Monet vs. Manet: Dit zijn de verschillen

Édouard Manet: de individualist

Édouard Manet (1832 – 1883) was een van de belangrijkste avant-gardekunstenaars van de 19e eeuw. Hij wordt beschouwd als een vernieuwer van de schilderkunst en oefende grote invloed uit op talrijke kunstenaars uit zijn tijd. Manet onderhield nauwe contacten met de kring van impressionisten, maar exposeerde nooit samen met hen en weigerde uit principe zich bij een bepaalde kunststroming aan te sluiten. Zijn oeuvre kan vooral worden omschreven als een schakel tussen het realisme en het impressionisme.

Édouard Manet brak al vroeg met de academische tradities van de schilderkunst. Vanaf ongeveer 1860 ontwikkelde hij zijn eigen, individuele stijl. Hoewel hij lange tijd in wezen verbonden bleef met het realisme, ging hij wat betreft onderwerpkeuze, beeldcompositie en schildertechniek zijn eigen weg. In plaats van dramatische historieschilderijen, heroïsche portretten of epische, realistische landschappen schilderde hij voornamelijk alledaagse taferelen en portretten van gewone mensen.

Licht-donkercontrasten en ongebruikelijke perspectieven waren kenmerkend voor zijn schilderkunst. Bovendien liet hij kleine details in zijn schilderijen achterwege, waardoor zijn schildertechniek vaak als "schetsmatig" werd omschreven. Voor veel van zijn tijdgenoten was Manets onderwerpkeuze, in combinatie met zijn "onvoltooide" schilderstijl, te vooruitstrevend. Verschillende van zijn werken veroorzaakten schandalen vanwege hun onconventionele en gewaagde onderwerpen, zoals "Ontbijt op het gras" (1863) en "Olympia" (1863).

Ook veroorzaakte hij opschudding doordat hij mensen op een realistische, bijna documentaire manier afbeeldde. Hij zag volledig af van iedere vorm van verfraaiende of idealiserende weergave. Deze compromisloze benadering van de portretschilderkunst werd destijds al beschouwd als een vorm van maatschappijkritiek en was voor veel kunstcritici en ook voor sommige toeschouwers een provocatie.

Claude Monet – boegbeeld van het impressionisme

Claude Monet (1840 – 1926) is tegenwoordig zonder twijfel de bekendste vertegenwoordiger van het Franse impressionisme. Hij was niet alleen een pionier van deze schilderstijl, maar ook een sleutelfiguur binnen deze kunstperiode.

Monet keerde zich al vroeg af van de traditionele schilderkunst van zijn tijd. Het academische onderwijs werd nog steeds gedomineerd door een schildertechniek met talrijke realistische details en overwegend historische en religieuze onderwerpen. Monet was daarentegen veel meer geïnteresseerd in het vastleggen van zijn eigen indruk van de sfeer van het moment. Daarbij richtte hij zich voornamelijk op landschappen. In plaats van zich te concentreren op een nauwkeurige weergave van voorwerpen, richtte hij zijn aandacht op het weergeven van lichteffecten. Hiervoor schilderde hij voornamelijk met korte penseelstreken en kleine kleurtoetsen, waarbij hij de contouren en details van voorwerpen bewust grotendeels liet vervagen.

Om zijn onderwerpen zo natuurgetrouw mogelijk weer te geven, schilderde hij veel van zijn werken in de openlucht ("plein-air-schilderkunst"). Monet creëerde talrijke werken die tegenwoordig kenmerkend zijn voor het impressionisme. Tot zijn bekendste werken behoren de waterlelies en andere schilderijen van zijn tuin in Giverny, zoals de afbeeldingen van de Japanse brug.

Claude Monet speelde ook een beslissende rol bij het voor het eerst toegankelijk maken van werken van vooruitstrevende kunstenaars voor een breder publiek. Samen met verschillende collega's organiseerde hij in 1874 een tentoonstelling met onder andere werken van Camille Pissarro, Pierre-Auguste Renoir en Edgar Degas. Op deze tentoonstelling werd ook zijn schilderij "Impression, Soleil levant" gepresenteerd, dat uiteindelijk zijn naam aan de kunststroming zou geven.

Monet of Manet – wie is de vader van het impressionisme?

De vraag wie de grondlegger of "vader" van het impressionisme is, kan niet eenduidig worden beantwoord. Zowel Claude Monet als Édouard Manet leverden namelijk een doorslaggevende bijdrage aan de ontwikkeling van het impressionisme tot een van de belangrijkste stijlen uit de kunstgeschiedenis. Beiden droegen echter op verschillende manieren bij aan het impressionisme.

De grote verdienste van Édouard Manet was dat hij als een van de eersten fundamenteel brak met de principes van de traditionele schilderkunst van zijn tijd. Met deze gedurfde stap bracht hij een geest van vernieuwing teweeg onder de schilders van zijn tijd. Bovendien ontwikkelde hij een schilderstijl waarvan de kenmerken later ook in het impressionisme zouden terugkomen. Zo gebruikte hij een licht en levendig kleurenpalet. Ook werkte hij niet alle details met de grootst mogelijke precisie uit, maar componeerde hij bepaalde delen van zijn schilderijen uitsluitend met korte, krachtige en vrije penseelstreken. Met zijn onconventionele stijl legde Édouard Manet een belangrijke basis die voor talrijke schilders als inspiratie diende.

Ook Claude Monet bouwde voort op het pionierswerk van Manet. Zijn verdienste bestond er op zijn beurt uit dat hij de ideeën van Manet verder ontwikkelde. Hij perfectioneerde veel kenmerken die tegenwoordig doorgaans met het impressionisme worden geassocieerd. Zo liet hij de contouren van de afgebeelde voorwerpen nog sterker vervagen dan zijn voorbeeld Manet. Soms reduceerde hij de voorwerpen tot slechts vage silhouetten. Met zijn vernieuwende techniek, die voornamelijk bestond uit korte penseelstreken, wist hij een wazige visuele indruk te creëren die het impressionisme tot op de dag van vandaag zo fascinerend maakt. Zowel Monet als Manet waren dus van groot belang voor het ontstaan van deze stijl. Uiteindelijk is het succes van het impressionisme echter ook te danken aan hun samenwerking en aan het werk van vele andere schilders uit de 19e eeuw, zoals Renoir, Degas, Sisley, Pissarro en Cézanne.

Het Monet-Manet-verschil

De achternamen van Claude Monet en Édouard Manet verschillen slechts één klinker – het is dan ook gemakkelijk om ze met elkaar te verwarren. Vanuit artistiek oogpunt hadden de twee schilders echter relatief weinig gemeen. Hun onderwerpen, stilistische middelen, kleurkeuze en de locaties waar ze schilderden, verschilden op sommige punten sterk van elkaar.

Verschillende voorkeuren bij de keuze van onderwerpen

Édouard Manet en Claude Monet hadden heel verschillende prioriteiten bij het kiezen van de onderwerpen voor hun schilderijen. Manet beeldde in zijn werken voornamelijk het leven van zijn eigen tijd af. Hij was vooral geïnteresseerd in mensen en hun dagelijks leven:

• Manet richtte zich niet op vooraanstaande persoonlijkheden, maar maakte schilderkunstige studies van heel gewone mensen. Daartoe behoorden onder andere barmeisjes, muzikanten, acteurs, kinderen, arbeiders en dansers.
• Hij portretteerde vaak individuele personen, maar beeldde ook groepen mensen of scènes in cafés af.
• Manet bood bovendien een kijkje in het privéleven van mensen en legde zeer intieme momenten vast, onder andere in zijn talrijke vrouwelijke naakten.
• Naast mensen uit zijn eigen tijd schilderde Manet ook landschappen, zeegezichten, stadsgezichten en architectuur. Zijn oeuvre omvat ook enkele stillevens met bloemen of fruit.

Claude Monet zocht zijn onderwerpen daarentegen voornamelijk in de natuur:

• Hij schilderde vooral landschappen, zeegezichten, tuinen en de wereld van bomen en bloemen. Tot zijn beroemdste onderwerpen behoren de uitzichten op zijn tuin in Giverny en zijn waterlelieserie.
• Naast landschappen schilderde hij ook stads- en architectuurgezichten, zoals de haven van Le Havre ("Impression, Soleil levant"), het eilandklooster San Giorgio Maggiore ("Saint-Georges majeur au crépuscule") en Parijse straattaferelen ("Boulevard des Capucines").
• Een opvallend kenmerk van Monets gehele oeuvre is dat hij vaak onopvallende en ogenschijnlijk weinig spectaculaire taferelen en voorwerpen centraal stelde in zijn schilderijen. Voorbeelden hiervan zijn hooibergen, alleenstaande bomen en kleine bruggen.
• In tegenstelling tot Manet spelen mensen in de meeste schilderijen van Monet slechts een ondergeschikte rol. Hij schilderde ze vaak op zeer kleine schaal, als stoffagefiguren die een landschap aanvulden. Uitzonderingen hierop zijn enkele portretten die hij onder andere van familieleden en van zichzelf maakte.

Monet en Manet volgden verschillende schilderkunstige opvattingen

Naast de keuze van hun onderwerpen verschilden Monet en Manet vooral in hun opvatting van de schilderkunst. Claude Monet wilde met zijn schilderijen niet zo dicht mogelijk bij de werkelijkheid komen, maar juist bij de subjectieve indruk van het moment:

• Monet schilderde de afgebeelde voorwerpen niet langer uitsluitend omwille van de voorwerpen zelf. Hij beschouwde ze ook als reflecterende oppervlakken die hem hielpen om de sfeer en vooral het licht weer te geven.
• Monet was van mening dat het niet nodig was om elk detail te schilderen om de indruk van een moment over te brengen. Hij liet duidelijk afgebakende contouren en de meeste details van voorwerpen grotendeels achterwege. Hij liet veel subtiele nuances samenvloeien in kleurovergangen en brede penseelstreken, waardoor hij bewust een enigszins wazige visuele indruk creëerde. Deze schildertechniek stelde hem in staat zich volledig te concentreren op het samenspel van licht en kleuren.
• Monet paste zijn opvatting bijzonder consequent toe in zijn schilderijenseries met steeds dezelfde onderwerpen. Zo schilderde hij bijvoorbeeld meerdere keren de Japanse brug in zijn tuin of de waterlelies, maar op verschillende tijdstippen van de dag en in verschillende seizoenen. Meestal veranderde hij daarbij alleen de lichtomstandigheden.

Édouard Manet bleef daarentegen duidelijker verbonden met het realisme:

• Manet schilderde mensen grotendeels met duidelijke gelaatstrekken en scherp afgebakende lichaamscontouren. Ook bij de meeste andere belangrijke elementen in zijn schilderijen baseerde hij zich op de werkelijke details en verhoudingen.
• Hij week slechts gedeeltelijk af van de gedetailleerde en nauwkeurige schilderwijze. Alleen bij grotere oppervlakken, zoals bomen, struiken, wateroppervlakken, de lucht of zelfs het oppervlak van kledingstukken, werkte hij met korte penseelstreken en kleine kleurtoetsen.
• Daarnaast gebruikte Manet in zijn schilderijen vaak sterke contrasten tussen lichte en zeer donkere gedeelten om bepaalde onderwerpen te benadrukken.

Beide schilders gebruikten zwart op heel verschillende manieren

Het verschil tussen Manet en Monet kwam ook tot uiting in hun kleurkeuze. Terwijl Manet voornamelijk met een gedempt kleurenpalet werkte, gebruikte Monet levendige en heldere kleuren. Vooral zwart had echter een heel andere betekenis in het werk van beide schilders. Voor Manet vormde het een van de belangrijkste elementen van de beeldcompositie. Hij gebruikte zwart om de contouren van zijn onderwerpen te schilderen, maar paste het ook op grote oppervlakken toe om afzonderlijke elementen, zoals kleding of achtergronden, weer te geven. Meestal gebruikte hij het ook om sterke licht-donkercontrasten in zijn werken te creëren.

Claude Monet daarentegen had zwart vrijwel volledig uit zijn palet verbannen. Voor de donkere gedeelten van zijn schilderijen gebruikte hij voornamelijk blauw, groen, bruin of violet. Hooguit gebruikte hij zwart voor kleine stippen en streepjes. Het mocht echter nooit een schilderij domineren.

Monet en Manet schilderden het liefst op verschillende locaties

Een ander, niet minder belangrijk verschil tussen Monet en Manet lag in hun manier van werken. Claude Monet wilde de sfeer van het moment zo natuurgetrouw mogelijk in zijn schilderijen vastleggen. Daarom werkte hij midden in de natuur, waar hij zijn indrukken rechtstreeks op het doek kon overbrengen. Deze spontane "plein-air-schilderkunst" zou een van de belangrijkste kenmerken van de impressionisten worden.

Édouard Manet verrichtte daarentegen het grootste deel van het werk aan zijn schilderijen in zijn atelier. Tijdens zijn wandelingen door Parijs verzamelde hij ideeën voor zijn schilderijen. Af en toe maakte hij ook schetsen. Het eigenlijke schilderproces vond echter plaats in zijn atelier, waar hij zijn indrukken op het doek uitwerkte. Pas vanaf de jaren 1870 volgde ook hij het voorbeeld van de impressionisten en begon hij zijn schildersezel in de openlucht op te stellen.

Monet vs. Manet – hoe aanvankelijk wantrouwen uitgroeide tot vriendschap

Claude Monet en Édouard Manet worden tegenwoordig beschouwd als twee van de belangrijkste schilders van de 19e eeuw. De beide kunstenaars waren ook bevriend, hoewel hun relatie een enigszins moeizame start kende.

De twee zouden in 1865 voor het eerst van elkaars bestaan hebben gehoord tijdens de Parijse Salon. Beide schilders namen daar met hun werken aan deel. Omdat de schilderijen in alfabetische volgorde waren opgehangen, hingen de werken van Monet en Manet direct naast elkaar. Door de grote overeenkomst in de schrijfwijze van hun achternamen zouden er verwisselingen tussen hun werken zijn ontstaan. Sommige werken van Monet werden blijkbaar ten onrechte aan Manet toegeschreven. Dit ergerde op zijn beurt de oudere kunstenaar. Hij zou verontwaardigd zijn geweest omdat een hem onbekende schilder kennelijk van zijn bekendheid probeerde te profiteren.

Dit aanvankelijke misverstand groeide in de daaropvolgende jaren echter uit tot een hechte vriendschap en een collegiale artistieke band. Beiden respecteerden elkaars talent. Ze inspireerden elkaar en werkten in 1874 ook samen in Argenteuil. Édouard Manet zou Monet zelfs de "Rafaël van het water" hebben genoemd. Bovendien zou Manet dankzij Claude Monet de plein-air-schilderkunst hebben ontdekt. Tot slot zijn er ook getuigenissen dat Manet zijn vriend financieel ondersteunde.

Verschillende schilderijen getuigen van hun wederzijdse waardering, bijvoorbeeld "De boot" uit 1883. Hierop schilderde Édouard Manet Claude Monet, terwijl deze op zijn beurt een dame portretteerde op een kleine boot die hij als atelier in de openlucht gebruikte. Op een ander schilderij uit hetzelfde jaar gaf Monet aan Manet een zeer persoonlijke inkijk in zijn leven. In "De familie Monet in hun tuin" uit 1874 beeldde Manet het gezinsleven van het echtpaar Monet en hun zoon af. Juist dit schilderij getuigt van de vertrouwensband die tussen Monet en Manet bestond.

Conclusie: Monet en Manet – niet zo vergelijkbaar dat ze met elkaar verward kunnen worden

Hoewel beide schilders uit Frankrijk kwamen en hun namen behoorlijk op elkaar lijken – vanuit artistiek oogpunt waren het allebei zeer onafhankelijke persoonlijkheden. Monet stelde in zijn landschapsschilderijen de effecten van het licht centraal. Manet daarentegen portretteerde voornamelijk mensen in hun dagelijks leven op een zeer realistische manier.

Wat beide kunstenaars echter verbond, was hun bereidheid om nieuwe wegen in de beeldcompositie te verkennen. Daarmee leverden ze een doorslaggevende bijdrage aan de modernisering van de schilderkunst in Europa. Hun pioniersgeest inspireerde talrijke kunstenaars in de daaropvolgende decennia. Het is moeilijk om de vraag te beantwoorden wie van de twee belangrijker was. Claude Monet is tegenwoordig misschien de bekendere kunstenaar, maar ook de iets minder bekende Manet leverde een belangrijke bijdrage aan het impressionisme. Uiteindelijk heeft de kunstgeschiedenis ervan geprofiteerd dat beide schilders zo verschillend waren en dat zij met hun individuele opvattingen de schilderkunst ter discussie stelden en verder ontwikkelden.