Obraz "Straż nocna": analiza obrazu i symbolika arcydzieła Rembrandt

Jego nazwisko stało się wręcz uosobieniem holenderskiego malarstwa barokowego: Rembrandt von Rijn (1606-1669). Obrazem "Straż nocna" stworzył swoje arcydzieło. Obraz z roku 1642 przedstawia zgromadzenie amsterdamskiej gildii strzeleckiej. Pod wieloma względami uchodzi za kamień milowy malarstwa baroku.

Rembrandt zinterpretował tutaj na nowo tradycyjny gatunek portretu grupowego. Ponadto dowiódł swojej mistrzowskiej umiejętności operowania kontrastami światłocienia ("Chiaroscuro"). "Straż nocna" Rembrandt imponuje także swoimi ogromnymi rozmiarami. Obraz mierzy 3,63 metra na 4,37 metra i waży około 170 kilogramów.

Grupowy portret gildii strzeleckiej autorstwa Rembrandt należy dziś do kolekcji Rijksmuseum w Amsterdam. Po prawie 400 latach obraz jest nadal w zaskakująco dobrym stanie. Był jednak wielokrotnie uszkadzany. Ze wszystkich czterech stron odcięto szerokie pasy brzegowe, a ponadto podejmowano kilka prób jego zniszczenia.

W 2019 roku w Rijksmuseum powołano do życia projekt badawczy z zakresu historii sztuki, którego zadaniem jest zarówno obszerna analiza, jak i restauracja dzieła. Obraz "Straż nocna" może więc pochwalić się burzliwą historią. To wystarczający powód, aby bliżej przyjrzeć się niektórym aspektom jego dziejów.

Rembrandt van Rijn - sztandarowa postać malarstwa niderlandzkiego baroku

Niderlandy były w XVII wieku jednym z ważnych ośrodków malarstwa barokowego. Do najważniejszych przedstawicieli tej epoki należał pochodzący z Leiden Rembrandt Harmeszoon van Rijn. Jednak jego kariera miała obok wielu wzlotów także kilka upadków.

Rembrandt odbył w latach ok. 1620-1625 naukę malarstwa i bezpośrednio potem rozpoczął samodzielną działalność. Wkrótce mógł sprzedać swoje pierwsze dzieła. Jego reputacja znakomitego malarza szybko dotarła także za granicę europejską.

Do jego ulubionych motywów należały przede wszystkim portrety. Wykonywał liczne prace na zlecenie zamożnych mieszczan, ale wciąż tworzył także autoportrety.

Oprócz portretów malował również liczne sceny historyczne, martwe natury i pejzaże. Przede wszystkim dzięki bardzo żywemu, nastrojowemu i wiernemu naturze sposobowi malowania zdobył uznanie wśród współczesnych.

Oprócz działalności malarskiej uchodził za zapalonego kolekcjonera. Zgromadził dużą kolekcję obiektów sztuki, takich jak obrazy, miedzioryty i drzeworyty, a także przedmiotów codziennego użytku, takich jak monety, broń i instrumenty muzyczne. Ponadto działał jako nauczyciel malarstwa i podobno miał około 20 uczniów.

Mimo działalności dydaktycznej i dobrej sytuacji w zakresie zleceń Rembrandt od około 1650 roku popadł w trudności finansowe. Nie był już w stanie spłacać długów i musiał nawet sprzedać swój dom. Gdy zmarł w 1669 roku, był całkowicie zubożały.

Rembrandt pozostawił rozległy dorobek, który według szacunków obejmuje około 250 obrazów, ok. 300 akwafort oraz około 1000 rysunków. Wiele jego dzieł uchodzi dziś za kamienie milowe malarstwa barokowego i jest bardzo popularnymi eksponatami na wystawach.

Obraz "Straż nocna" oddaje hołd amsterdamskiej gildii strzeleckiej

Umiejętności Rembrandt jako portrecisty były około roku 1640 bardzo poszukiwane. W tym okresie otrzymał również zlecenie na swoje dziś najsłynniejsze dzieło. Amsterdamska gildia arkebuzerów chciała ozdobić salę uroczystości swojej kwatery głównej dużym i reprezentacyjnym obrazem. Miał on uczcić zasługi tych mężczyzn, którzy w ochotniczej straży obywatelskiej utrzymywali porządek w mieście.

Ponieważ było to w dosłownym tego słowa znaczeniu stanowisko honorowe, przedstawienie kompanii strzelców na obrazie było bardzo odpowiedzialnym zadaniem. Rembrandt przyjął zlecenie i ukończył monumentalne dzieło w 1642 roku.

Znany dziś tytuł "Straż nocna" (po niderlandzku "De Nachtwacht") miał zostać użyty po raz pierwszy pod koniec XVIII wieku. Wywodzi się on najwyraźniej z domniemanego motywu, który ukazuje obraz: dużej grupy uzbrojonych mężczyzn w przyćmionym świetle.

Dziś jednak zakłada się, że Rembrandt pierwotnie nie chciał namalować tutaj sceny nocnej. Ciemne wrażenie miało powstać jedynie dlatego, że obraz był mocno zabrudzony. Ponadto przedstawione wydarzenie prawdopodobnie nie jest "strażą nocną" w ścisłym sensie. Przynajmniej żołnierze nie sprawiają koniecznie wrażenia, jakby właśnie chronili kogoś lub coś przed bezpośrednim zagrożeniem. Mimo to tytuł "Straż nocna" utrzymał się do dziś.

"Straż nocna" opis obrazu: strzelcy, dziewczynka i autoportret

Dzisiaj "Straż nocna" Rembrandt prawdopodobnie zostałaby określona jako obraz pełen szczegółów, ponieważ przedstawia bardzo dynamiczną scenę z wieloma różnymi protagonistami.

Strażnicy

Członkowie kompanii ukazują się częściowo w szlachetnych szatach i noszą broń, taką jak piki, miecze, halabardy i strzelby. Stojąc blisko siebie, zajęci są różnymi czynnościami. Niektórzy ładują muszkiety, inni zdają się rozmawiać.

Oprócz zleceniodawców na obrazie rozpoznawalnych jest co najmniej 15 innych osób. Rembrandt jednak wcale nie pokazuje ich twarzy albo pokazuje je niepełnie. Służą one jedynie jako sztafaż i optycznie wypełniają scenę.

Niektóre osoby Rembrandt szczególnie wyróżnił z grupy środkami malarskimi, takimi jak prowadzenie światła i świetliste kolory:

• Całkiem wyraźnie w centrum znajduje się kapitan oddziału Frans Banninck Cocq. Jego śnieżnobiały kołnierz i czerwona szarfa uderzająco promienieją na czarnym stroju. Laska oficerska podkreśla jego przywódczą rolę.
• Po jego prawej stronie stoi jego porucznik Willem van Ruytenburgh. Szczególnie rzuca się w oczy w swoim żółtym stroju z białą szarfą obok ciemno ubranego kapitana.
• Również bardzo rzuca się w oczy ubrany na czerwono żołnierz, który ładuje broń. Ma to być muszkieter Jan Aertsz van der Heede.

(Nie)znana postać kobieca

Szczególnie interesująca w niemal każdej analizie obrazu Straż nocna jest jednak mała postać kobieca wśród tłumu żołnierzy. Rembrandt wyraźnie wyróżnił ją jasną suknią. Przy pasie nosi zarówno martwą kurę, jak i pistolet. Przedmioty te zwykle interpretuje się jako symbole gildii strzeleckiej.

Co do tożsamości tej postaci istnieją natomiast różne spekulacje. Jej wzrost wskazuje na dziewczynkę, rysy twarzy przypominają jednak raczej dorosłą kobietę.

Nie zostało jednak pewnie przekazane, kim faktycznie jest ta postać. Historyczki i historycy sztuki są natomiast znacznie pewniejsi co do osoby w berecie po prawej stronie chorążego, której twarz rozpoznawalna jest tylko częściowo. Zakłada się, że Rembrandt uwiecznił tutaj samego siebie w grupie strzelców. Przemawia za tym fakt, że był znany z licznych autoportretów. Ponadto w tamtym czasie było dość nietypowe, aby twórcy sztuki włączali własną podobiznę do swoich dzieł.

Rembrandt wielokrotnie zerwał z tradycją portretu grupowego

"Straż nocna" Rembrandt wyraźnie różni się od wielu portretów grupowych niderlandzkiego malarstwa XVII wieku. W tym czasie obowiązywały jasne reguły przedstawiania grup osób:

• Zazwyczaj artyści nie komponowali portretów grupowych jako samodzielnych motywów. Opierały się one raczej na pojedynczych portretach, które ustawiano obok siebie na równych prawach.
• Szczególnie rozbudowane tła lub rozpoznawalna akcja nie były przewidziane dla tego rodzaju obrazów. Przede wszystkim postacie miały być dobrze rozpoznawalne i nic nie powinno od nich odwracać uwagi.

Jednak tym obrazom brakowało jakiejkolwiek atmosfery. Rembrandt natomiast zdecydował się w swojej Straży nocnej na niemal rewolucyjną interpretację tego gatunku. Przekształcił swój portret grupowy w niemal teatralną scenę, pełną życia i ruchu:

• Po pierwsze, rozbił standardowe ustawienie postaci w szeregu i zamiast tego zainscenizował żywą akcję, w której każda postać ukazana jest przy indywidualnej czynności.
• Ponadto Rembrandt przyznał każdemu z portretowanych własny ubiór oraz dodatkowe przedmioty, takie jak broń, chorągiew czy bęben.
• Nietypowe dla portretu grupowego jest także to, że dodał różne inne postacie, takie jak tajemnicza dziewczynka oraz szczekający pies.
• Dodatkowo wzbogacił tło obrazu mnóstwem nieznanych z imienia statystów.

Wszystkie te elementy sprawiają, że scena działa bardzo dynamicznie, a oglądający mogą zanurzyć się w sytuacji.

"Straż nocna" interpretacja - symbolika za arcydziełem Rembrandt

Swoim obrazem "Straż nocna" Rembrandt oddał hołd członkom amsterdamskiej gildii strzeleckiej. Różnymi środkami sprawił, że straż obywatelska wydaje się aktywna, heroiczna i zdecydowana. Wielu mężczyzn na obrazie trzyma w rękach broń i zdaje się tylko czekać na swoje użycie.

Liczne włócznie w tle obrazu budzą ponadto wrażenie, że gildia strzelecka dysponuje jeszcze znacznie większą liczbą żołnierzy. Ta kompania jawnie pokazuje gotowość ochrony miasta przed nieszczęściem zarówno od wewnątrz, jak i z zewnątrz. Tym samym obraz przekazuje oglądającym poczucie bezpieczeństwa.

"Straż nocna" Rembrandt opowiada ponadto o wysokim społecznym prestiżu, jakim cieszyła się straż obywatelska. Częściowo bardzo szlachetna odzież żołnierzy sprawia, że wyglądają bardzo kulturalnie. Nie sprawiają wrażenia legionistów żądnych strzelania. Raczej powstaje wrażenie, że pochodzą ze środka społeczeństwa mieszczańskiego.

Gdy przyjrzeć się bliżej szczegółom, narzuca się jednak wrażenie, że Rembrandt nie chciał w tym obrazie przedstawić realnego wydarzenia. Dążył raczej do stworzenia dramatycznej atmosfery i idealizacji żołnierzy. Tak więc dzięki zręcznemu oświetleniu sceny wytworzył niemal mistyczny nastrój:

• Padanie światła z celowymi reflektorami wydaje się nieco nierealne, ale zwiększa patos chwili.
• Także częściowo bardzo kosztowne i eleganckie ubrania żołnierzy byłyby w realnych starciach prawdopodobnie raczej przeszkodą.
• Ze względów bezpieczeństwa wysoce nieprawdopodobne byłoby również, aby tak wielu mężczyzn manipulowało muszkietami na tak ciasnej przestrzeni.

Ogólnie trzeba więc tutaj prawdopodobnie zakładać raczej sytuację fikcyjną niż realne wydarzenie.

Analiza obrazu "Straż nocna" pokazuje, że cała scena została zaprojektowana tak, aby ukazać gildię strzelecką w bardzo pozytywnym świetle. Straż obywatelska jawi się jako jedność, która trzyma się razem nawet w największym niebezpieczeństwie. To czyni "Straż nocną" Rembrandt nie tylko symbolem zaangażowania obywatelskiego w XVII wieku, lecz także społecznej spójności w ogóle.

"Straż nocna" Rembrandt została poważnie uszkodzona i wielokrotnie restaurowana

W ciągu prawie 400 lat po ukończeniu "Straż nocna" Rembrandt musiała wiele znieść. Jednak nie tylko normalny proces starzenia się zaszkodził obrazowi, lecz także kilka umyślnych uszkodzeń:

Pierwsza i najpoważniejsza zmiana w obrazie została dokonana już w 1715 roku. Imponujące dzieło miało zostać zawieszone w ratuszu w Amsterdam. Jednak przy swoich oryginalnych wymiarach ok. 4 metrów wysokości i ok. 5 metrów szerokości nie pasowało do przewidzianego miejsca. Bez wahania odcięto więc trochę płótna ze wszystkich czterech stron. Odcięte pasy następnie zniknęły bez śladu.

Dalszych uszkodzeń dzieło doznało podczas kilku zamachów. W 1911 i 1975 roku podczas wystaw dźgano obraz, w 1990 roku oblano go kwasem siarkowym. Z powodu uszkodzeń oraz skutków starzenia obraz musiał być wielokrotnie restaurowany.

Było więc kilka prób zarówno jego oczyszczenia, jak i odświeżenia kolorów. Co najmniej raz przeprowadzono także dublowanie. Ten zabieg miał ustabilizować płótno oraz zamknąć rozdarcia i dziury.

Tymczasowym punktem kulminacyjnym projektu była próba odtworzenia krawędzi obrazu usuniętych w 1715 roku. Za pomocą ręcznie malowanej kopii z XVII wieku i sztucznej inteligencji zrekonstruowano brakujące części. Umieszczono je wokół obrazu, a teraz kompletne dzieło wystawiono przez trzy miesiące w Rijksmuseum. "Operacja Straż nocna" trwa obecnie nadal i obiecuje ujawnić wiele kolejnych pouczających faktów o dziele i artyście.

Historia "Straży nocnej" jeszcze długo nie jest dopowiedziana

W Rijksmuseum "Straż nocna" jest wielkim magnesem dla publiczności. Jej pełna wydarzeń historia oraz wartość historyczno-artystyczna czynią ją jednym z najbardziej fascynujących dzieł w historii sztuki. Choć o tym obrazie wiadomo już wiele, niektórych pytań do dziś nie udało się wyjaśnić.

Zagadkowe pozostaje na przykład nadal, jakie wydarzenie "Straż nocna" Rembrandt faktycznie przedstawia i kim jest kobieca postać z kurą. Wciąż pozostaje więc wiele miejsca na interpretacje i spekulacje wokół najważniejszego dzieła Rembrandt.

Także wyniki projektu "Operacja Straż nocna" w Rijksmuseum mogłyby dostarczyć jeszcze wielu kolejnych interesujących odkryć. Podobnie jak przez minione około 400 lat, Straż nocna prawdopodobnie będzie fascynować także wiele przyszłych pokoleń.