"Wielka fala u wybrzeży Kanagawy": japońska fala i jej znaczenie

To najbardziej znane dzieło sztuki z Japonii, a przy tym jeden z najpopularniejszych obrazów morskich: "Wielka fala u wybrzeży Kanagawy" autorstwa Katsushika Hokusai (1760-1849). Drzeworyt jest pierwszą planszą z serii 36 motywów, które japoński artysta tworzył na zamówienie od 1830 roku.

Cykl obrazów przedstawia różne widoki góry Fujii i otaczającego ją krajobrazu. Jednak żaden z pozostałych motywów z tej serii nie zyskał takiego znaczenia jak "Wielka fala u wybrzeży Kanagawy". Z jego oryginalnych matryc drukarskich miało powstać ponad 8.000 odbitek. Z nich zachowała się jednak już tylko część. Mówi się, że dziś w obiegu znajduje się mniej niż 200 egzemplarzy.

Reprodukcje wykazują różną jakość pod względem kolorów i szczegółów obrazu. W wielu instytucjach artystycznych na całym świecie można znaleźć wersje tego dzieła, między innymi w British Museum w Londynie, w Muzeum Narodowym w Tokio, w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku, w Bawarskiej Bibliotece Państwowej w Monachium oraz w Rijksmuseum w Amsterdamie.

Katsushika Hokusai: mistrz stojący za wielką falą

Twórca tego dziś światowej sławy drzeworytu, Katsushika Hokusai, jest dziś uważany za najważniejszego przedstawiciela tak zwanego Ukiyo-e. Styl ten był dominującą formą wyrazu artystycznego w epoce Edo w Japonii między 1608 a 1868 rokiem.

Hokusai nie tylko sam stworzył wiele dzieł, lecz także nauczał sztuki rysunku i drzeworytu. Nie pracował jednak zawsze pod tym samym nazwiskiem. Mówi się, że w swojej karierze używał ponad trzydziestu różnych pseudonimów.

Najbardziej znane dziś dzieło Hokusai, którego tytuł pierwotnie brzmiał "Pod falą na morzu u wybrzeży Kanagawy", jest również w XXI wieku światową ikoną. Japońska fala ma znaczenie w wielu obszarach kultury i gospodarki. Niezliczoną liczbę razy była kopiowana, cytowana i wariowana. Motyw fali był wykorzystywany zarówno w reklamie, jak i drukowany na licznych produktach. Dla Japonii "Wielka fala" jest także dziś ważnym nośnikiem reklamy i ambasadorką kraju oraz kultury.

"Wielka fala u wybrzeży Kanagawy" jest jednym z najważniejszych dzieł epoki Edo i Ukiyo-e

Artysta Katsushika Hokusai stworzył swoje słynne dzieło w 1832 roku. W tym czasie Japonia znajdowała się pod rządami siogunatu Tokugawa. Sioguni prowadzili w tej fazie, zwanej również "epoką Edo", ścisłą politykę izolacji wobec dużej części świata, przede wszystkim zachodniego. Tylko nielicznym przedstawicielom handlowym z Chin, Korei i Niderlandów wolno było wjeżdżać do Japonii.

Pomimo, a być może także właśnie z powodu konsekwentnego protekcjonizmu, Japonia osiągnęła w tym czasie dobrobyt gospodarczy. Polityczna i gospodarcza izolacja Japonii miała jednak także wpływ na sztukę. Rozkwitająca gospodarka stworzyła wielu zamożnych kupców. Ci z kolei coraz bardziej interesowali się sztuką i kulturą. Teatr, muzyka, moda, literatura, a także sztuki plastyczne przeżywały rozkwit.

Hokusai również uprawiał sztukę tego stylu. Miał już ponad 60 lat, gdy otrzymał zlecenie na wykonanie serii drzeworytów przedstawiających górę Fujii. W ciągu pięciu lat stworzył pod tytułem "36 widoków góry Fuji" serię drzeworytów ukazujących krajobraz wokół stożka wulkanicznego. "Wielka fala" pokazuje widok na Fujii od strony morza, lecz prawdopodobnie nie opiera się on na osobistych wrażeniach artysty. Scena ta raczej zrodziła się z jego wyobraźni, w której wyobrażał sobie, jak mógłby wyglądać widok na górę z morza.

Wielka fala u wybrzeży Kanagawy - opis obrazu

Zgodnie z tytułem dzieła obraz przedstawia scenę, która mogła rozegrać się w zatoce prefektury Kanagawa, do której dziś należy także Tokio. Zasadniczo motyw składa się z trzech elementów obrazu

• fal,
• łodzi rybackich
• i góry Fujii.

Do tego dochodzi jeszcze kilka chmur na niebie, a także w lewym górnym rogu tytuł i podpis artysty.

Głównym motywem jest potężna fala, od której dzieło bierze swoją nazwę, wznosząca się po lewej stronie obrazu i zajmująca niemal połowę drzeworytu. Szczególnie rzucają się tu w oczy korony piany. Zdają się one formować w armię pazurów. Niektóre opisy obrazu "Wielka fala u wybrzeży Kanagawy" dopatrują się w bryzgach nawet duchów. Inni widzą tu szkielety albo sylwetkę smoka. Fala piętrzy się groźnie i wydaje się być tuż przed uderzeniem w trzy łodzie rybackie. Rybacy najwyraźniej już zmagają się ze wzburzonym morzem i próbują powstrzymać swoje długie łodzie przed wywróceniem.

W tym ciężkim falowaniu pojawia się jednak promyk nadziei: przez korytarz woda odsłania widok na tło obrazu. Tutaj Hokusai umieścił Fujii, który dla wielu Japończyków uchodzi za święty. Górę Hokusai podmalował szarym kolorem, dzięki czemu jej ośnieżony szczyt jaśnieje na horyzoncie niczym latarnia morska.

Hokusai łączy w swoim barwnym drzeworycie tradycję i innowację

Hokusai wykonał "Wielką falę u wybrzeży Kanagawy" tradycyjną w Japonii techniką barwnego drzeworytu. W tej technice druku motywy rzeźbi się w drewnianych płytach. Następnie farby nakłada się ręcznie na te matryce drukarskie. Dla każdego pożądanego koloru trzeba przy tym wykonać osobną płytę drukarską. W ostatnim kroku obraz przenosi się na papier, w wyniku czego powstaje grafika drukowana.

Hokusai prawdopodobnie poprzedził właściwy drzeworyt licznymi rysunkami, które później wykorzystano jako wzory do wycinania płyt drukarskich. Druki barwne wykonane z oryginalnego bloku drzewnego mają wymiary 25 cm × 37 cm. Do kolorowania użyto co najmniej siedmiu barw: ciemnoniebieskiej, jasnoniebieskiej, średnioniebieskiej, jasnoszarej, ciemnoszarej, beżowej i różowej. Szczególnie rzuca się w oczy intensywny ciemnoniebieski, który Hokusai wybrał do przedstawienia morza. Jest to wielka innowacja. Hokusai był jednym z pierwszych artystów drzeworytu, którzy odkryli dla siebie błękit pruski.

Drzeworyt Hokusai wywarł znaczący wpływ na sztukę Europy w XIX wieku

"Wielka fala u wybrzeży Kanagawy" była za życia Hokusai dość popularnym motywem w Japonii i reprodukowano ją w dużych nakładach. To, że "Wielka fala u wybrzeży Kanagawy" miała znaczenie w ojczyźnie Hokusai, wiązało się również z polityką izolacji prowadzoną przez siogunów, która prawie nie dopuszczała dóbr kultury z innych krajów.

Znacznie bardziej godny uwagi był jednak status, jaki ten drzeworyt osiągnął najpierw w Europie, a później w reszcie świata. Po zakończeniu izolacji Japonii od lat 60. XIX wieku, obok otwarcia gospodarczego rozpoczęła się również wymiana dzieł sztuki.

Liczni słynni malarze byli zafascynowani egzotyczną sztuką Japonii, na przykład Vincent van Gogh, Paul Gauguin, Egon Schiele i Gustav Klimt. Claude Monet zbudował nawet własną kolekcję liczącą ponad 250 dzieł z Japonii, z czego około 20 pochodziło od Hokusai.

Także inni artyści i artystki inspirowali się "Wielką falą". Tak kompozytor Claude Debussy wybrał drzeworyt jako ilustrację tytułową pierwszego wydania partytury swojej kompozycji "La Mer", a rzeźbiarka Camille Claudel w sposób nie do pomylenia zacytowała go w swojej rzeźbie "Fala".

Interpretacja "Wielkiej fali u wybrzeży Kanagawy" - dzieło pełne symboliki

"Wielka fala u wybrzeży Kanagawy" imponuje nie tylko ze względu na swoją estetykę i znakomite wykonanie techniczne. Obraz fascynuje także swoją symboliką i wieloma możliwościami interpretacji. Sam Hokusai miał podobno w swojej serii drzeworytów przedstawiających górę Fujii dążyć jedynie do ukazania piękna krajobrazu. Jednak poza tym można snuć wiele spekulacji na temat znaczenia dzieła.

Tak więc szeroko rozpowszechniona interpretacja "Wielkiej fali u wybrzeży Kanagawy" mówi, że obraz ukazuje przeciwieństwo między różnymi obliczami natury: z jednej strony jest oszałamiające piękno morza z jego szumiącymi falami. Naprzeciw temu stoi nieokiełznana siła i zniszczenie, które mogą pochodzić od natury. Drzeworyt jest też często postrzegany jako przestroga przed przemijalnością człowieka, ponieważ rybacy w swoich łodziach są bezbronni wobec sił natury.

Być może znaczenie "Wielkiej fali u wybrzeży Kanagawy" polega jednak także na tym, że fala grozi zawaleniem się na górę Fujii. Zagrożenie dla tej kulturowej i religijnej ikony Japonii mogłoby sugerować zagrożenie kraju ze strony obcych mocarstw. Możliwe, że Fujii jako święta góra służy w tym obrazie także jako punkt spokoju i symbol nadziei w trudnych czasach.

W ostatnim czasie drzeworyt Hokusai, liczący niemal 200 lat, był wielokrotnie cytowany i reprodukowany w związku z niszczycielskim trzęsieniem ziemi i tsunami w 2011 roku. Przypuszczalnie także każde kolejne pokolenie znajdzie własną interpretację tego ponadczasowego arcydzieła.