Het schilderij "De Nachtwacht": beeldanalyse en symboliek van Rembrandts meesterwerk

Zijn naam is het toonbeeld geworden van de Nederlandse barokke schilderkunst: Rembrandt van Rijn (1606-1669). Met het schilderij "De Nachtwacht" creëerde hij zijn meesterwerk. Het schilderij, dat dateert uit 1642, toont een bijeenkomst van de Amsterdamse militie. In meerdere opzichten wordt het beschouwd als een mijlpaal in de barokke schilderkunst.

Hierin gaf Rembrandt een fundamentele herinterpretatie van het traditionele genre van het groepsportret. Hij toonde ook zijn meesterlijke vaardigheid in het omgaan met licht-donkercontrasten ("chiaroscuro"). Bovendien maakt Rembrandts "De Nachtwacht" indruk door zijn enorme afmetingen. Het schilderij meet 3,63 bij 4,37 meter en weegt ongeveer 170 kilogram.

Rembrandts groepsportret van het militiegilde behoort vandaag de dag tot de collectie van het Rijksmuseum in Amsterdam. Na bijna 400 jaar is het schilderij nog steeds in verrassend goede staat. Het is echter meerdere keren beschadigd. Aan alle vier de zijden zijn brede stroken afgesneden en er zijn ook verschillende pogingen gedaan om het te vernietigen.

In 2019 is in het Rijksmuseum een kunsthistorisch onderzoeksproject gestart, dat tot taak heeft het werk zowel uitgebreid te analyseren als te restaureren. Het schilderij "De Nachtwacht" kan dus terugkijken op een turbulente geschiedenis. Reden genoeg om enkele aspecten van zijn geschiedenis nader te bekijken.

Rembrandt van Rijn - Boegbeeld van de Nederlandse barokschilderkunst

In de 17e eeuw was Nederland een van de belangrijkste centra van de barokschilderkunst. Een van de belangrijkste vertegenwoordigers van die tijd was Rembrandt Harmenszoon van Rijn uit Leiden. Zijn carrière kende echter veel hoogtepunten en enkele dieptepunten.

Van ongeveer 1620 tot 1625 voltooide Rembrandt zijn opleiding tot schilder en begon hij onmiddellijk daarna voor zichzelf. Al snel kon hij zijn eerste werken verkopen. Zijn reputatie als uitstekend schilder verspreidde zich snel over heel Europa.

Zijn favoriete onderwerpen waren voornamelijk portretten. Hij voltooide talrijke werken in opdracht van rijke burgers, maar maakte ook herhaaldelijk zelfportretten.

Naast portretten schilderde hij veel historische taferelen, stillevens en landschappen. Hij maakte vooral naam onder zijn tijdgenoten met zijn zeer levendige, sfeervolle en levensechte schilderstijl.

Naast zijn werk als schilder was hij ook een fervent verzamelaar. Hij bouwde een grote collectie kunstvoorwerpen op, zoals schilderijen, kopergravures en houtsneden, maar ook alledaagse voorwerpen zoals munten, wapens en muziekinstrumenten. Hij werkte ook als schilderleraar en zou ongeveer 20 leerlingen hebben gehad.

Ondanks zijn onderwijsactiviteiten en een groot aantal opdrachten kwam Rembrandt vanaf ongeveer 1650 in financiële moeilijkheden. Hij kon zijn schulden niet meer betalen en moest zelfs zijn huis verkopen. Toen hij in 1669 stierf, was hij volledig verarmd.

Rembrandt liet een omvangrijk oeuvre na, dat naar schatting bestaat uit ongeveer 250 schilderijen, ongeveer 300 etsen en ongeveer 1000 tekeningen. Veel van zijn werken worden nu beschouwd als mijlpalen in de barokke schilderkunst en zijn zeer populaire tentoonstellingsstukken.

Het schilderij "De Nachtwacht" eert de Amsterdamse militie

Rembrandts vaardigheden als portretschilder waren rond 1640 zeer gewild. In deze fase kreeg hij ook de opdracht voor wat nu zijn beroemdste werk is. Het Amsterdamse militiegilde wilde de feestzaal van hun hoofdkwartier verfraaien met een groot en representatief schilderij. Het was bedoeld als eerbetoon aan de mannen die in de vrijwillige militie de orde in de stad handhaafden.

Aangezien dit letterlijk een erefunctie was, was het een zeer verantwoordelijke taak om het compagnie van wachters in een schilderij weer te geven. Rembrandt nam de opdracht aan en voltooide het monumentale werk in 1642.

De titel die we vandaag kennen als "De Nachtwacht" zou voor het eerst zijn gebruikt aan het einde van de 18e eeuw. Hij is waarschijnlijk afgeleid van het veronderstelde onderwerp: een grote groep gewapende mannen in schemerig licht.

Tegenwoordig wordt echter aangenomen dat Rembrandt oorspronkelijk niet van plan was om hier een nachtelijke scène te schilderen. De donkere indruk is alleen ontstaan doordat het schilderij sterk vervuild was geraakt. Bovendien is de afgebeelde scène waarschijnlijk niet echt een "nachtwacht" in de ware zin van het woord. De soldaten lijken in ieder geval niet per se iemand of iets te beschermen tegen dreigend gevaar. Toch is de titel "De Nachtwacht" tot op de dag van vandaag gebleven.

"De Nachtwacht" Beeldbeschrijving: bewakers, een meisje en een zelfportret

Tegenwoordig zou men Rembrandts "De Nachtwacht" waarschijnlijk omschrijven als een zoekplaatje, omdat het een zeer dynamische scène met veel verschillende hoofdrolspelers weergeeft.

De bewakers

De leden van het gezelschap zijn deels gekleed in mooie gewaden en dragen wapens zoals pieken, zwaarden, hellebaarden en geweren. Ze staan dicht bij elkaar en zijn bezig met verschillende activiteiten. Sommigen laden hun musketten, anderen lijken in gesprek te zijn.

Naast de opdrachtgevers zijn er nog minstens 15 andere personen herkenbaar op het schilderij. Rembrandt heeft hun gezichten echter helemaal niet of slechts onvolledig weergegeven. Ze dienen slechts als staffage en vullen het tafereel visueel op.

Rembrandt gebruikte schildertechnieken zoals belichting en felle kleuren om sommige personen uit de groep te laten opvallen:

• De kapitein van de troep, Frans Banninck Cocq, staat duidelijk in het middelpunt van de belangstelling. Zijn sneeuwwitte kraag en rode sjerp steken opvallend af tegen zijn zwarte pak. Een officiersstaf benadrukt zijn leidende rol.
• Rechts van hem staat zijn luitenant, Willem van Ruytenburgh. Zijn gele pak met witte sjerp valt op naast de donker geklede kapitein.
• Ook opvallend is een in het rood geklede soldaat die zijn wapen laadt. Dit zou de musketier Jan Aertsz van der Heede zijn.

De (on)bekende vrouwelijke figuur

Bijna elke analyse van De Nachtwacht besteedt echter bijzondere aandacht aan een kleine vrouwelijke figuur tussen de menigte soldaten. Rembrandt heeft haar prominent in beeld gebracht in haar heldere jurk. Aan haar riem draagt ze zowel een dode kip als een pistool. Deze voorwerpen worden meestal geïnterpreteerd als symbolen van het burgergilde.

Er zijn echter verschillende speculaties over de identiteit van de figuur. Haar lichaamsbouw doet vermoeden dat het om een meisje gaat, terwijl haar gelaatstrekken lijken op die van een volwassen vrouw.

Het is echter niet zeker wie deze figuur werkelijk is. Kunsthistorici zijn veel zekerder over een persoon met een baret rechts van de vaandeldrager, wiens gezicht slechts gedeeltelijk zichtbaar is. Aangenomen wordt dat Rembrandt zichzelf hier heeft vereeuwigd in de groep musketiers. Dit wordt ondersteund door het feit dat hij bekend stond om zijn talrijke zelfportretten. Bovendien was het in die tijd helemaal niet ongebruikelijk dat kunstenaars hun eigen gelijkenis in hun werken verwerkten.

Rembrandt brak op verschillende manieren met de traditie van groepsportretten

Rembrandts "De Nachtwacht" wijkt duidelijk af van veel groepsportretten in de 17e-eeuwse Nederlandse schilderkunst. In die tijd golden er duidelijke regels voor het afbeelden van groepen mensen:

• Meestal componeerden kunstenaars groepsportretten niet als zelfstandige motieven. Ze waren eerder gebaseerd op individuele portretten, die naast elkaar werden geplaatst met evenveel gewicht.
• Uitgebreide achtergronden of herkenbare plots waren niet bedoeld voor dit soort schilderijen. De personages moesten in de eerste plaats gemakkelijk herkenbaar zijn en niets mocht de aandacht ervan afleiden.

Deze schilderijen misten echter elke vorm van sfeer. Rembrandt koos daarentegen voor een bijna revolutionaire interpretatie van dit genre. Hij transformeerde zijn groepsportret tot een bijna theatrale scène, vol leven en beweging:

• Ten eerste doorbrak hij de gestandaardiseerde opstelling van de figuren en ensceneerde hij in plaats daarvan een levendige scène waarin elk personage bezig is met een individuele activiteit.
• Rembrandt liet ook toe dat elk van de afgebeelde personen zijn eigen kleding droeg, evenals extra voorwerpen zoals wapens, een vlag of een trommel.
• Ongebruikelijk voor een groepsportret voegde hij ook verschillende andere figuren toe, zoals het mysterieuze meisje en een blaffende hond.
• Bovendien verrijkte hij de achtergrond van het schilderij met een groot aantal figuranten waarvan de namen niet bekend zijn.

Al deze elementen zorgen ervoor dat de scène zeer dynamisch overkomt en laten de kijkers zich onderdompelen in de situatie.

Interpretatie van "De Nachtwacht" - De symboliek achter Rembrandts meesterwerk

Met zijn schilderij "De Nachtwacht" eerde Rembrandt de leden van de Amsterdamse militie. Hij gebruikte verschillende technieken om ervoor te zorgen dat de militie actief, heldhaftig en vastberaden overkwam. Veel van de mannen op het schilderij houden wapens in hun handen en lijken te wachten tot ze in actie moeten komen.

De vele speren op de achtergrond van het schilderij wekken ook de indruk dat de militie over veel meer soldaten beschikte. Dit gezelschap toont duidelijk zijn bereidheid om de stad te beschermen tegen kwaad van binnen en buiten. Het schilderij geeft de toeschouwer dus een gevoel van veiligheid.

Rembrandts "De Nachtwacht" vertelt ook over de hoge sociale status van de militie. De deels zeer elegante kleding van de soldaten doet hen erg beschaafd overkomen. Ze zien er niet uit als schietgrage legionairs. Integendeel, de indruk ontstaat dat ze uit de middenklasse van de burgerij afkomstig zijn.

Bij nader inzien lijkt het er echter op dat Rembrandt in dit schilderij geen werkelijke gebeurtenis wilde weergeven. Hij wilde eerder een dramatische sfeer creëren en de soldaten idealiseren. Door de scène vakkundig te belichten, creëerde hij een bijna mystieke sfeer:

• Het licht, met zijn gerichte spotlights, lijkt enigszins onwerkelijk, maar versterkt het pathos van het moment.
• De deels uitgebreide en elegante kleding van de soldaten zou in echte confrontaties waarschijnlijk nogal onpraktisch zijn geweest.
• Om veiligheidsredenen zou het ook hoogst onwaarschijnlijk zijn geweest dat zoveel mannen in zo'n kleine ruimte met hun musketten zouden omgaan.

Over het geheel genomen moet men daarom aannemen dat dit meer een fictieve situatie is dan een echte gebeurtenis.

Een analyse van "De Nachtwacht" laat zien dat de hele scène is ontworpen om de militie in een zeer positief daglicht te stellen. De militie komt over als een eenheid die zelfs in extreme gevaarlijke situaties bij elkaar blijft. Dit maakt Rembrandts "De Nachtwacht" niet alleen een symbool van burgerbetrokkenheid in de 17e eeuw, maar ook van sociale cohesie in het algemeen.

Rembrandts "De Nachtwacht" werd meerdere keren zwaar beschadigd en gerestaureerd

In de bijna 400 jaar sinds de voltooiing heeft Rembrandts "De Nachtwacht" veel te verduren gehad. Niet alleen het normale verouderingsproces eiste zijn tol op het schilderij, maar ook verschillende opzettelijke beschadigingen:

De eerste en meest ingrijpende verandering aan het schilderij vond al plaats in 1715. Het imposante werk zou worden opgehangen in het stadhuis van Amsterdam. Met zijn oorspronkelijke afmetingen van ongeveer 4 meter hoog en 5 meter breed paste het echter niet in de beoogde ruimte. Daarom werden er gewoon stroken van alle vier de zijden van het doek afgesneden. De afgesneden stroken zijn vervolgens spoorloos verdwenen.

Het werk liep nog meer schade op door verschillende aanvallen. In 1911 en 1975 werd het beeld tijdens tentoonstellingen met een mes bewerkt, en in 1990 werd het bespoten met zwavelzuur. Vanwege de schade en de gevolgen van veroudering moest het beeld meerdere keren worden gerestaureerd.

Er werden dus verschillende pogingen ondernomen om het te reinigen en de kleuren op te frissen. Het werd ook minstens één keer opnieuw opgespannen. Deze procedure was bedoeld om het doek te stabiliseren en scheuren en gaten te dichten.

Het voorlopige hoogtepunt van het project was de poging om de randen van het schilderij te restaureren die in 1715 waren verwijderd. Met behulp van een handgeschilderde 17e-eeuwse kopie en kunstmatige intelligentie werden de ontbrekende delen gereconstrueerd. Ze werden rond het schilderij geplaatst en het nu complete werk werd drie maanden lang tentoongesteld in het Rijksmuseum. "Operatie Nachtwacht" is nog steeds aan de gang en belooft nog veel meer onthullende inzichten over het werk en de kunstenaar aan het licht te brengen.

Het verhaal van "De Nachtwacht" is nog lang niet ten einde

In het Rijksmuseum is "De Nachtwacht" de grote publiekstrekker. Zijn bewogen geschiedenis en zijn kunsthistorische waarde maken het tot een van de meest fascinerende werken in de kunstgeschiedenis. Hoewel er al veel bekend is over dit schilderij, blijven sommige vragen tot op de dag van vandaag onbeantwoord.

Zo blijft het een raadsel welke gebeurtenis Rembrandts "De Nachtwacht" eigenlijk uitbeeldt en wie de vrouwelijke figuur met de kip werkelijk is. Er blijft dus veel ruimte voor interpretaties en speculaties rond Rembrandts belangrijkste werk.

De resultaten van het project "Operatie Nachtwacht" in het Rijksmuseum kunnen ook nog veel interessante bevindingen opleveren. Net als in de afgelopen ongeveer 400 jaar zal De Nachtwacht daarom waarschijnlijk nog vele generaties blijven fascineren.