Dziewczyna z perłą: Tajemnicze kluczowe dzieło baroku

Bez wątpienia należy do najsłynniejszych kobiet w historii sztuki: "Dziewczyna z perłą" na obrazie Jan Vermeer van Delft. Holenderski malarz ukończył dzieło, które dziś uznawane jest za jedno z najważniejszych dzieł sztuki baroku, około roku 1667. Obraz, znany również pod nazwami "Dziewczyna z kolczykiem z perłą", "Portret młodej kobiety z kolczykami z pereł" oraz nawet "Mona Lisa Północy", przez długi czas znajdował się w rękach prywatnych, a w 1902 roku został przekazany testamentem do Mauritshuis w Hadze. Od tego czasu znajduje się w jego kolekcji i jest główną atrakcją muzeum.

Obraz o wysokości zaledwie 45 centymetrów i szerokości 40 centymetrów należy nie tylko do najbardziej znanych dzieł sztuki wszech czasów, ale także zainspirował wielu pisarzy. W 2003 roku powieść Tracy Chevalier "Dziewczyna z perłą" została zekranizowana przez Petera Webbera, z udziałem Scarlett Johansson jako służącej Griet i Colina Firtha jako Jan Vermeer.

Jan Vermeer – twórca obrazu z perłą

Bez wątpienia "Dziewczyna z perłą" to najsłynniejszy obraz Jan Vermeer van Delft. Choć jest on uważany za jednego z najważniejszych holenderskich malarzy baroku, jego biografia pozostaje w dużej mierze niepewna. Uważa się, że otrzymał wykształcenie rzemieślnicze, ale nie artystyczne. Zachowane członkostwo w gildii malarzy w Delfcie świadczy jednak o dużym uznaniu, jakim cieszył się jako malarz już za życia. Jego obecnie znany dorobek artystyczny jest jednak niewielki – istnieje tylko 37 obrazów, które można mu z całą pewnością przypisać. Mała liczba dzieł tłumaczy się prawdopodobnie tym, że Vermeer poświęcał swoim pracom wyjątkowo dużo czasu, a ukończenie jednego obrazu mogło trwać nawet kilka lat.

Motywami Vermeer były pejzaże, obrazy historyczne oraz sceny rodzajowe. Wiele jego dzieł ukazuje codzienne życie współczesnych mu ludzi – na przykład służącą przy pracy lub malarza w pracowni. Vermeer przywiązywał ogromną wagę do technicznej doskonałości i z niezwykłą precyzją dopracowywał szczegóły. Uważany jest również za mistrza w realistycznym oddaniu światła i perspektywy.

Mit i wiele otwartych pytań wokół obrazu z perłą

Na pierwszy rzut oka słynny obraz z perłą zachwyca swoją żywotnością i pozornym realizmem. Tak perfekcyjne opracowanie motywu sugeruje, że Jan Vermeer namalował portret prawdziwej osoby. Jednak pozory mylą, ponieważ kilka aspektów związanych z obrazem wskazuje na to, że Vermeer stworzył raczej mistrzowską iluzję.

Przede wszystkim pozostaje kwestia tożsamości dziewczyny. Wielokrotnie spekulowano, kim mogła być. Jedni twierdzili, że to jedna z córek Vermeer, inni – że opłacony model. Ostatecznie jednak pytania tego nie udało się rozstrzygnąć. Obecnie uważa się, że obraz ten przedstawia tzw. tronie. Ten typ przedstawienia, popularny w XVII wieku, różni się od portretu tym, że nie przedstawia rzeczywistej osoby, lecz ogólny typ ludzkiej postaci w formie portretowej lub studium. Choć prawdopodobnie do pozowania używano rzeczywistych modeli, postacie na tronach pozostają anonimowe.

Nie tylko dziewczyna, ale także tytułowa perła w uchu budzi wiele pytań. Przede wszystkim rozmiar biżuterii każe wątpić, że obraz przedstawia rzeczywistość. Biorąc na przykład oczy dziewczyny jako punkt odniesienia, widać, że perła musiała być niezwykle duża. Ponieważ prawdziwa perła o takich rozmiarach byłaby bardzo droga i cenna, przypuszcza się, że w rzeczywistości był to raczej szklany paciorek lub posrebrzana kula. Równie prawdopodobne jest, że Vermeer celowo odszedł od realizmu i namalował perłę w sposób wyolbrzymiony.

Badanie z 2018 roku przyniosło wiele nowych odkryć

Słynny barokowy obraz kryje więc wiele tajemnic. Nowych i przede wszystkim wiarygodnych informacji na temat dzieła, malarza i jego techniki spodziewano się po szeroko zakrojonych badaniach naukowych przeprowadzonych w 2018 roku.

Przez dwa tygodnie obraz z perłą był dokładnie analizowany w Mauritshuis przez interdyscyplinarny zespół badaczy. Aby zbadać dzieło milimetr po milimetrze i przez wszystkie warstwy farby, zastosowano różne technologie, takie jak nowoczesne skanery, mikroskopy i urządzenia rentgenowskie. Wielką zaletą tych metod było to, że obraz nie musiał zostać uszkodzony, np. przez pobieranie próbek farby lub włókien płótna. Badanie oraz dwuletnia analiza zebranych danych przyniosły szereg nowych i częściowo zaskakujących odkryć:

• Tło obrazu znane jest jako bardzo ciemne, wręcz czarne. Wiele analiz historyczno-artystycznych wskazywało na to, że na takim tle inne kolory wydają się szczególnie intensywne. Jednak badania ujawniły fałdy i zieloną barwę, co sugeruje, że Jan Vermeer pierwotnie namalował za dziewczyną ciemnozieloną zasłonę, a nie czarną powierzchnię. Z biegiem wieków kolory wyblakły i zasłona stała się niewidoczna.
• Kolejny szczegół ujawniono przy badaniu oczu dziewczyny. Jan Vermeer dążył do bardzo realistycznego przedstawienia. Tym bardziej dziwne wydawało się, że w okolicach oczu nie widać rzęs. Skan rentgenowski wykazał jednak, że Vermeer rzeczywiście namalował rzęsy cienkimi pociągnięciami pędzla, lecz z czasem wyblakły one w wyniku procesów chemicznych.
• Szczególnie spektakularnym wynikiem była analiza perły. Dotychczas nikt nie kwestionował, że perła w uchu jest elementem biżuterii. Badania jednak to obaliły, ponieważ brakuje haczyka, który powinien mocować ją do ucha. W rzeczywistości więc perła nie jest kolczykiem – unosi się całkowicie swobodnie w przestrzeni. Dlaczego Vermeer wybrał takie przedstawienie, pozostaje nieznane.
• Analiza naukowa po raz pierwszy jednoznacznie wykazała, jakich kolorów Jan Vermeer użył w obrazie z perłą. Jego paleta barw obejmowała głównie czerwień, żółć, brąz, niebieski, czerń i biel. Vermeer użył też wyjątkowo dużo ultramaryny – na przykład w nakryciu głowy i kurtce. Jest to o tyle niezwykłe, że w XVII wieku ultramaryna była bardzo drogim i rzadkim pigmentem.

Dzięki analizie obrazu w Mauritshuis znacznie poszerzono wiedzę o "Dziewczynie z perłą". Jednak na najważniejsze pytanie – kim jest dziewczyna przedstawiona na obrazie – nadal nie znaleziono odpowiedzi.

Jeśli interesują Cię szczególnie dramatyczne aspekty sztuki baroku, warto zajrzeć do naszego artykułu o dziele Rembrandt "Straż nocna".