Caspar David Friedrich: Wielki romantyk z pędzlem i płótnem

"Dwaj mężczyźni w rozważaniu księżyca", "Wędrowiec nad morzem mgły" lub "Kredowe skały na Rugii": te i wiele innych dzieł Caspar David Friedrich (1774–1840) należą dziś do wielkich klasyków historii sztuki. Jego prace stały się nie tylko synonimem malarstwa romantycznego, lecz także samego romantyzmu. Udało mu się jak niemal nikomu innemu przełożyć świat uczuć tej epoki na język obrazu.

Swoich obrazów nie pojmował jako dekoracyjnych dokumentacji natury, lecz wykorzystywał pejzaże jako symbole, by podejmować różne tematy swojej epoki: religijność, duchowość i mistykę, a także melancholię i tęsknotę, lecz również wydarzenia historyczne i stosunki polityczne. Nie przyjmował przy tym roli neutralnego kronikarza, lecz nie wahał się wyrażać własnych uczuć. "Jedynym prawdziwym źródłem sztuki jest nasze serce" – miał powiedzieć Friedrich. Odpowiednio emocjonalne i nastrojowe były więc jego obrazy.

Tak blisko natury, jak to tylko możliwe

W swoim sposobie przedstawiania Caspar David Friedrich starał się być naturze jak najbliżej. Posiadał wielkie umiejętności rysunkowe i przedstawiał swoje motywy z najwyższą szczegółowością i realizmem. Choć w swojej twórczości skupiał się głównie na pejzażach, często wprowadzał do obrazów również postacie ludzkie – zazwyczaj jednak w stosunku do natury bardzo małe lub tylko na obrzeżach. Często ukazywał je od tyłu, tak że postacie spoglądały na naturę w tym samym kierunku co widzowie.

Caspar David Friedrich: kariera z wzlotami i upadkami

Caspar David Friedrich urodził się 5 września 1774 roku w Greifswaldzie. Swoje pierwsze artystyczne wykształcenie otrzymał w wieku 16 lat jako uczeń nauczyciela rysunku Johann Gottfried Quistorp w swoim rodzinnym mieście. W 1794 roku wyjechał na studia do Akademii Sztuk Pięknych w Kopenhadze, a w 1798 roku powrócił do Niemiec. Osiedlił się w Dreźnie i początkowo ledwie wiązał koniec z końcem jako niezależny artysta. Od czasu do czasu udawało mu się sprzedać jakieś dzieło, udzielał też lekcji rysunku i kolorował ryciny, ale często był nadal zależny od wsparcia finansowego braci.

Sytuacja zaczęła się zmieniać, gdy w 1805 roku zdobył nagrodę Towarzystwa Sztuk Pięknych w Weimarze. Większą sławę zdobył następnie dzięki swojemu dziełu "Mnich nad morzem", które wystawił w 1810 roku, a później zakupił do swojej kolekcji król pruski. W 1816 roku Friedrich otrzymał ponadto nadzwyczajną profesurę w Akademii Drezdeńskiej. Jednak wraz z końcem romantyzmu stopniowo zanikło także publiczne zainteresowanie jego twórczością.

Po udarze Friedrich mógł już tylko z trudem malować, a wkrótce po jego śmierci w 1840 roku on sam i jego dzieło popadli w zapomnienie. Odpowiednie uznanie dla jego twórczości przyszło dopiero na początku XX wieku. W recepcji sztuki nowoczesnej Caspar David Friedrich uzyskał w końcu zasłużony status wizjonerskiego i odważnego malarza oraz ikony romantyzmu.

Friedrich tworzył w swoich obrazach sceny fantastyczne zamiast dokumentacji

W trakcie swojej kariery Caspar David Friedrich coraz bardziej odchodził od tradycyjnych zasad malarstwa. Przede wszystkim odrzucał przedstawianie rzeczywistości w swoich dziełach. Jego pejzaże wydają się niezwykle doskonałe i realistyczne, lecz w rzeczywistości rzadko ukazywały świat takim, jakim był. Tworzył raczej światy wyobrażone, które w rzeczywistej topografii czy perspektywie w ogóle nie istniały.

Jego inspiracje i motywy opierały się jednak na prawdziwych miejscach w Niemczech i Europie. Pojawiają się w nich motywy z Szwajcarii Saskiej, Harzu, Karkonoszy, a także z Bawarii czy z wybrzeża Bałtyku. Te elementy łączył w swoich obrazach w nowe światy fantazji. Nie chodziło mu bowiem o wierne udokumentowanie świata, lecz o przekazanie głębokiej duchowości i wywołanie emocji.

Romantyk prowokował swoją manierą malarską również krytykę

Caspar David Friedrich w większości swoich obrazów uczynił majestatyczną naturę medium dla swoich przesłań. W swoich imponujących pejzażach symbolicznie wyrażał bardzo osobiste tematy, takie jak melancholia, tęsknota, samotność, śmierć i miłość. Ale także polityczne i społeczne treści przetwarzał – choć często bardzo subtelnie – w swoich dziełach.

Ostatecznie Friedrich sprowadził wszystko do relacji człowieka z naturą. Z dzisiejszej perspektywy może się to wydawać niekontrowersyjne, ale za jego życia dawało to (artystycznemu) establishmentowi wiele powodów do krytyki. Friedrich bowiem zaczął łączyć na płótnie naturę z treściami religijnymi. W XVIII wieku stanowiło to poważne złamanie tabu, ponieważ przedstawienia sakralne musiały być wówczas ściśle oddzielone od malarstwa pejzażowego. Wynikało to nie tylko z faktu, że pejzaże jako gatunek cieszyły się znacznie mniejszym prestiżem niż motywy religijne.

Doskonałym przykładem idei malarstwa Friedricha oraz skandalu, jaki potrafił wywołać, jest "Krzyż w górach" z 1808 roku. W formie obrazu ołtarzowego przedstawia on pejzaż z wzgórzem i ukrzyżowanym Jezusem. Obraz spotkał się wówczas z ostrą krytyką współczesnych. Uznano, że krucyfiks został przedstawiony w stosunku do otoczenia zbyt mały i dodatkowo ukazany tylko z tyłu pod kątem. Tym samym Friedrich miał sprowadzić ukrzyżowanego do roli dekoracji pejzażu.

Ponadto naruszył kilka zasad tradycyjnej kompozycji obrazu – brakowało między innymi perspektywy centralnej i głębi przestrzeni, a także prowadzenie światła było niepoprawne. Tak duża liczba wręcz rewolucyjnych innowacji w malarstwie była dla wielu krytyków jego epoki zbyt postępowa. Dziś jednak twórczość Caspar David Friedrich jest uznawana za ważny wkład w rozwój malarstwa, a nawet 250 lat po jego narodzinach jego wystawy przyciągają tłumy.