"Guernica" Pablo Picasso – pomnik przeciwko wojnie

26 kwietnia 1937 roku jest nierozerwalnie związany z jedną z najbardziej niszczycielskich operacji militarnych w historii Europy: tego dnia niemieckie bombowce bojowe, działające na zlecenie prawicowego generała Franco, zrównały z ziemią niewielkie baskijskie miasteczko Guernica. Gdy Pablo Picasso (1881–1973) usłyszał o tym wydarzeniu, przetworzył ból i cierpienie ludności w obrazie o wymiarach 349 x 776 centymetrów. Jego "Guernica" miała stać się jednym z najbardziej poruszających dzieł sztuki XX wieku. Do dziś jest ponadczasowym pomnikiem sprzeciwu wobec wojny i ikoną ruchu pokojowego. Ale co kryje się za tym obrazem, który niezmiennie budzi zainteresowanie i emocje publiczności? Poniższa analiza obrazu Guernica podąża śladami tego arcydzieła nowoczesności.

Picasso przetworzył w "Guernica" cierpienie ofiar

Atak na Guernicę należy do największych okrucieństw hiszpańskiej wojny domowej. Został on zapoczątkowany w lipcu 1936 roku przez zamach stanu generała Francisco Franco przeciwko demokratycznie wybranemu rządowi.

Dla Franco Guernica była ważnym celem strategicznym. Uważany był za zadeklarowanego przeciwnika wszelkich dążeń autonomicznych, takich jak te realizowane m.in. przez Basków. Guernica miała długą tradycję jako centrum kultury baskijskiej. To uczyniło niewielką miejscowość celem o dużej wartości symbolicznej.

W celu zdobycia Guerniki hiszpańscy puczyści otrzymali wsparcie zarówno od włoskich faszystów, jak i od nazistowskich Niemiec. Hitler wysłał do ataku lotniczego eskadrę lotniczą "Legion Condor". Podczas trwającego kilka godzin bombardowania miejscowość została niemal całkowicie zniszczona.

Nawet jeśli niemieckie przywództwo zawsze temu zaprzeczało, atak lotniczy był skierowany wyłącznie przeciwko ludności cywilnej. Celem było zdemoralizowanie ludzi, którzy przyłączyli się do oporu przeciwko Franco. Choć dokładna liczba ofiar nie jest znana (w zależności od źródła waha się między 300 a 1600), Guernica stała się symbolem bezwzględnego prowadzenia wojny przeciwko ludności.

Pablo Picasso był głęboko wstrząśnięty, gdy usłyszał o zniszczeniu Guerniki. W momencie ataku pracował właśnie nad malowidłem ściennym dla hiszpańskiego pawilonu na paryskiej Wystawie Światowej. Gdy dotarła do niego wiadomość o zagładzie Guerniki, porzucił swój pierwotny pomysł na wkład wystawowy. Zamiast tego zdecydował się przetworzyć cierpienie ludności cywilnej w monumentalnym malowidle ściennym. Na Wystawie Światowej obraz Guernica stał się publicznym oskarżeniem tego nieludzkiego zbrodniczego aktu wojennego.

Opis obrazu Guernica: Najważniejsze elementy dzieła

Choć Pablo Picasso namalował Guernicę, aby zwrócić uwagę na cierpienie i zniszczenie, obraz ten wyraźnie różni się od innych przedstawień wojny. Picasso unikał malowania realistycznej sceny walki. Obraz nie przedstawia ani pola bitwy, ani nalotu bombowego, ani zniszczonego miasta. Zamiast tego stworzył alegorię. Przetłumaczył własne odczucia i ból ofiar na metaforyczny język wizualny. Choć pominął dosłowne okrucieństwa, jego artystyczne opracowanie wydarzeń jest nie mniej poruszające.

Los ludności Picasso ukazuje na przykładzie sześciu osób:

• Tak więc po lewej stronie obrazu kobieta opłakuje swoje zmarłe dziecko, a bezpośrednio pod nią leży kolejne ciało.
• Po prawej stronie osoba, która najwyraźniej nie może uciec przed ogniem, wznosi błagalnie ręce w górę.
• Dwie kolejne osoby wydają się próbować uciec z inferna.

Obok ludzi Picasso dodał do obrazu także kilka przedstawień zwierząt:

• W centrum obrazu umieścił konia z szeroko otwartym pyskiem, który wydaje się przerażony.
• Na lewym skraju obrazu wznosi się byk. Odgrywa on dużą rolę w kulturze hiszpańskiej, ale może również służyć jako symbol siły, brutalności lub witalności.

Obok ludzi i zwierząt na obrazie znajdują się także różne inne fragmenty i amorficzne elementy, których nie da się jednoznacznie zidentyfikować. W niemal każdej interpretacji Guerniki zwraca się również uwagę na żarówkę. Co do jej znaczenia zdania są jednak podzielone. Czasem uznaje się ją za światło lub oko Boga, innym razem za symbol postępu technicznego. Sam Picasso nie dostarczył szczegółowych wyjaśnień, jakie przesłanie chciał przekazać za pomocą poszczególnych elementów obrazu. Ostatecznie pozostaje to w gestii odbiorców, aby interpretować obraz w całkowicie indywidualny sposób.

Tragiczny temat swojego obrazu Picasso wsparł różnymi środkami malarskimi. Liczne fragmenty, z których złożył scenę, tworzą stałe poczucie niepokoju. Również sposób malowania, silnie inspirowany kubizmem, pozbawiony jakiejkolwiek głębi przestrzennej oraz operujący ostrymi konturami i kontrastami, potęguje niepokojącą atmosferę dzieła. Żałobę i poważne przesłanie obrazu podkreślił dodatkowo paletą barw, w której uwzględnił wyłącznie odcienie czerni, szarości i bieli.

Krążą różne interpretacje Guerniki

Pablo Picasso stworzył w "Guernica" poruszające oświadczenie przeciwko wojnie. Monumentalne dzieło rozwinęło się w ikonę światowego ruchu pokojowego. Dzięki swojej wielkiej emocjonalności Guernica stała się jednym z najsłynniejszych obrazów XX wieku i uosobieniem sztuki politycznej.

Podobnie Pablo Picasso nie potrzebował w przypadku Guernica jednoznacznego i szczegółowego przedstawienia przemocy, obrażeń czy śmierci. Okrucieństwo i ból są mimo to niemal namacalne. Ponadto Picasso całkowicie zrezygnował z domagania się konsekwencji za niszczycielski atak. Obraz nie zawiera żadnego rozliczenia ze sprawcami. Nie wzywa ani do odwetu, ani nie podsyca nienawiści wobec zbrodniarzy wojennych. Picasso poświęcił to dzieło wyłącznie cierpieniu ludności. Zaufał temu, że oczywisty ból ludzi wystarczy, aby skłonić do odpowiedzialnego i etycznego działania.

Nie wszystkie interpretacje Guernica podążają jednak za takimi powszechnymi schematami interpretacyjnymi. Często kwestionuje się bezpośredni związek z atakiem na Guernica. Interpretacje te powołują się przy tym na wypowiedzi samego Picasso. Cytuje się go słowami, że obraz ma wyrażać jego "odrazę wobec kasty wojskowej" Hiszpanii – w szczególności generała Franco. Picasso nie chciał więc stworzyć per se obrazu antywojennego ani poruszać cierpienia ludności cywilnej. Chodziło mu raczej o zasadniczą krytykę prawicowych puczystów w jego kraju.

Krążą nawet teorie, według których obraz Guernica nie ma w ogóle nic wspólnego z wojną domową w Hiszpanii ani z bombardowaniem baskijskiego miasta. Znaczenia obrazu należy raczej szukać w biografii Picasso. Zgodnie z tą interpretacją Guernica odzwierciedla życie malarza lub niektóre etapy jego życia. Przedstawione są:

• trzęsienie ziemi w Maladze, którego doświadczył w dzieciństwie,
• jego problemy w relacjach oraz
• samobójstwo jego przyjaciela Carlos Casagemas.

Żadnej z wielu interpretacji Guernica nie da się jednoznacznie udowodnić. Sam mistrz jest cytowany słowami, że "nie jest sprawą malarza", aby "definiować symbole". To publiczność, która ogląda obraz, musi interpretować symbole w taki sposób, w jaki je rozumie.

Guernica Picasso nadal posiada ogromną siłę oddziaływania

Jeszcze w tym samym roku, w którym Pablo Picasso namalował Guernica, obraz został pokazany na Wystawie Światowej w Paryżu. Następnie był wystawiany w ponad 30 miastach w USA i w Europie. Wypożyczenie do Hiszpanii przez wiele lat nie wchodziło jednak w grę. Picasso postanowił, że dzieło może być pokazane dopiero po śmierci Franco i przywróceniu demokracji w Hiszpanii.

W ten sposób Guernica wisiała początkowo przez około 40 lat w Museum of Modern Art in New York, aż w 1981 roku powróciła do Hiszpanii. Od 1992 roku znajduje się na stałe w Museo Reina Sofia w Madrycie. Ze względu na zły stan zachowania obraz nie jest już wypożyczany innym instytucjom. Nawet wielokrotnie postulowana wystawa w Kraju Basków nie została dotychczas zatwierdzona. Guernica jest dziś bez wątpienia najsłynniejszym dziełem w Museo Reina Sofia. Nie bez powodu, między innymi dzięki temu arcydziełu sztuki XX wieku, muzeum odwiedza co roku ponad 1,5 miliona osób.

Obraz Guernica fascynuje nie tylko publiczność. Jak wielka może być siła oddziaływania i wpływ obrazu, pokazał incydent w budynku ONZ w Nowym Jorku. Wisiała tam kopia Guernica w formie gobelinu. Gdy amerykański sekretarz stanu Colin Powell 5 lutego 2003 roku wygłaszał swoją brzemienną w skutki mowę na temat rzekomego arsenału broni masowego rażenia Iraku, "Guernica" została zasłonięta niebieską flagą ONZ. Najwyraźniej obawiano się, że sugestywny obraz mógłby wpłynąć na nastroje w Radzie Bezpieczeństwa oraz na opinię publiczną.

W 1949 roku Picasso stworzył na paryski Światowy Kongres Pokoju mały rysunek gołębia, który rozwinął się w ogólnoświatowy symbol pokoju. Więcej informacji znajdziesz w naszym artykule "Picasso i gołębie". Ponadto Picasso wielokrotnie publicznie komentował politykę USA i Związku Radzieckiego.

Określenie go z tego powodu jako artysty wyłącznie politycznego poszłoby jednak za daleko. Duża część jego twórczości wymyka się wszelkiej możliwej interpretacji politycznej.

Obrazem "Guernica" Pablo Picasso stworzył bez wątpienia swoje najpotężniejsze antywojenne przesłanie. Monumentalnym dziełem przypominał, że to zawsze ludność najbardziej cierpi w wyniku konfliktów zbrojnych. Niestety to przesłanie do dziś nie straciło na aktualności. I dopóki na świecie toczą się wojny między narodami, grupami etnicznymi i religiami, potrzebne są poruszające dzieła sztuki, takie jak obraz Guernica.

Chcą Państwo dowiedzieć się więcej o artyście? Przeczytajcie nasze artykuły o kobietach Picasso lub odkryjcie najsłynniejsze dzieła Picasso.