Picasso en de duiven

Ze behoort tot de belangrijkste politieke symbolen van de 20e eeuw – de vredesduif. Al meer dan 70 jaar is zij te zien op posters, T-shirts en vlaggen tegen oorlog, geweld en herbewapening.

Dat de duif het zinnebeeld van de vrede kon worden, is niet in onbelangrijke mate te danken aan Pablo Picasso (1881 – 1973). De waarschijnlijk belangrijkste kunstenaar van de 20e eeuw en pionier van de avant-garde heeft de vredesduif weliswaar niet uitgevonden, maar zonder zijn schilderij van een witte duif uit 1949 zou de vredesbeweging vandaag mogelijk niet een van haar belangrijkste symbolen hebben.

Duiven speelden in het volledige oeuvre van Picasso een belangrijke rol. Hoe een lithografie van een lievelingsdier van Picasso een mijlpaal van de politieke kunst kon worden, laat het verhaal van de vredesduif zien. Hieronder wordt onder meer ingegaan op de vragen welke betekenis de duif als motief in Picasso's biografie had, welke techniek hij bij zijn versie van 1949 gebruikte en hoe dit motief zich tot een symbool van de vrede kon ontwikkelen.

Waarom schilderde Picasso duiven?

Picasso's voorliefde voor duiven als motieven voor zijn werken vindt haar oorsprong in de biografie van de Spaanse schilder. Niet alleen in zijn kunst, maar in zijn hele leven speelden duiven een belangrijke rol.

Pablo Picasso had in het algemeen een heel bijzondere verhouding tot dieren. Er wordt gezegd dat hij hen veel meer waardeerde dan mensen. Sinds zijn kindertijd had hij met verschillende dieren samengeleefd, bijvoorbeeld met honden en geiten. Met duiven had hij een zeer innige band.

Bij een blik op zijn biografie zijn talrijke momenten te vinden waarop deze vogels een rol speelden. Al in zijn ouderlijk huis was hij omringd door duiven. Zijn vader Don José Ruiz Blasco hield enkele duiven en maakte talrijke schilderijen van hen. Later hield ook Pablo Picasso enkele van deze vogels.

Door het nauwe contact dat Picasso al als kind met duiven had, maakte hij ze ook al vroeg tot motieven van zijn werken. Zo toont een van zijn beroemdste schilderijen, "Kind met duif" (1901), zijn lievelingsvogel in de handen van een klein meisje.

In de daaropvolgende decennia doken de duiven steeds weer op in Picasso's werken:

• In 1949 ontwierp hij de variant die later als zijn eerste vredesduif de kunstgeschiedenis zou ingaan.
• In 1952 schiep hij met "Vliegende duif in de regenboog" een gefragmenteerde vredesduif.
• Bekend werd ook een versie uit 1961, die op een poster voor een vredescongres in het Franse Issy-les-Moulineaux in 1962 werd gebruikt. In deze lithografie definieerde Picasso met slechts enkele lijnen de contouren van de duif met een olijftak in de snavel.
• Ook in niet-politieke werken greep Picasso steeds weer terug op zijn lievelingsvogels. Zo toont "De duiven II" uit 1957 een blik op een balkon met meerdere duiven en "Duif met groene erwten" (1911) een sterk geabstraheerde interpretatie in de stijl van het kubisme.

Hoe Picasso's duif een symbool van de vredesbeweging werd

De geschiedenis van de duif als wereldwijd vredessymbool begon in 1949 in Parijs. Een lithografie van Picasso van een witte duif werd gebruikt voor een poster voor het eerste Wereldvredescongres, dat in hetzelfde jaar in de Franse hoofdstad plaatsvond. Dat zijn schilderij van een duif voor dit doel werd gebruikt, had Picasso echter nooit gepland.

Het gebruik van de duif als politiek symbool was oorspronkelijk niet gepland

Het motief van de duif had Picasso sinds zijn jeugd begeleid. Steeds weer greep hij in zijn schilderijen en lithografieën terug op zijn lievelingsvogels. Een van deze werken werd dan eerder toevallig een icoon van de vredesbeweging. In januari 1949 bezocht de bevriende dichter en schrijver Louis Aragon hem, die zich inzette voor de wereldvredesbeweging. Hij was op zoek naar een motief voor een poster voor het Wereldvredescongres, dat in hetzelfde jaar voor Parijs gepland was. Zijn keuze viel op de lithografie van een witte duif die Picasso vlak daarvoor had gemaakt.

In tegenstelling tot de abstraherende stijl waarvoor Picasso later beroemd zou worden, had hij hier gekozen voor een grotendeels realistische voorstelling. Dat zou ook een reden zijn geweest waarom Aragon dit beeld koos. Picasso's duif oogde niet te complex en was gemakkelijk te herkennen. Bovendien kwam het Aragon mogelijk goed uit dat het bij dit werk al om een lithografie ging. Zo kon het motief zonder veel moeite op posters worden gereproduceerd.

Waar staat de duif als symbool voor?

Waarschijnlijk was ook de al bestaande grote symbolische kracht van de duif een reden voor de keuze. Die berustte op verschillende verhalen uit de Bijbel.

• In het Oude Testament wordt over een duif bericht in verband met de zondvloed. Met haar olijftak in de snavel gaf zij de mensen op de ark van Noach aan dat zij land had gevonden. De duif symboliseert daarmee tegelijk de vrede tussen God en de mensen.
• In het Nieuwe Testament verschijnt de duif als een symbool voor God, omdat hier Gods geest in de gedaante van een witte duif op aarde komt. Er kan van worden uitgegaan dat Picasso en Aragon zich van deze Bijbelse betekenissen bewust waren toen zij voor de duif kozen.

De symbolisch geladen vogel moest dan ook op de poster voor het vredescongres centraal staan. Aan de lithografie werden alleen nog het opschrift "Congres Mondial des Partisans de la Paix" ("Wereldcongres van de strijders voor de vrede") evenals datum en plaats van de bijeenkomst toegevoegd. Deze poster werd in heel Parijs opgehangen en kon zich door de brede verspreiding als een icoon voor de vrede vestigen.

In de volgende jaren schiep Pablo Picasso verdere varianten van de duif voor verschillende vredescongressen. Hij leverde de ontwerpen voor posters onder meer voor evenementen in Berlijn, Rome en Moskou. Uiteindelijk is het echter terug te voeren op de poster van 1949 dat de duif haar stempel als teken van het pacifisme kreeg. Dit idee werd in de daaropvolgende decennia ontelbare malen geciteerd en gekopieerd. Door het steeds terugkerende gebruik bij verdere evenementen rond vrede en internationale verstandhouding werd dit motief een centrale icoon van de vredesbeweging.

Motiefvormgeving en techniek van Picasso's duif

Pablo Picasso geldt vandaag als een van de leidende figuren van de avant-garde van de 20e eeuw. Samen met Georges Braque ontwikkelde hij het kubisme en werd daarmee een wegbereider van de abstractie. Veel van zijn beroemde werken zoals "Les Demoiselles d’Avignon" (1907) of "Guernica" (1937) stammen uit de fase waarin hij het realisme steeds meer achter zich liet. Toch greep Picasso ook steeds weer terug op de figuratieve stilistiek van de oude meesters en van het classicisme.

Ook Picasso's duif uit het jaar 1949 lijkt niet helemaal in het beeld van de radicale vernieuwer van de schilderkunst te passen. In tegenstelling tot zijn kubistische werken, waarin alle natuurwetten buiten werking lijken te zijn gesteld, keerde Picasso bij deze duif weer terug naar een bijna traditionele manier van uitbeelden. Hij schiep hier geen complexe beeldstructuren met geabstraheerde objecten, maar plaatste eenvoudigweg één enkele duif centraal.

De proporties ervan gaf hij bijna natuurgetrouw weer, al zag hij af van veel details. Alleen de kop en de staartveren definieerde hij duidelijker. Voor het veel grotere deel van het verenkleed liet hij het bij een groot wit vlak. Daardoor bereikte hij het effect van een krachtige licht-donkercontrast. Het lijkt alsof de duif uit de duisternis tevoorschijn treedt die haar omringt.

Picasso vervaardigde de afdrukken van "La Colombe" met de lithografische druktechniek. De zwart-witlithografieën ontstonden in het atelier van Fernand Mourlot in Parijs. Deze werd door veel kunstenaars van het modernisme hoog gewaardeerd vanwege zijn perfecte vakmanschap. Naast Picasso werkten onder anderen ook Georges Braque, Marc Chagall, Henri Matisse en Joan Miró met hem samen.

De vredesduif als politiek motief

Na de Tweede Wereldoorlog kreeg Picasso's duif wereldwijd betekenis in politiek en samenleving. Tot op heden wordt de vredesduif door de meest uiteenlopende politieke partijen en groeperingen voor hun eigen doeleinden ingezet.

Nadat Picasso in 1949 zijn duif voor het eerst ter beschikking had gesteld voor het "Wereldcongres van de strijders voor de vrede", vervaardigde hij jarenlang verdere varianten van de duif voor deze congressen. Al snel begon dit motief een eigen leven te leiden. Talrijke andere schilders, grafici en ontwerpers grepen het op en schiepen hun eigen versies van de vredesduif. Zij behield echter altijd haar waarde als zinnebeeld van het pacifisme.

Uiteraard hebben de verschillende politieke en ideologische kampen echter zeer uiteenlopende opvattingen over het begrip vrede respectievelijk over hoe vrede te bereiken en te behouden is. Daardoor wordt ook de duif als vredessymbool door veel actoren vaak in eigen zin geïnterpreteerd en geïnstrumentaliseerd.

Al bij haar eerste gebruik als vredesteken was de duif ideologisch gekleurd. Het Wereldvredescongres in Parijs, waarvoor de poster met de duif reclame maakte, werd georganiseerd door de "Komintern", een verbond van internationale communistische partijen. In de daaropvolgende decennia werd de vredesduif in de meest uiteenlopende contexten ingezet. Vooral in de DDR behoorde zij tot de meest gebruikte politieke symbolen. De SED tooide haar partijcongressen en andere staatsbijeenkomsten regelmatig met de vredesduif.

Maar ook in de wereldwijde vredesbeweging diende de duif als identificatiesymbool, bijvoorbeeld bij demonstraties in de VS tegen de Vietnamoorlog. Ook in de Bondsrepubliek wapperden bij demonstraties vaak de vlaggen met de witte duif, bijvoorbeeld begin jaren 1980 bij de protesten tegen het NAVO-dubbelbesluit, dat de plaatsing van kernraketten in West-Europa voorzag.

Parallel verscheen het vredessymbool ook bij pro-Russische demonstraties en evenementen van de Reichsbürger. Dit laat zien dat met de vredesduif geenszins een eenduidige, overkoepelende boodschap of politieke positie verbonden is. Haar gebruik en betekenis lijken veeleer zeer willekeurig en zijn puur afhankelijk van de respectieve belangen en doelstellingen van politieke actoren.

Picasso's duif vandaag – populair museumexponaat en motief van de beeldende kunst

Van de oorspronkelijke oplage van Pablo Picasso's vredesduif bestaan vandaag nog meerdere exemplaren. Picasso had samen met Fernand Mourlot een reeks lithografieën van de duif vervaardigd. Zij produceerden vijf kunstenaarsproeven en vijftig gesigneerde en genummerde afdrukken op handgeschept papier. Deze oplage werd later uitgegeven door de Parijse galerie Louise Leiris.

In de daaropvolgende decennia wijdde Picasso zich steeds weer aan het motief van de duif. Ook veel van deze varianten behoren vandaag tot de collecties van gerenommeerde kunstmusea, bijvoorbeeld van het Museum of Modern Art, New York of het Museu Picasso in Barcelona.

Toen Picasso in 1949 zijn duif ter beschikking stelde voor het Wereldvredescongres, kon hij zeker niet vermoeden welke betekenis zij ooit voor kunst, politiek en samenleving zou hebben. Toch bezit de duif tot in het heden een grote uitstraling als universeel symbool van de vrede. De vredesduif inspireerde ook talrijke beroemde kunstenaars van de 20e en 21e eeuw, onder anderen Markus Lüpertz, A.R. Penck en Georges Braque.

In 2007 creëerde de street-artkunstenaar Banksy zijn heel eigen versie van het vredessymbool. In Bethlehem spoot hij op een gebouw met kogelgaten een witte duif in een kogelvrij vest met een richtkruis op de borst. Deze en vele andere hedendaagse interpretaties van de vredesduif laten zien hoe actueel de duif ook vandaag nog is als symbool tegen oorlog en geweld.

Geselecteerde artikelen over Picasso en de duiven