De grote schilders van de romantiek: Friedrich, Turner, Spitzweg

In de romantiek stond het innerlijke leven van de mens centraal in de kunst, de literatuur en de filosofie. Deze periode strekte zich uit van ongeveer het einde van de 18e tot het midden van de 19e eeuw. In deze tijd van grote politieke en maatschappelijke omwentelingen richtten veel mensen hun aandacht op zichzelf.

De schilders van de romantiek hielden zich bezig met hun gevoelswereld, interesseerden zich voor spirituele en mystieke thema's en onderhielden een nauwe band met de natuur. Dit levensgevoel kwam ook tot uiting in de schilderkunst van de romantiek.

• Het verlangen naar het oneindige: Epische, vaak melancholische landschappen.
• De wereld van mythen: Een herbezinning op spirituele en mystieke thema's.
• De idylle van het dagelijks leven: De voorstelling van vredige, deels humorvolle scènes.
• Het holistische bestaan: De mens met al zijn emoties en dromen.

Tegenwoordig zijn het vooral drie beroemde schilders van de romantiek die symbool staan voor het hele tijdperk – Caspar David Friedrich, William Turner en Carl Spitzweg. Aan de hand van hun werken wordt de schilderkunst van de romantiek voorgesteld.

De thema's van de schilders van de romantiek

Het tijdperk van de romantiek definieerde zich sterk door de afbakening ten opzichte van de Verlichting in het classicisme. De vertegenwoordigers daarvan zagen in logica en rede de maxime voor al het menselijk handelen. Door rede geleid gedrag moest de weg banen naar vooruitgang en innovatie en maatschappelijke problemen oplossen. De romantici daarentegen vreesden dat in een zuiver rationeel gevormde wereld de ziel van de mens zou lijden. Daarom wilden zij de gevoelslaag weer sterker benadrukken.

Dromen, fantasieën, spiritualiteit en mystiek

De kunstenaars van de romantiek hielden zich bezig met de emoties, dromen en fantasieën van mensen, maar ook met spiritualiteit en mystiek. Het tijdperk van de romantiek was ook een reactie op politieke en maatschappelijke veranderingen in de 18e en 19e eeuw, zoals de Franse Revolutie en de industrialisatie. Veel mensen verlangden naar rust en zekerheid. Ze vluchtten in de idylle van de natuur, in fantasiewerelden en hielden zich met zichzelf bezig, in plaats van zich met de realiteit uiteen te zetten.

Deze levenshouding vond ook uitdrukking in de thema's van de romantische schilderijen. De schilderenden concentreerden zich op motieven waarin het individu op de voorgrond stond – zowel in overdrachtelijke zin als heel concreet. De schilders van de romantiek grepen in hun werken thema's op zoals verlangen, vergankelijkheid, dromen, angsten, passie of melancholie.

Naast de subjectieve gevoelens hielden zij zich echter ook bezig met religieuze of spirituele motieven. De kunstenaars van de romantiek werkten deze inhoud uit in verschillende motiefgroepen, bijvoorbeeld in idyllische momenten met paren, families of gezelschappen, majestueuze landschappen of dramatische scènes uit mystiek en fabels.

Landschappen als geliefd motief

De landschappen vormden een groot zwaartepunt in de romantische schilderkunst. De schilders van de romantiek vierden in hun weelderige werken de schoonheid en verhevenheid van de natuur. Maar zij schiepen niet alleen bijzonder esthetische en prachtige impressies van landschappen. Vaak laadden de kunstenaars hun motieven ook symbolisch op om emoties over te brengen of boodschappen te communiceren.

Caspar David Friedrich – de beroemde Duitse romantische schilder

Caspar David Friedrich (1774 – 1840) is de prominentste Duitse schilder van de romantiek. Friedrich bezat het unieke vermogen om menselijke emoties te kunnen vertalen in schilderijen van landschappen. Hij thematiseerde existentiële vragen van het menselijk bestaan door daarbij passende scènes van natuur en landschap te ensceneren.

Zijn stijl kenmerkte zich door een dan weer idyllische, dan weer dramatische voorstelling. Met grote perfectie en liefde voor detail schiep hij bijna fotorealistische landschapsgezichten. Maar Friedrich ging het nooit om een natuurgetrouwe documentatie van de natuur. Hij liet zich weliswaar inspireren door reële landschappen in heel Duitsland. In zijn schilderijen construeerde hij vervolgens uit zijn indrukken een fictieve wereld.

Een van Friedrichs beroemdste schilderijen is "De wandelaar boven de nevelzee". Het omstreeks 1818 ontstane schilderij toont een man van achteren gezien. Hij staat op een rots en kijkt uit over een landschap met imposante, dynamische wolkenformaties. Friedrichs schilderij is op verschillende manieren geïnterpreteerd. Zo zou het kunnen staan voor het bereiken van een doel en de verbondenheid met de natuur, maar het kan ook worden geduid als symbool voor de overgang van het aardse naar het hiernamaals, voor melancholie of voor eenzaamheid.

William Turner – de pionier van de lichtschilderkunst

William Turner (1775–1851) behoort tot de belangrijkste schilders van de Engelse romantiek. Al aan het einde van de 18e eeuw was hij een vaste waarde in de Londense kunstscene. Begin twintig exposeerde hij zijn eerste schilderijen, eind twintig werd hij al tot professor aan de Royal Academy benoemd.

Tot Turners favoriete beeldthema's behoorden zeegezichten, landschappen en stadsgezichten. De Engelse romantische schilder vond zijn motieven niet alleen in zijn vaderland, maar ook op talrijke reizen. Zo schilderde hij verschillende bezienswaardigheden van Europa, bijvoorbeeld de kanalen van Venetië, de Gotthardpas, de Loreley-rots of Stonehenge.

William Turner weerspiegelde in zijn werken de schoonheid, de mystiek en de kracht van de natuur. Om het karakter en de sfeer van zijn motieven zo indrukwekkend mogelijk weer te geven, ontwikkelde hij een schilderwijze die voor zijn tijd haast revolutionair was. In plaats van zich ertoe te beperken zijn motieven realistisch weer te geven, wilde hij in zijn werken iets van zijn subjectieve waarneming laten zien. Hij zou ooit hebben gezegd:

"Mijn taak is te schilderen wat ik zie, niet dat waarvan ik weet dat het er is"

Daarom concentreerde hij zich niet op detailgetrouwheid en realisme, maar op de weergave van de lichtomstandigheden, het kleurenspel en de stemming van het moment.

Ook in zijn schilderij "Het Grote Kanaal van Venetië" uit het jaar 1835 concentreerde hij zich op het felle licht van dat ene moment. Zowel de wolken aan de hemel als de lichte bouwwerken weerspiegelen het zonlicht. De gebouwen links en rechts van het kanaal schetste Turner slechts. Bovendien loste hij de contouren van de huizen steeds meer op, naarmate ze verder naar de achtergrond van het beeld verschuiven. Met deze schilderwijze geldt William Turner vandaag als een wezenlijke wegbereider van het impressionisme.

Carl Spitzweg – de schalkse chroniqueur van zijn tijd

Carl Spitzweg (1808 – 1885) is de bekendste schilder van de Biedermeierperiode. Deze periode strekte zich in Duitsland uit van het begin tot het midden van de 19e eeuw en viel daarmee in de fase van de late romantiek. Beide perioden overlapten elkaar niet alleen in de tijd.

De kenmerken van de Biedermeierkunst vertoonden duidelijke parallellen met de romantiek. Ook Carl Spitzweg stond geheel in de traditie van de schilderkunst van de romantiek. Hij verstond de kunst van een uiterst realistische schilderwijze. Hij werkte de beeldelementen zeer gedetailleerd uit om ze zo natuurgetrouw mogelijk te laten overkomen. Tot zijn motieven behoorden idyllische landschappen en genrescènes.

Vaak portretteerde Spitzweg wat excentrieke buitenstaanders, zoals bijvoorbeeld in "De arme dichter" (1839). In dit schilderij pakte hij het enigszins geromantiseerde beroep van schrijver satirisch op. Hij toonde de dichter als een man die blijkbaar overdag liggend in bed zijn werk verricht. Hij leeft alleen in een kleine, kale en vermoedelijk koude woning, maar lijkt niet ongelukkig te zijn. Tegenwoordig zou men zeggen dat Carl Spitzweg met dit schilderij een symbool schiep voor de gevleugelde uitdrukking van de "hongerende kunst".

Ook na 250 jaar is de schilderkunst van de romantiek nog altijd actueel

Ook al verloor de schilderkunst van de romantiek vanaf het midden van de 19e eeuw aanvankelijk wat aan betekenis, toch had zij nog grote invloed op verschillende daaropvolgende kunsttijdperken.

Veel impulsen die de schilders van de romantiek gaven, werden in latere stijlen verder ontwikkeld. Zo lieten bijvoorbeeld de impressionisten zich inspireren door de manier waarop William Turner het licht en de atmosfeer weergaf. Ook de zo natuurgetrouw mogelijke weergavewijze van de romantische kunst werd later weer opgepakt, bijvoorbeeld in de Nieuwe Zakelijkheid aan het begin van de 20e eeuw. Zelfs in de hedendaagse cultuur zijn de sporen van de romantici en hun geesteshouding opnieuw te herkennen.

Schilders van de romantiek zijn vandaag zeer geliefd

De werken van de kunstenaars van de romantiek zoals Caspar David Friedrich of William Turner genieten nog altijd grote populariteit. Hun beeldtaal is zo universeel dat zij ook na meer dan 250 jaar het publiek fascineren en ontroeren. Hun populariteit berust niet in de laatste plaats daarop dat zij thema's oppakten die alle mensen ongeacht de historische context bezighouden, bijvoorbeeld liefde, verlangen of melancholie.

Bovendien zoeken ook vandaag weer veel mensen, gezien de aanhoudend grote crises in de wereld, naar zekerheid en idylle. Zoals in het tijdperk van de romantiek lijkt de terugtrekking in het privéleven daarbij steeds meer een uitweg. Zo worden vandaag in talrijke socialmediatrends in de kern romantische ideeën opgepakt. Zo worden bijvoorbeeld geïdealiseerde landschapsmotieven gevierd of wordt huiselijke gezelligheid gecultiveerd. Blijkbaar zijn de kunst van de romantiek en haar boodschap tegenwoordig nog altijd actueel en eigentijds.

Geselecteerde werken over de grote schilders van de romantiek