De buste van Nefertiti – legendarisch Egyptisch artefact

Zij behoort tot de grootste kunstschatten ter wereld: de buste van Nefertiti. Zelfs na meer dan 3300 jaar weet de afbeelding van de Egyptische koningin het publiek nog altijd in haar ban te trekken.

Vandaag bezit zij een uitstraling die ver voorbij de archeologie reikt. De schoonheid van Nefertiti, maar ook de mythe rond haar persoon, zijn legendarisch. Veel mensen beschouwen haar als idool en leidfiguur. Vanwege haar sterke positie in haar rol als heerseres werd zij al als "eerste feministe van de geschiedenis" aangeduid.

De invloed van Nefertiti reikt tot in de popcultuur van de moderne tijd. Kunstenaressen en kunstenaars kopieerden haar uiterlijk of wijdden muziekstukken aan haar. Het origineel van de buste behoort vandaag tot de grote bezienswaardigheden in Berlijn. Honderdduizenden bezoeken dit Egyptische kunstwerk elk jaar in het Neues Museum.

Maar wat maakt de fascinatie van dit kunstwerk uit? Om de betekenis van Nefertiti te doorgronden, zal hieronder haar geschiedenis nader worden belicht. Onder andere worden de omstandigheden van de vondst van de buste, het raadsel van het ontbrekende oog en de controverse rond een mogelijke teruggave aan Egypte nader bekeken.

Wie was Nefertiti? Haar rol als koningin en haar legendarische schoonheid

Nefertiti was een koningin van het Oude Egypte en leefde in de 14e eeuw v. Chr. Zij en haar gemaal, de farao Echnaton, regeerden ongeveer 16 jaar lang. Nefertiti gold als een sterke en zelfbewuste vrouw, die vrijwel gelijkgesteld was aan de farao. Bovendien werd Nefertiti altijd ook om haar schoonheid bewonderd.

Over de levensdata van de legendarische Egyptische koningin zijn geen volledige gegevens beschikbaar. Enkele gegevens over haar biografie lijken echter zeker te zijn:

• Er wordt van uitgegaan dat Nefertiti ongeveer midden 14e eeuw v. Chr. werd geboren. Zij behoorde vermoedelijk tot een Egyptische familie uit de hogere burgerij, sommige bronnen spreken zelfs van koninklijke afstamming. Op een leeftijd tussen 12 en 16 jaar trouwde zij met Amenophis IV, de latere farao Echnaton. Uit het huwelijk zouden zes dochters zijn voortgekomen.
• In haar rol als gemalin van de koning zou zij grote invloed op politiek en religie hebben gehad. Er wordt gezegd dat zij vrijwel gelijkberechtigd was aan haar man en hem actief in zijn regering ondersteunde. De veronderstelling dat Nefertiti bijna een even grote machtspositie als Echnaton had, wordt ondersteund door talrijke voorstellingen op artefacten. Zo werd zij op reliëfs even groot als de farao weergegeven, wat op een formele gelijkstelling met haar man wijst. Bovendien werden verschillende kunstwerken gevonden waarop zij wordt getoond terwijl zij in krijgshaftige conflicten haar vijanden verslaat.
• Wat er na Echnatons dood met Nefertiti gebeurde, is niet definitief opgehelderd. Er zijn echter aanwijzingen dat zij de farao overleefde en mogelijk zelf enkele jaren alleen regeerde. Wanneer en onder welke omstandigheden zij gestorven is, is echter onduidelijk.
• Nefertiti wordt echter niet alleen wegens haar sterke persoonlijkheid vereerd. Zij gold ook als een zeer aantrekkelijke vrouw. Daarop wijst reeds haar naam, die wordt vertaald als "De schone is gekomen" of ook "De schone die daar komt". Het beeld dat wij vandaag van de koningin hebben, is niet in de laatste plaats gebaseerd op de buste van Nefertiti. Haar gelaatstrekken zijn in de sculptuur bijna symmetrisch weergegeven. Met haar hoge jukbeenderen, haar rimpelloze huid, de smalle neus en de volle lippen beantwoordt zij aan een tijdloos, steeds terugkerend schoonheidsideaal. Dat de buste de koningin hoogstwaarschijnlijk in sterk geïdealiseerde vorm toont, speelt daarbij nauwelijks een rol.
• Maar niet alleen de buste van Nefertiti, ook verschillende overleveringen dragen bij aan de mythe van de "Schone Koningin". Zo zou zij meerdere uren per dag hebben genomen om te baden, het lichaam te verzorgen en zich op te maken. Ook de buste laat conclusies toe over hoeveel waarde zij aan haar uiterlijk hechtte. Zij wordt hier met een elegante make-up met rode lippen, kajal rond de ogen en perfect getekende wenkbrauwen weergegeven.

Waarom heeft de buste van Nefertiti maar één oog?

De buste van Nefertiti zou nooit twee ogen hebben gehad. De sculptuur zou in de werkplaats van de beeldhouwer Thutmosis slechts als model hebben gediend en werd daarom niet voltooid. Zo luidt althans een van de meest gangbare theorieën over het mysterieuze handelsmerk van Nefertiti – het ontbrekende linkeroog.

Een van de opvallendste kenmerken van de buste is het verschil tussen het rechter- en het linkeroog. Het rechteroog bestaat uit een bergkristal, dat met bijenwas werd bevestigd. De linker oogkas daarentegen is leeg. Over de reden hiervoor bestaan verschillende theorieën. De archeoloog Ludwig Borchardt, onder wiens leiding de buste in 1912 werd gevonden, was ervan uitgegaan dat er nooit een linkeroog voorzien was. In zijn dagboek schreef hij dat bij de opgravingen geen inlegstuk voor het linkeroog werd gevonden. Ook zou er blijkbaar geen bindmiddel in de oogkas zijn achtergebleven waarmee een oog bevestigd had kunnen zijn. Daarom wordt algemeen aangenomen dat de beeldhouwer Thutmosis de buste opzettelijk niet voltooide. Zij zou als demonstratieobject hebben gediend, waaraan het vervaardigingsproces kon worden gedemonstreerd. Misschien was zij echter ook bedoeld als voorbeeld voor verdere bustes.

Deze verklaring is al herhaaldelijk in twijfel getrokken. Zo wordt gezegd dat de buste van Nefertiti oorspronkelijk anatomisch volledig kan zijn geweest. Vermoedelijk is het linkeroog simpelweg ooit eens eruit gevallen. Ook een gewelddadig verwijderen van het bergkristal wordt mogelijk geacht. Er circuleren ook speculaties volgens welke Nefertiti in ongenade zou zijn gevallen en de buste daarom niet werd voltooid.

Andere theorieën gaan er zelfs van uit dat de buste de koningin toont zoals zij er werkelijk uitzag. Mogelijk had zij een oogaandoening of bezat zij zelfs nooit een linkeroog. De vraag waarom Nefertiti maar één oog heeft, zal waarschijnlijk nooit definitief kunnen worden opgehelderd. Feit is echter dat het ontbrekende oog tot op vandaag aanzienlijk bijdraagt aan de mythe rond koningin Nefertiti.

Vindplaats, leeftijd en materiaal van de buste van Nefertiti

Aan het begin van de 20e eeuw stond de regering van farao Echnaton in de focus van veel egyptologisch onderzoek. Wetenschappers uit de hele wereld interesseerden zich zowel voor diens monotheïstische religieuze opvatting als voor het kunsthandwerk uit deze tijd. Ook in Duitsland waren er inspanningen om zich in dit onderzoeksveld te engageren.

Eind 1911 kon uiteindelijk onder leiding van de Duitse egyptoloog Ludwig Borchardt (1863 – 1938) een grote opgravingscampagne beginnen. Deze werd gefinancierd door de Berlijnse ondernemer en mecenas James Simon en was officieel goedgekeurd door de Egyptische autoriteiten.

• De vindplaats: De opgravingen van Borchardt en zijn team concentreerden zich op de vindplaats Tell el-Amarna in Midden-Egypte. Echnaton had hier rond 1350 v. Chr. onder de naam "Achet-Aton" zijn nieuwe hoofdstad laten bouwen. In 1912 stuitten de onderzoekers in de ruïnes op een gebouw dat al snel de werkplaats van de beeldhouwer Thutmosis zou blijken te zijn. Op 6 december vonden zij hier naast vele andere kunstwerken, zoals portretkoppen van de koning en zijn familie, ook de buste van koningin Nefertiti.
• Het materiaal: De buste van Nefertiti weegt rond 20 kg en is ca. 50 cm hoog. Zij werd echter niet uit één enkel werkstuk gemaakt, maar ontstond in meerdere werkstappen. Dit blijkt uit onderzoeken van het kunstwerk met een computertomograaf. Volgens deze onderzoeken had de beeldhouwer Thutmosis eerst een basisvorm uit kalksteen vervaardigd. Op deze ruwe vorm modelleerde hij vervolgens met gips alle details van het gezicht en de kroon van de koningin. In een laatste stap beschilderde hij de buste met bonte kleuren. Hiervoor gebruikte hij verschillende materialen zoals gekleurd glaspoeder, kool of kalk. Alleen voor het rechteroog koos hij geen kleur, maar zette hij als pupil een geslepen bergkristal in, dat met bijenwas werd bevestigd.
• De datering: Vandaag wordt ervan uitgegaan dat de buste rond 1340 v. Chr. werd gemaakt. Toen zij in 1912 werd ontdekt, was zij dus vermoedelijk ca. 3250 jaar oud. Een betrouwbare opgave van de leeftijd van de buste is echter niet mogelijk. Gewoonlijk wordt voor het onderzoek naar de leeftijd de C-14-methode toegepast. Voor deze techniek is er aan de sculptuur echter te weinig organisch materiaal aanwezig, dat voor deze procedure noodzakelijk is.

De buste van koningin Nefertiti – meesterwerk van Egyptische kunst

Toen de egyptoloog Ludwig Borchardt op de buste van Nefertiti was gestuit, wist hij dat hij een heel bijzondere vondst had gedaan. In zijn schriftelijke documentatie van de opgravingen noemde hij haar het "meest levendige Egyptische kunstwerk". Het veelkleurige portret zou "het fijnste en meest doorwerkte" zijn dat hij kende. Inderdaad vormt de buste een buitengewoon voorbeeld van het precieze vakmanschap van het Oude Egypte. Daarnaast bezit deze levensgrote sculptuur zowel vanuit archeologisch als esthetisch perspectief een heel bijzondere status.

Reeds Borchardt verwees in zijn aantekeningen naar de buitengewone staat van het artefact. Zowel de steen- resp. gipsvorm als de kleuren zijn opvallend goed bewaard gebleven. Weliswaar vertoont de sculptuur enkele beschadigingen, zoals bijvoorbeeld kleine afbrekingen aan de oren, afsplinteringen aan de schouder of krassen in het gezicht. In totaal is zij echter beter bewaard dan veel andere, meer dan 3000 jaar oude vondststukken.

Aan de perfecte staat van bewaring is ook toe te schrijven dat de buste van Nefertiti ook vandaag nog een onvergelijkelijke werking op de beschouwers heeft. De fijne glimlach, de egale huid en de precies uitgewerkte afzonderlijke haartjes van de wenkbrauwen laten haar bijna levend lijken. Met haar trotse blik straalt zij elegantie, maar ook kracht uit. De grote blauwe kroon met de gouden voorhoofdsband onderstreept haar autoriteit en waardigheid. Met deze kenmerken brengt zij ook vandaag nog het publiek in verwondering.

Moet Nefertiti aan Egypte worden teruggegeven?

Het origineel van de buste van koningin Nefertiti behoort vandaag tot de collectie van de Stiftung Preußischer Kulturbesitz en is de onbetwiste attractie in het Berlijnse Neues Museum. Toch klinken steeds weer stemmen die een teruggave van de buste aan Egypte eisen. Een dergelijke restitutie wordt momenteel echter noch door de Egyptische regering noch van Duitse zijde officieel nagestreefd.

Ongetwijfeld gaat het bij de buste van Nefertiti om een belangrijk erfgoed van de Egyptische cultuur. In zoverre lijkt een eis tot teruggave aan de Noord-Afrikaanse staat in principe niet ongerechtvaardigd. De Stiftung Preußischer Kulturbesitz ziet echter geen enkele aanleiding om hieraan tegemoet te komen, aangezien volgens haar mening zowel bij de opgraving als bij de verdeling van de vondststukken en hun uitvoer alles legaal is verlopen.

Hoe de buste naar Berlijn kwam

Aan het begin van de 20e eeuw was een deelname van Europese landen aan opgravingen in Egypte beslist gebruikelijk. De Europeanen beschikten over de nodige financiële middelen voor de opgravingen, die de Egyptenaren in die tijd ontbraken. Met de buitenlandse archeologen werd overeengekomen dat steeds de helft van de vondsten in Egypte moest blijven. Bij de verdeling moest ook rekening worden gehouden met de archeologische betekenis van de stukken. Volgens deze richtlijnen zou het ook bij de door Ludwig Borchardt geleide opgravingscampagne van 1911 tot 1913 zijn verlopen.

Er bestaan echter ook geruchten dat hij de buste ten onrechte als puur "gipswerk" declareerde. Daardoor wilde hij de belangstelling ervoor verminderen, aangezien steenwerken als wezenlijk waardevoller en wetenschappelijk interessanter golden. Deze misleiding zou het mogelijk hebben gemaakt dat de buste in eigendom overging op James Simon, de financier van de opgravingen.

In 1920 liet deze vervolgens alle Tell-el-Armana-vondsten na aan het Berlijnse Museum – waaronder ook de buste van Nefertiti. Voor de Duitsers bestaat er daarom tot op vandaag geen twijfel aan dat de overbrenging van de buste naar Berlijn rechtmatig is verlopen.

De koloniale overheersing liet Egypte geen vrije beslissing toe

Dat het proces destijds zo heeft plaatsgevonden, wordt door de voorstanders van restitutie grotendeels niet in twijfel getrokken. De eisen tot teruggave worden veeleer daarmee gemotiveerd dat de gehele politieke omstandigheden die in die tijd in Egypte heersten, geen eerlijke verdeling van de opgravingsvondsten toelieten. Zo stond Egypte destijds onder Britse heerschappij en de oudhedenadministratie, die voor de verdeling verantwoordelijk was, bevond zich in Franse handen. Ook de wet die de samenwerkingen met Europese opgravingsmissies regelde, was onder de voorwaarden van het kolonialisme tot stand gekomen. Een vrije en zelfstandige staat zou de onderhandelingen over de vondststukken zonder twijfel anders hebben gevoerd.

In feite waren er al twee pogingen om de buste van Nefertiti weer naar Egypte te brengen. In 1930 mislukte dit door het verzet van de Duitse bevolking, in 1933 verhinderde Adolf Hitler de uitvoer van het belangrijke artefact. Ondanks alle kritiek vinden er momenteel geen concrete onderhandelingen over een teruggave plaats. Archeologes en archeologen waarschuwen er zelfs voor. De stenen sculptuur zou zo fragiel zijn dat zij een transport mogelijk helemaal niet zou overleven.

Geselecteerde werken over de buste van Nefertiti