Pablo Picasso's "Guernica" – monument tegen oorlog

26 april 1937 is onlosmakelijk verbonden met een van de meest verwoestende militaire operaties in de Europese geschiedenis: op deze dag maakten Duitse gevechtsbommenwerpers, in opdracht van de rechtsgeoriënteerde generaal Franco, het kleine Baskische stadje Guernica met de grond gelijk. Toen Pablo Picasso (1881–1973) hiervan hoorde, verwerkte hij de pijn en het lijden van de bevolking in een schilderij van 349 x 776 centimeter. Zijn "Guernica" zou uitgroeien tot een van de meest indrukwekkende kunstwerken van de 20e eeuw. Tot op heden is het een tijdloos gedenkteken tegen oorlog en een icoon van de vredesbeweging. Maar wat schuilt er achter dit schilderij dat onverminderd de interesse en emoties van het publiek oproept? De volgende Guernica-analyse gaat op zoek naar de sporen van dit meesterwerk van de moderne kunst.

Picasso verwerkte in "Guernica" het lijden van de slachtoffers

De aanval op Guernica behoort tot de grootste gruweldaden van de Spaanse Burgeroorlog. Deze werd in juli 1936 ontketend door de staatsgreep van generaal Francisco Franco tegen de democratisch gekozen regering.

Voor Franco was Guernica een belangrijk strategisch doelwit. Hij gold als een uitgesproken tegenstander van elke vorm van autonomie, zoals die onder meer door de Basken werd nagestreefd. Guernica had een lange traditie als centrum van de Baskische cultuur. Dat maakte het kleine stadje tot een doelwit met een hoge symbolische waarde.

Voor de verovering van Guernica kregen de Spaanse putschisten steun van zowel de Italiaanse fascisten als nazi-Duitsland. Hitler had het luchteskader "Legion Condor" gestuurd voor de luchtaanval. Tijdens het bombardement, dat meerdere uren duurde, werd de plaats vrijwel volledig verwoest.

Ook al ontkende de Duitse leiding dit altijd, de luchtaanval was uitsluitend gericht tegen de burgerbevolking. Het doel was om de mensen die zich bij het verzet tegen Franco hadden aangesloten, te demoraliseren. Hoewel het exacte aantal slachtoffers niet bekend is (het varieert volgens bron tussen 300 en 1600), is Guernica uitgegroeid tot een symbool van een meedogenloze oorlogsvoering tegen de bevolking.

Pablo Picasso was diep geschokt toen hij hoorde over de verwoesting van Guernica. Ten tijde van de aanval werkte hij aan een muurschildering voor het Spaanse paviljoen op de Wereldtentoonstelling in Parijs. Toen het nieuws van de vernietiging van Guernica hem bereikte, liet hij zijn oorspronkelijke idee voor zijn tentoonstellingsbijdrage varen. In plaats daarvan besloot hij het lijden van de burgerbevolking te verwerken in een monumentale muurschildering. Op de Wereldtentoonstelling werd het schilderij Guernica een publieke aanklacht tegen deze mensonterende oorlogsmisdaad.

Guernica beeldbeschrijving: de belangrijkste elementen van het schilderij

Ook al schilderde Pablo Picasso Guernica om te wijzen op het lijden en de verwoesting, dit schilderij verschilt duidelijk van andere oorlogsvoorstellingen. Picasso vermeed het om een realistische gevechtsscène te schilderen. Het beeld toont noch een slagveld, noch het bombardement of de verwoeste stad. In plaats daarvan creëerde hij een allegorie. Hij vertaalde zijn eigen gevoelens en de pijn van de slachtoffers naar een metaforische beeldtaal. Ook al liet hij expliciete wreedheden achterwege, zijn artistieke verwerking van de gebeurtenissen is niet minder indrukwekkend.

Het lot van de bevolking verduidelijkt Picasso aan de hand van zes personen:

• Zo treurt aan de linkerkant van het schilderij een vrouw om haar overleden kind; direct daaronder ligt een ander lichaam.
• Aan de rechterkant houdt een persoon, die blijkbaar niet aan het vuur kan ontsnappen, smekend zijn handen in de lucht.
• Twee andere mensen lijken te proberen aan het inferno te ontsnappen.

Naast de mensen voegde Picasso aan het schilderij ook enkele afbeeldingen van dieren toe:

• In het midden van het schilderij plaatste hij een paard met wijd opengesperde muil, dat duidelijk angstig is.
• Aan de linkerrand van het beeld rijst een stier op. Deze speelt een grote rol in de Spaanse cultuur, maar kan ook dienen als symbool voor kracht, brutaliteit of vitaliteit.

Naast mensen en dieren bevinden zich in het schilderij nog verschillende andere fragmenten en amorfe elementen die niet eenduidig te identificeren zijn. In vrijwel elke Guernica-interpretatie wordt bovendien gewezen op de gloeilamp. Over de betekenis daarvan lopen de meningen uiteen. Soms wordt zij gezien als het licht of het oog van God, soms als een symbool van technische vooruitgang. Picasso zelf gaf geen uitvoerige verklaringen over welke boodschap hij met de afzonderlijke beeldelementen wilde overbrengen. Uiteindelijk blijft het aan de beschouwers om het schilderij geheel individueel te interpreteren.

Het tragische thema van zijn schilderij ondersteunde Picasso met verschillende schilderkunstige middelen. De vele fragmenten waaruit hij de scène samenstelde, zorgen voor een voortdurende onrust. Ook de sterk op het kubisme geïnspireerde schilderwijze zonder enige ruimtelijke diepte en met scherpe contouren en contrasten versterkt de verontrustende sfeer van zijn werk. De rouw en de ernstige boodschap van het schilderij benadrukte hij bovendien door zijn kleurenpalet, waarin hij uitsluitend tinten tussen zwart, grijs en wit gebruikte.

Er circuleren verschillende Guernica-interpretaties

Pablo Picasso creëerde met "Guernica" een aangrijpend statement tegen oorlog. Het monumentale werk ontwikkelde zich tot een icoon van de wereldwijde vredesbeweging. Met zijn grote emotionaliteit werd Guernica een van de beroemdste schilderijen van de 20e eeuw en het toonbeeld van politieke kunst.

Evenzo had Pablo Picasso in Guernica geen behoefte aan een expliciete en gedetailleerde weergave van geweld, verwondingen of de dood. De wreedheid en het leed zijn niettemin bijna tastbaar. Bovendien onthield Picasso zich volledig van het eisen van vergelding voor de verwoestende aanval. Het schilderij bevat geen afrekening met de daders. Het roept niet op tot vergelding en zet evenmin aan tot haat tegen de oorlogsmisdadigers. Picasso wijdde dit werk veeleer uitsluitend aan het lijden van de bevolking. Hij vertrouwde erop dat de overduidelijke pijn van de mensen voldoende zou zijn om tot verantwoordelijk en ethisch handelen te leiden.

Niet alle interpretaties van Guernica volgen echter dergelijke gangbare interpretatiepatronen. Vaak wordt de directe verwijzing naar de aanval op Guernica in twijfel getrokken. Deze interpretaties verwijzen naar uitspraken van Picasso zelf. Hij zou hebben gezegd dat het schilderij bedoeld was om zijn "afkeer van de militaire kaste" van Spanje – met name generaal Franco – uit te drukken. Picasso was dus niet per se van plan een anti-oorlogsschilderij te maken of het lijden van de burgerbevolking aan de orde te stellen. Hij hield zich veeleer bezig met een fundamentele kritiek op de rechtse putschisten in zijn land.

Er zijn zelfs theorieën volgens welke het schilderij Guernica helemaal niets te maken heeft met de burgeroorlog in Spanje of het bombardement op de Baskische stad. In plaats daarvan zou de betekenis van het schilderij te vinden zijn in de biografie van Picasso. Volgens deze interpretatie weerspiegelt Guernica het leven van de schilder of bepaalde fasen van zijn leven. Afgebeeld zijn:

• een aardbeving in Málaga die hij in zijn jeugd meemaakte,
• zijn relatieproblemen, evenals
• de zelfmoord van zijn vriend Carlos Casagemas.

Geen van de vele interpretaties van Guernica kan definitief worden bewezen. De meester zelf zou hebben gezegd dat het "niet de taak van de schilder" is "om de symbolen te definiëren". Het publiek dat het schilderij bekijkt, moet de symbolen interpreteren zoals het ze begrijpt.

Picasso's Guernica bezit nog steeds een grote uitstraling

Reeds in hetzelfde jaar waarin Pablo Picasso Guernica schilderde, werd het werk op de Wereldtentoonstelling in Parijs getoond. Vervolgens werd het in meer dan 30 steden in de Verenigde Staten en in Europa tentoongesteld. Een uitleen aan Spanje vond echter jarenlang niet plaats. Picasso had bepaald dat het werk pas na Franco's dood en het herstel van de democratie in Spanje mocht worden getoond.

Zo hing Guernica aanvankelijk ongeveer 40 jaar in het Museum of Modern Art in New York, totdat het in 1981 naar Spanje terugkeerde. Sinds 1992 heeft het zijn definitieve plaats gevonden in het Museo Reina Sofia in Madrid. Vanwege de slechte staat wordt het schilderij echter niet meer aan andere instellingen uitgeleend. Zelfs een veelgevraagde tentoonstelling in het Baskenland is tot nu toe niet goedgekeurd. Guernica is tegenwoordig zonder twijfel het beroemdste werk in het Museo Reina Sofia. Niet in de laatste plaats dankzij dit hoogtepunt van de kunst van de 20e eeuw bezoeken jaarlijks meer dan 1,5 miljoen mensen het museum.

Het schilderij Guernica fascineert niet alleen het publiek. Hoe groot de kracht en invloed van het werk kan zijn, werd bewezen door een incident in het VN-gebouw in New York. Daar hing een kopie van Guernica als wandtapijt. Toen de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Colin Powell op 5 februari 2003 zijn ingrijpende toespraak hield over het vermeende arsenaal aan massavernietigingswapens van Irak, werd "Guernica" afgedekt met een blauwe VN-vlag. Kennelijk vreesde men dat het indrukwekkende schilderij de sfeer in de Veiligheidsraad en de publieke opinie zou kunnen beïnvloeden.

Picasso nam herhaaldelijk stelling in politieke kwesties

Toen Pablo Picasso Guernica creëerde, wilde hij uitdrukking geven aan zijn ontzetting over de oorlogsgruwelen van de rechtsgerichte generaal en latere dictator Franco. Met dit schilderij zette Picasso een belangrijke stap in de richting van een politieke en maatschappijkritische kunst.

In zijn verdere carrière hield hij zich in zijn werken herhaaldelijk bezig met de actualiteit en zette hij zich in voor vrede en verzoening. Hij beschouwde het bijna als de plicht van kunstenaars om zich in politieke kwesties te positioneren:

"Het is mijn wens u eraan te herinneren dat ik altijd ervan overtuigd ben geweest en dat nog steeds ben dat een kunstenaar die leeft en werkt met geestelijke waarden zich niet onverschillig kan gedragen tegenover een conflict waarin de hoogste waarden van menselijkheid en beschaving op het spel staan."

Herhaaldelijk behandelde hij in zijn werk onrechtvaardigheid, oorlog en lijden. Tot zijn beeldthema's behoorden onder andere de oorlogsmisdaden tijdens het nationaalsocialisme en de Spaanse dictatuur, de oorlog in Korea of de Cubacrisis.

Hem daarom als een puur politieke kunstenaar te bestempelen zou echter te ver gaan. Een groot deel van zijn werk onttrekt zich aan elke mogelijke politieke interpretatie.

Met "Guernica" creëerde Pablo Picasso zonder twijfel zijn meest invloedrijke antimilitaristische statement. Met het monumentale schilderij herinnerde hij eraan dat het altijd de bevolking is die het meest lijdt onder gewapende conflicten. Deze boodschap heeft helaas tot op de dag van vandaag niets aan actualiteit verloren. En zolang wereldwijd oorlogen woeden tussen naties, etnische groepen en religies, zijn schokkende kunstwerken zoals het schilderij Guernica nodig.

Wilt u meer te weten komen over de kunstenaar? Lees onze artikelen over de vrouwen van Picasso of ontdek de beroemdste werken van Picasso.