Marilyn Andy’ego Warhol – 10 faktów o legendarnych dziełach sztuki

Ikona oddaje hołd ikonie: Andy Warhol, sam będący legendą pop-artu, był wielkim wielbicielem Marilyn Monroe, jednej z najbardziej kultowych postaci XX wieku. W kilku seriach dzieł sięgał po jej portret i interpretował go w swojej typowej estetyce sitodruku.

Szczególny status zyskały obrazy z serii "Shot Marilyn". Ich wyjątkowa historia uczyniła je kamieniami milowymi pop-artu: Warhol stworzył pierwsze portrety Monroe krótko po jej tragicznej śmierci. Oryginały z tej serii rzeczywiście zostały postrzelone, a w kolejnych dekadach osiągały na aukcjach wielomilionowe ceny.

1. Seria Marilyn Warhol została trafiona kulą

Andy Warhol był zafascynowany zarówno urodą Monroe, jak i jej statusem osoby publicznej. Uważał ją za ikonę popkultury i uosobienie sławy. Jednocześnie widział w niej coś w rodzaju pokrewnej duszy, ponieważ podobnie jak on sam była często źle rozumiana, niedoceniana i niewystarczająco doceniona.

Kiedy hollywoodzka legenda zmarła w 1962 roku, stworzył ku jej pamięci "Dyptyk Marilyn". Opierał się on na fotografii prasowej z 1953 roku. Do tej samej fotografii powrócił w 1964 roku, tworząc serię sitodruków.

Obecne nazwy obrazy z tej serii zawdzięczają incydentowi, który miał miejsce jesienią 1964 roku w pracowni Warhol "Factory". Pewnego dnia amerykańska artystka Dorothy Podber, która przyjaźniła się z Warholem, weszła do pomieszczeń przy nowojorskiej East 47th Street. Na temat dalszych okoliczności krążą dziś różne wersje. Pewne jest, że Podber wyciągnęła pistolet i oddała strzał do obrazów Monroe, które były oparte jeden za drugim o ścianę. Później miała określić ten czyn mianem "Happening".

Kula przebiła cztery z obrazów. Warhol próbował naprawić otwory po kulach, ale udało mu się to tylko częściowo. Uszkodzenia są do dziś mniej lub bardziej wyraźnie widoczne na czterech dziełach.

Od tego zamachu cztery dotknięte nim dzieła noszą tytuły:

• Shot Red Marilyn,
• Shot Orange Marilyn,
• Shot Light Blue Marilyn i
• Shot Sage Blue Marilyn.

Jako jedyna wersja "Turquoise Marilyn" pozostała nienaruszona. Niewątpliwie to właśnie zamach Dorothy Podber przyniósł tej serii wielką sławę i ogromny wzrost wartości.

2. Fotograficzny wzór Shot Marilyn nigdy nie istniał w takiej formie

Po śmierci Marilyn Monroe w 1962 roku Andy Warhol – rzekomo na pchlim targu – natrafił na fotografię, którą później miał wykorzystać do serii Shot Marilyn. Zdjęcie zostało opublikowane w związku z filmem "Niagara" z 1953 roku, w którym Monroe zagrała główną rolę. Zostało użyte przez wytwórnię filmową 20th Century Fox do promowania filmu.

Czarno-biała fotografia była jednak pierwotnie większa i miała inny format niż motyw, którego Warhol później używał do swoich sitodruków. Usunął mniej więcej dolną jedną trzecią oryginału, a sam portret przyciął do kwadratu. Z tego wycinka Warhol zlecił następnie wykonanie matrycy sitodrukowej i na tej podstawie wyprodukował różne warianty Shot Marilyns.

3. Do Shot Marilyns Warhol użył swojego typowego sitodruku

Podobnie jak wiele jego dzieł, także Marilyn Monroe Warhol powstała techniką sitodruku. Sitodruk jest techniką druku, w której z raz przygotowanej matrycy można wykonać nieskończenie wiele odbitek. Matryca składa się z metalowej siatki lub drobnej tkaniny, przy czym materiał przepuszcza farbę tylko w obrębie motywu.

Farba w procesie sitodruku jest przenoszona na podłoże za pomocą rakla przez pory siatki. Technika ta może być stosowana na wielu materiałach, ale jest wykorzystywana głównie do druku na tekstyliach, plastiku, ceramice, metalu, drewnie lub szkle. Szybkość druku jest jednak wolna w porównaniu z innymi metodami, takimi jak na przykład druk offsetowy.

Na początku lat 60. odkrył sitodruk dla siebie. Idealnie pasował do jego koncepcji artystycznej, która zasadniczo różniła się od tradycyjnego rozumienia sztuki w jego czasach. Warhol nie wierzył w zasadę jedynego oryginalnego dzieła, lecz był przekonany, że sztuka również jest produktem konsumpcyjnym i dlatego może być także produkowana seryjnie. W ten sposób sztuka mogła stać się dostępna dla znacznie większej liczby ludzi.

Ponadto nie ukrywał, że zawsze chodziło mu także o sukces ekonomiczny. Aby osiągnąć swoje cele, sitodruk był idealnym narzędziem. Serię Marilyn Monroe Warhol również wyprodukował techniką sitodruku. Najpierw jednak pomalował płótno różnymi farbami akrylowymi, które później nadały pięciu wariantom portretu ich nazwy.

4. Warhol raz po raz na nowo interpretował portret Monroe

W trakcie swojej kariery Andy Warhol inspirował się Marilyn Monroe przy tworzeniu kilku serii dzieł. Po "Dyptyku Marilyn" w 1962 roku i "Shot Marilyn" w 1964 roku w kolejnych latach jeszcze kilkakrotnie sięgał po swój ikoniczny motyw. Choć wielokrotnie używał tego samego fotograficznego wzoru, wszystkie późniejsze cykle obrazów zasadniczo różniły się od wcześniejszych portretów.

W swoich wcześniejszych seriach podkreślał jeszcze urodę Monroe i jej status jako ikony Ameryki. W ponownym ujęciu pokazał natomiast – zarówno symbolicznie, jak i dosłownie – drugą stronę słynnego portretu. Do sitodruków nie użył oryginalnego zdjęcia, lecz negatywu. Już w 1967 roku stworzył na tej podstawie portfolio, w którym pokolorował powierzchnie jaskrawymi barwami.

W "serii Reversal" pod koniec lat 70. posunął się jeszcze dalej. Kierował się zasadniczo charakterem negatywu, tak że duże partie obrazu pozostały czarne. Tylko kilka segmentów, takich jak oczy, usta, nos i włosy, pozostawił białe lub pokolorował je jaskrawymi kolorami.

Wrażenie wizualne tej serii Marilyn jest bardzo odległe od wszystkich glamour portretów. Monroe wydaje się tu raczej niesamowita, niemal jak duch. Nie jawi się jako promienna ikona, lecz staje się symbolem ciemnych stron sławy. Jednocześnie Warhol w tej nowej interpretacji krytycznie odnosił się do własnej kariery. Usuwając niemal wszystkie typowe cechy oryginalnego dzieła, zniszczył wszystko to, co w poprzednich latach uczyniło go tak odnoszącym sukcesy.

5. Seria Shot Marilyn jest uznawana za kamień milowy pop-artu

Shot Marilyns należą dziś do najważniejszych i zarazem najbardziej znanych dzieł Warhol. Porównywalną popularność osiągnęło tylko niewiele jego prac, na przykład puszki zupy "Campbells" albo portret Mao.

W historii sztuki hołdy Warhol złożone Monroe od dawna uchodzą za uosobienie sztuki pop-artu, ponieważ łączą w sobie wiele jej typowych cech. Pop-art czerpał swoje motywy z codziennych dóbr konsumpcyjnych, ze świata celebrytów, z reklamy, komiksów i mediów masowych.

Artyści pop-artu przekształcali przedstawiane obiekty, umieszczali je w nowych kontekstach lub wyolbrzymiali je. Kryła się za tym idea, że należy kwestionować mechanizmy społeczeństwa mediów i konsumpcji.

Jednocześnie twórcy sztuki tacy jak Warhol traktowali sztukę również jako artykuł konsumpcyjny i produkowali oraz sprzedawali swoje dzieła tymi samymi drogami co produkty przemysłowe. Produkcja seryjna miała ponadto umożliwić uczynienie sztuki bardziej przystępną cenowo, a tym samym dostępną dla szerszych mas.

Wiele z tych idei odnajdujemy także w Marilyn Warhol. Warhol poświęcił się tutaj jednej z najbardziej prominentnych osobistości Ameryki lat 50. i 60. XX wieku. Dzięki swoim filmom Marilyn Monroe stała się symbolem seksu i ulubioną twarzą high society. Poprzez seryjne powtarzanie jej portretu Warhol obnażył to, co społeczeństwo najwyraźniej dostrzegało w Monroe – przyjemny dla oka obiekt konsumpcyjny.

6. "Shot Marilyn" Warhol w analizie obrazu

Andy Warhol był mistrzem w ponownym inscenizowaniu motywów i nadawaniu im alternatywnych znaczeń w nieoczekiwanych kontekstach. Ważną rolę odgrywał przy tym jego sposób manipulowania obiektami przedstawionymi na obrazie. Marilyn Warhol jest tego reprezentatywnym przykładem.

Pierwsza zasadnicza zmiana polegała na tym, że przyciął oryginał fotografii do kwadratowego formatu 101,6 x 101,6 cm, tak że głowa Monroe niemal całkowicie wypełnia kadr.

Równie znaczące były manipulacje kolorystyczne, których dokonał Warhol. Za pomocą jaskrawych kolorów Warhol podkreślił w portrecie Monroe kilka akcentów:

• Powieki pokolorował na jasnoniebiesko, a fryzurę na nienaturalny, jasny żółty.
• Szczególnie rzuca się w oczy okolica ust. Usta zaakcentował ciemną czerwienią. Dzięki temu olśniewająco białe zęby lśnią jeszcze jaśniej.
• Każdą z tych plam koloru wyprowadził poza naturalne kontury. Kolory tych trzech partii twarzy kontrastują ponadto z różem pozostałej części twarzy.

Tymi środkami wyolbrzymił typowe cechy piękna i erotyzmu aż do groteski. Przedstawienie pozbawione jakiejkolwiek przestrzenności sprawia ponadto, że aktorka wydaje się bardzo sztuczna – właśnie jak codzienny produkt społeczeństwa konsumpcyjnego.

7. Shot Marilyns Warhol zostały sprzedane za rekordowe ceny

Warhol wprawdzie stworzył Shot Marilyns jako serię, ale nigdy nie zostały one sprzedane jako całość. Shot Red Marilyn, Shot Orange Marilyn, Shot Light Blue Marilyn i Shot Sage Blue Marilyn mają raczej zupełnie odmienną proweniencję. Wszystkie obrazy miały różnych właścicieli i były wielokrotnie sprzedawane na aukcjach lub prywatnie:

• Shot Red Marilyn znajdował się między innymi w posiadaniu słynnego artysty pop-artu Roberta Rauschenberga i został zlicytowany w 1989 roku w Nowym Jorku za około 4 miliony dolarów amerykańskich prywatnemu nabywcy.
• Wersja Shot Light Blue Marilyn została nabyta już w 1967 roku przez kolekcjonera sztuki Petera Branta i nadal znajduje się w kolekcji jego fundacji.
• Shot Orange Marilyn został kupiony w 1965 roku przez galerzystę Warhol, Leo Castelliego, za 1800 dolarów amerykańskich. Później miał różnych właścicieli, a ostatnio miał zostać sprzedany prywatnie za 240 milionów dolarów amerykańskich.
• Shot Sage Blue Marilyn po kilku etapach w Ameryce trafił do szwajcarskiego marszanda Thomasa Ammanna. Dzieło ponownie trafiło na nagłówki w 2022 roku, kiedy zostało zlicytowane za 195 milionów dolarów amerykańskich.

8. Gdzie wisi Marilyn Monroe Andy’ego Warhol?

Na to pytanie nie da się odpowiedzieć jednoznacznie. Cztery oryginały Shot Marilyns znajdują się obecnie w rękach prywatnych, podobnie jak wersja Turquoise Marilyn, która ocalała z zamachu Dorothy Podber.

• Shot Orange Marilyn nabył menedżer Kenneth C. Griffin.
• Shot Light Blue Marilyn należy do kolekcji Brant Foundation.
• Shot Sage Blue Marilyn został wylicytowany przez amerykańskiego marszanda Larry’ego Gagosiana, przy czym nie jest jasne, czy działał na zlecenie anonimowego kupca, czy zatrzymał obraz dla siebie.
• Shot Red Marilyn trafił ostatnio do greckiego armatora Philipa Niarchosa.
• Turqoise Marilyn znajduje się w posiadaniu przedsiębiorcy Stevena A. Cohena.

Nawet jeśli Shot Marilyns znajdują się w prywatnych rękach, dzieła te są od czasu do czasu publicznie wystawiane. Shot Orange Marilyn był już wielokrotnie pokazywany w Niemczech, m.in. w Museum für Moderne Kunst we Frankfurcie nad Menem. Także Shot Sage Blue Marilyn był częściej wystawiany, m.in. w Solomon R. Guggenheim Museum oraz w Centre Georges-Pompidou w Paryżu.

Również inne warianty Marilyn Monroe Warhol są od czasu do czasu publicznie dostępne. Słynny "Dyptyk Marilyn" znajduje się w kolekcji Tate Gallery of Modern Art w Londynie, Museum of Modern Art w Nowym Jorku posiada aż 10 różnych Marilyns, a Metropolitan Museum of Art ma w swoich zbiorach Reversal z 1967 roku.

9. Shot Marilyn wykazuje wiele paraleli do innych dzieł Warhol

Dzieła z wizerunkiem Marilyn Monroe są pod wieloma względami typowe dla twórczości Warhol. Zarówno pod względem koncepcji artystycznej, jak i wykonania wykazują paralelę do niektórych innych dzieł.

Podobnie jak wiele innych obrazów, wykonał Shot Marilyns w technice sitodruku. Technikę tę przyswoił sobie, aby móc seryjnie produkować obrazy. Ponieważ traktował sztukę jako dobro konsumpcyjne, konsekwentnie przeniósł metody i techniki produkcji przemysłowej również na własną pracę artystyczną. Sitodruk umożliwiał mu tworzenie niezliczonych odbitek jednego motywu.

Jednak nie tylko przy tworzeniu swoich dzieł stawiał na powtórzenie, lecz także przy komponowaniu obrazu. Często multiplikował centralny motyw w obrębie jednego dzieła raz po raz. Widać to na przykład w jego "Dyptyku Marilyn", ale także w dziełach z puszkami zupy "Campbells".

Charakterystyczna dla Marilyn Warhol jest ponadto bardzo szczególna forma obróbki, którą również stosował częściej. Fryzurę, usta i okolice oczu podkreślał jaskrawymi kolorami, natomiast pozostałe rysy twarzy definiował kilkoma czarnymi konturami, przez co wydają się one mało plastyczne.

W podobny sposób przekształcał portrety innych celebrytów, takich jak Mao, Goethe, Ingrid Bergmann czy Liz Taylor. Również fascynacja wybitnymi osobowościami przewija się przez twórczość Warhol. Wiele z nich już za życia uchodziło za uosobienie piękna i wdzięku, na przykład modelki czy aktorki. Warhol także postrzegał je jako produkty konsumpcyjne i inscenizował je jako takie w swoich dziełach.

W karierze Warhol zwraca ponadto uwagę skłonność do tragedii i ludzkiego cierpienia. Wiele jego prac porusza temat śmierci, gdy sięgał na przykład po elektryczne krzesło albo fotografię katastrofy lotniczej. W ten schemat wpisują się także jego portrety Marilyn Monroe, które po raz pierwszy wykonał bezpośrednio po jej samobójstwie.

10. Marilyn Monroe Warhol – ponadczasowy motyw, który do dziś cieszy się popularnością

Hołdy Andy’ego Warhol dla hollywoodzkiej ikony nadal należą dziś do najpopularniejszych dzieł sztuki wszech czasów. Czy to Shot Marilyn, "Dyptyk Marilyn", czy serie Reversal – dzieła Warhol poświęcone Monroe nie tylko symbolizują sztukę pop-artu, lecz stanowią także kamienie milowe sztuki XX wieku. Są symbolicznym wyrazem narodzin sztuki współczesnej lat 60.

Nowe techniki, nowe motywy oraz postępowe i nowoczesne rozumienie sztuki – wszystko to podsumowuje serię Shot Marilyns. Motyw Marilyn Warhol, a także estetyka i sposób wykonania inspirują artystów do dziś. Motyw ten był niezliczoną ilość razy cytowany, kopiowany, a także parodiowany.

I tak artystyczne widmo Banksy połączyło Marilyn Warhol z rysami twarzy Kate Moss. Również artysta street artu Mr. Brainwash sięgnął po oryginał Andy’ego Warhol w 2016 roku, tworząc hołd. Te i podobne dzieła dowodzą, jak popularna do dziś pozostaje Marilyn Monroe Warhol i że fascynacja, jaką wzbudza, pozostaje niezmienna.

Wybrane dzieła o Marilyn Monroe