De Sixtijnse Madonna van Rafaël en haar buitengewone geschiedenis

Naast de Mona Lisa en De Geboorte van Venus is het waarschijnlijk een van de beroemdste schilderijen van de Renaissance: de Sixtijnse Madonna van Rafaël Santi (1483-1520). Dit werk, gemaakt in 1513, wordt beschouwd als een van de hoogtepunten uit het oeuvre van de Italiaanse schilder en architect. Het schilderij, in Duitsland ook bekend als de "Sixtina", maakt nu deel uit van de collectie van de Dresden Old Masters Gallery in Duitsland en is het absolute hoogtepunt van elke tentoonstelling.

Het is echter niet alleen de meesterlijke uitvoering van de scène met Maria en het kindje Jezus die bezoekers inspireert. Ook de meer dan 500-jarige geschiedenis van de Sixtijnse Madonna fascineert het publiek. De zeer symbolische compositie, de twee cherubijnen die hun eigen carrière hebben gemaakt, verschillende veranderingen van locatie en de grote invloed die het heeft gehad op de kunstgeschiedenis dragen allemaal bij aan haar populariteit en mythische status tot op de dag van vandaag.

Rafaël kreeg de opdracht voor de Sixtijnse Madonna persoonlijk van paus Julius II

Rafaël was al tijdens zijn leven een beroemd en veelgevraagd kunstenaar. Samen met Leonardo da Vinci en Michelangelo Buonarroti was hij een van de belangrijkste schilders van de hoogrenaissance. Hij had vooral naam gemaakt met zijn Madonnaportretten. Zelfs toen hij nog in Florence woonde, maakte hij talloze portretten van de Maagd Maria, bijvoorbeeld:

• "Madonna met kind en boek" (rond 1503),
• "Madonna Terranuova" (1505), en
• "Madonna Colonna" (rond 1508).

Rafaëls interpretaties van dit zeer populaire motief in de schilderkunst van de Renaissance werden gekenmerkt door hun technische perfectie en emotionaliteit.

De pauselijke commissie en haar politieke betekenis

Ook paus Julius II werd zich bewust van Rafaëls grote talent en ontbood hem in 1508 naar Rome. De paus was een groot beschermheer van de beeldende kunst en initieerde een samenwerking tussen Rafaël, architect Donato Bramante en beeldhouwer Michelangelo. In 1512 gaf de paus Rafaël uiteindelijk de opdracht om een groot werk te schilderen voor het altaar van de kloosterkerk San Sisto in Piacenza. Deze opdracht had een politieke achtergrond: het stadje in Noord-Italië was kort daarvoor door pauselijke troepen bevrijd van de Franse bezetting. Vervolgens werd Piacenza weer opgenomen in het grondgebied van de Pauselijke Staten. De Sixtijnse Madonna was bedoeld om deze gebeurtenis te herdenken en te vieren.

Beschrijving van de Sixtijnse Madonna: Een scène tussen hemel en aarde

Rafaëls Sixtijnse Madonna verbeeldt een scène die zowel bijbelse als aardse figuren verenigt. In het midden staat Maria met het kindje Jezus in haar armen. De positie van haar voeten suggereert dat ze voorwaarts beweegt. Vermoedelijk steekt ze over van het hemelse naar het aardse rijk.

Rafaël gaf zijn Madonna een heel jong en mooi gezicht. Haar blik is op de kijker gericht. Haar uitdrukking lijkt echter wat melancholiek of zelfs bezorgd.

Rafaël plaatste twee beroemde religieuze figuren naast Maria. Links op het schilderij knielt paus Sixtus II en kijkt omhoog naar Maria. Deze paus werd in de 3e eeuw geëxecuteerd onder keizer Valerianus en wordt beschouwd als een heilige en martelaar. Aan de rechterkant heeft Rafaël de heilige Barbara gepositioneerd. Volgens de legende werd zij door haar vader Dioscuros vermoord omdat ze weigerde haar christelijke geloof af te zweren. Ook zij wordt door vrome christenen als martelares beschouwd.

Met deze twee figuren legde Rafaël een verbinding met de kerk van San Sisto in Piacenza, waarvoor de Sixtijnse Madonna oorspronkelijk was gemaakt. Hier werden relieken van zowel paus Sixtus II als de heilige Barbara bewaard. De kloosterkerk diende dus als gebedsplaats voor beide heiligen.

Belangrijke elementen in de Sixtijnse Madonna

Naast de hoofdfiguren besteedde Rafaël veel aandacht aan andere, minder prominente elementen. Dat geldt vooral voor de achtergrond. Op het eerste gezicht lijkt het een zee van hemelse wolken. Maar bij nadere beschouwing zie je dat Rafaël de wolkenformaties heeft samengesteld uit talloze kleine engelenkopjes.

Het donkergroene fluwelen gordijn komt ook vaak voor in analyses van de Sixtijnse Madonna. Dit gordijn wordt vaak geïnterpreteerd als de grens tussen het aardse en het goddelijke. Rafaël zou hiermee symbolisch de intrede van Jezus in de wereld hebben uitgebeeld. Daarnaast heeft het gordijn een compositorische functie door de geometrische driehoekige opstelling van de drie hoofdfiguren te ondersteunen en zo voor een evenwichtige en harmonieuze compositie te zorgen.

Veel beschrijvingen van het schilderij benadrukken ook de relevantie van de oorspronkelijke altaarruimte in de kerk van Piacenza voor de betekenis van de Sixtijnse Madonna. De plaatsing van het schilderij in het monnikenkoor van San Sisto zou van grote invloed zijn geweest op de inhoud en werd bewust opgenomen in Rafaëls ontwerp.

In de oorspronkelijke positie hing het schilderij tegenover een kruisbeeld. Paus Sixtus II wijst met zijn rechterhand naar dit kruisbeeld. Dit is geïnterpreteerd als een symbool dat het lot van Jezus, sterven aan het kruis, al bekend was bij alle protagonisten op het schilderij. Nadat de Sixtijnse Madonna werd verplaatst naar de Dresden Beeld Gallery, ging deze directe relatie met de altaarruimte echter verloren.

De verborgen sterren van het schilderij zijn twee kleine cherubijntjes

De Sixtijnse Madonna is een van de beroemdste werken uit de Renaissance en trekt jaarlijks honderdduizenden bezoekers naar Dresden. Toch heeft Rafaëls schilderij een aanzienlijk deel van zijn populariteit te danken aan twee kleine figuurtjes: de twee cherubijntjes onderaan de afbeelding.

Dit engelenduo is waarschijnlijk een van de beroemdste motieven in de engelenkunst. Al zo'n 200 jaar hebben ze een eigen carrière, los van het eigenlijke hoofdwerk. Halverwege de 19e eeuw werden ze naar verluidt los van het hoofdwerk gebruikt, onder andere als motief op sieraden en ansichtkaarten.

Vanaf de tweede helft van de 20e eeuw werden ze terugkerende figuren in de wereld van marketing en populaire cultuur. Ze verschijnen als motief op talloze gebruiksartikelen, zoals servies, hoesjes voor mobiele telefoons, tassen, beddengoed, kussens, paraplu's en koffieblikken. De bijgesneden afbeelding van de twee cherubijnen is ook populair in de vorm van beeldhouwwerken of afbeeldingen.

Het was zeker niet de bedoeling van Rafaël dat de twee cherubijnen de Sixtijnse Madonna bijna zouden overtreffen in populariteit. Het wordt zelfs bewezen geacht dat Rafaël ze pas onderaan het doek schilderde nadat de rest van het schilderij was voltooid. Er wordt gezegd dat de onderste helft van het schilderij hem te leeg leek. Blijkbaar maakten de cherubijnen geen deel uit van het oorspronkelijke concept voor het schilderij. In ieder geval lijken ze niet helemaal in het tafereel te passen.

De hoofdpersonen Maria, Jezus, paus Sixtus en de heilige Barbara scheppen een serieuze, zelfs dramatische sfeer. De twee cherubijnen daarentegen lijken bijna alsof Rafaël er een vleugje ironie aan toevoegt. Ze kijken met een dromerige, verveelde uitdrukking omhoog naar de gebeurtenissen boven hen. Ze lijken totaal onaangedaan door de pathos van het tafereel.

Van Piacenza naar Dresden: De Sixtijnse Madonna meerdere keren verplaatst

Paus Julius II had de Sixtijnse Madonna bij Rafaël besteld voor de kerk van San Sisto in Piacenza. In de eeuwen daarna zou het schilderij echter verschillende keren van locatie veranderen.

De eerste keer was in 1754. Dat de Sixtijnse Madonna voor het eerst haar traditionele thuis moest verlaten, kwam door Rafaëls grote populariteit. Niet alleen tijdens zijn leven stond hij in hoog aanzien, maar ook in de eeuwen daarna. Aan 18e-eeuwse Europese vorstenhoven was het bezit van een werk van de Italiaanse renaissancemeester een teken van prestige.

August III (1696-1763), koning van Polen en keurvorst van Saksen, die ook een groot kunstliefhebber was, stuurde een delegatie naar Italië om een van Rafaëls felbegeerde meesterwerken te vinden. De kunstkenners stuitten uiteindelijk op de Sixtijnse Madonna in Piacenza, waar het tot dan toe een tamelijk onbekend bestaan had geleid. Er waren zware onderhandelingen en een aanzienlijke som geld voor nodig om de monniken het schilderij te laten overhandigen.

In hetzelfde jaar werd de Sixtijnse Madonna gepresenteerd in Dresden. Het was echter nog maar net aangekomen of het moest de stad alweer verlaten. Vanwege de Zevenjarige Oorlog van 1756 tot 1763 werd het tijdelijk verplaatst naar de vesting Königstein.

Oorlogsoproer en terugkeer naar Dresden

Opnieuw dwong de oorlog de Sixtijnse Madonna tot een kleine odyssee. Tijdens de Tweede Wereldoorlog liep het Beeld direct gevaar door de luchtaanvallen op Dresden. Net als veel andere kunstschatten uit de Dresden Gallery werd het in 1944 naar een spoorwegtunnel bij Großcotta gebracht. Na het einde van de oorlog ontdekte het Rode Leger het meesterwerk en bracht het naar Moskou. Daar werd het tentoongesteld in het Pushkin Museum en trok het naar verluidt meer dan een miljoen bezoekers.

Tien jaar later werd de Sixtijnse Madonna teruggebracht naar Duitsland. In 1955 werd het eerst naar Berlijn vervoerd, waar het werd tentoongesteld voordat het in 1956 terugkeerde naar de Dresden Beeld Gallery.

De Sixtijnse Madonna als globaal cultureel fenomeen

Vandaag de dag trekt de Sixtijnse Madonna elk jaar honderdduizenden bezoekers naar de Old Masters Beeld Gallery in Dresden. Maar haar populariteit is geen nieuw fenomeen. Sinds het schilderij in 1754 naar Dresden werd verplaatst, geniet het grote populariteit - zowel bij het publiek als bij kunstenaars van verschillende disciplines.

Al in het begin van de 19e eeuw lieten verschillende schilders zich inspireren door de Sixtijnse Madonna en kopieerden en citeerden ze deze:

• In 1809 schilderde Friedrich Burys een schilderij getiteld "Keizerin Auguste kopieert de Sixtijnse Madonna".
• In 1985 behandelde de Russische schilder Mikhail Kornetsky het verhaal van de Sixtijnse Madonna na de Tweede Wereldoorlog met het beeld "The Rescue of the Madonna".
• Pop-articoon Andy Warhol bracht in 1986 een eerbetoon aan het werk met "Raphael Madonna $ 6,99".
• De legendarische surrealist Salvador Dalí interpreteerde het motief ook in zijn schilderij "Gala, My Sistine Madonna" uit 1957.

Het waren echter niet alleen schilders die zich intensief met Rafaëls Sixtijnse Madonna bezighielden; ook intellectuelen en schrijvers hadden er belangstelling voor. Filosoof Arthur Schopenhauer wijdde een kort gedicht aan het schilderij, Friedrich Schiller verwees naar de Sixtijnse Kapel in zijn toneelstuk "De bruid van Messina" en Fjodor Dostojevski citeerde Rafaëls Madonna in "Misdaad en straf". Voor Johann Wolfgang von Goethe was de Madonna "het archetype van moeders" en "koningin van de vrouwen", en Heinrich von Kleist zou elke dag uren naar het schilderij hebben gekeken. De Sixtijnse Madonna van Rafaël heeft een blijvende invloed gehad op kunst en cultuur, en zal dat waarschijnlijk nog generaties lang blijven doen.