet wilde laten lijken op een werk van da Vinci en het daarom manipuleerde. Anderen wijzen op stilistische inconsistenties: Zo zou het gezicht in vergelijking met andere werken van da Vinci expressiviteit missen.

Twijfels werden ook geuit door een team van experts op de Louvre in Parijs over de authenticiteit van het schilderij. Na maanden van analyse, waaronder röntgenonderzoek in juni 2018, kwam het team tot de conclusie dat Leonardo da Vinci niet de oorspronkelijke kunstenaar was. In plaats daarvan kan het schilderij in zijn atelier geschilderd zijn door een van zijn leerlingen. Da Vinci was echter hoogstens verantwoordelijk voor een paar kleine toevoegingen. Daarom weigerden de experts van het Louvre het werk als origineel te erkennen.

Andere analyses concludeerden echter dat het werk wel degelijk echt zou kunnen zijn. Deze hebben vaak betrekking op de techniek van het schilderij. Volgens deze analyses zijn de overeenkomsten tussen Salvator Mundi en andere schilderijen van da Vinci duidelijk. Het mondgebied doet bijvoorbeeld duidelijk denken aan de glimlach van de "Mona Lisa". De filigraan krullen van het haar en de lichtbreking in de kristallen bol wijzen ook op da Vinci als de maker. Er waren ook voorstudies van het gewaad van de Verlosser die aantoonbaar aan da Vinci konden worden toegeschreven. Deze schetsen waren direct gerelateerd aan het schilderij.

Ondanks alle pogingen tot verklaring blijft de vraag wie de Salvator Mundi heeft geschilderd tot op de dag van vandaag onbeantwoord. Er zal waarschijnlijk nooit volledige zekerheid komen - zodat de mythe van het schilderij blijft voortbestaan.

Zelfs na de veiling bleef de verwarring over Salvator Mundi voortduren

Zelfs voor 2017 hadden de onduidelijke herkomst en de vele eigendomswisselingen van het schilderij het verhaal al bijna legendarisch gemaakt. Maar de veiling bij Christie's was ongetwijfeld het hoogtepunt. Alle twijfels over de authenticiteit leken irrelevant.

Voor de veiling stond de geschatte prijs op ongeveer $100 miljoen - maar die werd ruimschoots overtroffen. Na 20 minuten bieden bereikte de uiteindelijke prijs $450 miljoen. Het veilinghuis maakte de identiteit van de koper niet bekend. Aangenomen werd dat er twee investeringsmaatschappijen bij betrokken waren. De spectaculaire verkoop op betekende echter niet dat het schilderij uit de publieke belangstelling verdween. In plaats daarvan bleef de verwarring over de locatie en het eigendom voortduren, evenals nieuwe vragen over de authenticiteit.

De investeringsmaatschappijen, de vermeende kopers, hadden een plan gepresenteerd om het schilderij langdurig tentoon te stellen in het Louvre Abu Dhabi. Een tentoonstelling die gepland stond voor 2018 heeft echter nooit plaatsgevonden. Het museum gaf geen reden voor de annulering en met de geannuleerde tentoonstelling liep het spoor van het schilderij dood. Of nam het verhaal misschien een nog vreemdere wending?

Naar verluidt heeft de Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman het schilderij verworven, mogelijk namens de culturele autoriteit van Abu Dhabi. Tijdens een staatsbezoek aan Parijs in april 2018 spraken hij en de Franse president Emmanuel Macron naar verluidt af om de vermeende da Vinci in 2019 in een grote Louvre-tentoonstelling te tonen.

Naar verluidt eiste de kroonprins echter dat Salvator Mundi vlak naast de Mona Lisa zou worden tentoongesteld. Het Louvre in Parijs was sceptisch en gaf opdracht tot nog een uitgebreide analyse van Salvator Mundi. Het team van experts kon niet onomstotelijk vaststellen dat het om een origineel van da Vinci ging. Ze adviseerden om het werk niet tentoon te stellen zonder een bijbehorende verklaring.

Bin Salman, ontevreden over het resultaat, dreigde naar verluidt de lening in te houden en een gepland economisch project van meerdere miljarden euro's tussen Saoedi-Arabië en Frankrijk te saboteren. De betrekkingen tussen de twee landen dreigden ernstig onder druk te komen staan. De Franse minister van Buitenlandse Zaken zou druk hebben uitgeoefend op de experts van het Louvre om het schilderij te erkennen als een echte "da Vinci". Uiteindelijk steunde president Emmanuel Macron het Louvre-team in hun standpunt dat het schilderij mogelijk niet van da Vinci is. Omdat de experts niet honderd procent zeker waren, wilde hij geen risico's nemen. De reputatie van het Louvre als gerenommeerde kunstinstelling en daarmee de reputatie van Frankrijk als geheel stond op het spel.

Als gevolg daarvan trok Saoedi-Arabië het schilderij terug van de tentoonstelling. Sindsdien is er geen spoor meer van de verblijfplaats van Salvator Mundi. Antoine Vitkines biedt in zijn film plausibele theorieën en geloofwaardige interviews. Maar zelfs hij kon niet alle vragen rond Salvator Mundi beantwoorden.

Het verhaal van Salvator Mundi is een les over de hedendaagse kunstmarkt

De biografie van Salvator Mundi van Leonardo da Vinci bevat nog steeds meer vragen dan antwoorden. Maar de geschiedenis van dit schilderij leert ons zeker veel over de mechanismen en de huidige hypermoderne markt - vooral de hoogste prijssegmenten.

Bij een prijs van bijna een half miljard dollar moet je je afvragen: hoe wordt de waarde van kunst tegenwoordig bepaald? Pure artistieke prestatie alleen kan zulke bedragen niet meer verklaren. De waarde ligt nu in de bekendheid van de kunstenaar, de exclusiviteit van het werk en de fascinatie van het publiek.

Bovendien worden tegenwoordig vooral dure schilderijen en beeldhouwwerken steeds meer gebruikt als prestigeobjecten en statussymbolen. Kopers lijken minder geïnteresseerd te zijn in het werk zelf, de artistieke uitvoering of het esthetische genot van kunst. Het gaat veeleer om het prestige dat men zogenaamd geniet als eigenaar.

Zelfs als een peperduur stuk als Salvator Mundi een vervalsing zou blijken te zijn, zou het nog steeds een doel dienen: het laten zien dat kopers in staat zijn om zomaar enorme bedragen uit te geven, zelfs aan iets dat mogelijk waardeloos is.

Een andere factor die bijdraagt aan de waardestijging is het feit dat de kunstmarkt tegenwoordig over het algemeen veel aandacht krijgt en grotere groepen kopers aanspreekt. Hieronder vallen zowel particulieren als commerciële bedrijven. Kunstwerken worden nu op dezelfde manier verhandeld als andere economische goederen. Ze dienen als kapitaalbeleggingen en speculatieve objecten en zijn te vinden in veel beleggingsfondsen en bankportefeuilles. Gezien de structuur van de huidige markt is het waarschijnlijk dat het record van $450 miljoen niet lang ononderbroken zal blijven.