Pop-art: Gdy sztuka stała się częścią codzienności

Kolorowy, krzykliwy i bez szacunku dla artystycznego establishmentu: od końca lat 50. XX wieku pop-art wywrócił świat sztuki do góry nogami. Jego artystki i artyści kwestionowali niemal wszystkie parametry sztuk wizualnych – od motywów i tematów, poprzez styl i estetykę, aż po rolę i funkcję sztuki w społeczeństwie. Szukali motywów i inspiracji głównie w elementach codziennego życia, takich jak treści medialne, reklama, komiksy czy artykuły konsumpcyjne. Z pop-artu wyłoniło się wiele słynnych dzieł, na przykład rzeźba LOVE Roberta Indiany, komiksowe hołdy Roya Lichtensteina oraz sitodruki Andy Warhol z Marilyn Monroe, a także jego legendarna "Campbell’s Soup Can".

Przełomowy styl pop-artu przeniknął również do wielu obszarów poza sztuką i stał się swego rodzaju nowym uniwersalnym językiem projektowania. Zarówno w modzie, grafice i ilustracji, jak i w designie oraz wielu innych dziedzinach kultury popularnej lat 60. XX wieku widoczne były wpływy pop-artu. Na początku lat 70. jego świetność minęła, jednak duch tego nurtu trwał jeszcze długo. Dla wielu artystek i artystów ta epoka z innowacyjną estetyką była jeszcze przez dziesięciolecia ogromnym źródłem inspiracji. Ślady pop-artu można odnaleźć na przykład w dziełach Keith Haring, Jean Basquiat, Nikki de Saint-Phalle, James Rizzi, Jeff Koons czy Mr. Brainwash.

Początki w Wielkiej Brytanii, przełom w USA

Artystki i artyści pop-artu oraz ich dzieła często postrzegani są jako zjawisko amerykańskie, jednak ich korzenie sięgają Wielkiej Brytanii początku lat 50. XX wieku. W tamtym czasie w londyńskim "Institute of Contemporary Arts" zebrała się grupa artystów pod nazwą "Independent Group". Zajmowała się ona krytycznym spojrzeniem na konsekwencje gospodarczego boomu w wielu krajach świata. Grupa łączyła twórców z różnych dziedzin. Obecne były malarki i malarze, rzeźbiarki i rzeźbiarze, a także architektki i architekci oraz kuratorki i kuratorzy – wśród nich takie nazwiska jak Lawrence Alloway, Richard Hamilton czy Eduardo Paolozzi.

Celem grupy było nie tylko wspólne tworzenie i wystawianie sztuki, lecz także teoretyczna analiza zmian w społeczeństwie, takich jak rosnąca konsumpcja czy wszechobecność reklamy. W tym środowisku powstały również pierwsze dzieła, które dziś uznaje się za prekursorskie dla pop-artu, na przykład kolaże Paolozziego i Hamilton.

Niedługo po londyńskich artystkach i artystach również w USA twórcy zaczęli poszukiwać nowych form wyrazu, tematów i koncepcji. Od końca lat 50. XX wieku podejmowali oni w swoich pracach motywy z gospodarki, mediów i społeczeństwa. Do pierwszych, którzy zdobyli rozgłos dzięki później typowym elementom pop-artu, należeli Robert Rauschenberg i Jasper Johns, którzy już pod koniec lat 50. mieli wystawy w Nowym Jorku. W 1958 roku galerzysta Leo Castelli zaprezentował najpierw Rauschenberga, a nieco później w tym samym roku również Johnsa. Wkrótce potem dołączyli kolejni amerykańscy artyści pop-artu, tacy jak Robert Indiana, Andy Warhol, Mel Ramos, Tom Wesselmann, Claes Oldenburg, Francis Gill, James Rosenquist czy Roy Lichtenstein – dziś ikony tej epoki.

Pop-art obrał zupełnie nowy kierunek w sztuce

W obliczu zmian w gospodarce i społeczeństwie artystki i artyści zarówno brytyjskiego, jak i amerykańskiego pop-artu opracowali zupełnie nowe pojęcie sztuk wizualnych. Wychodząc z obserwacji, że komercjalizacja, reklama, produkcja masowa i media masowe coraz bardziej dominują życie ludzi, chcieli oni ukazać te zjawiska w swoich pracach, poddać je krytycznej refleksji, a w pewnym sensie także je wykorzystać.

Ideą było przybliżenie sztuki codzienności i sposobowi życia ludzi na dwa sposoby: po pierwsze, inspiracje do dzieł pochodziły z wszechobecnych tematów, produktów i postaci; po drugie, sztuka miała ponownie zyskać większe znaczenie dla szerokiej publiczności.

Motywy Pop-artu: Błahość codzienności w centrum uwagi

Artystki i artyści pop-artu postawili sobie za cel poddać refleksji społeczeństwo konsumpcyjne i jego mechanizmy. W swoich pracach sięgali przede wszystkim po motywy, które symbolizowały aktualne wydarzenia i cieszyły się szeroką popularnością lub dużą rozpoznawalnością. Należały do nich liczne codzienne produkty oraz treści z mediów masowych, a także określone zasady projektowania i wzorce zachowań kultury masowej. Dzięki praktyce umieszczania zupełnie zwyczajnych przedmiotów codziennego użytku w centrum dzieł sztuki, pop-art zapoczątkował zmianę paradygmatu w sztukach wizualnych. Rzekomo banalne artykuły, takie jak puszki zupy, samochody, paczki papierosów, chleb, butelki Coca-Coli czy meble nagle stały się wyeksponowane.

Drugim ważnym źródłem motywów pop-artu były media masowe, przede wszystkim media drukowane. Logotypy marek, reklamy oraz wycinki z gazet i czasopism znajdowały nowe konteksty znaczeniowe zwłaszcza w kolażach. W dziełach sztuki reprodukowano również zdjęcia znanych osobistości, takich jak John F. Kennedy, Janis Joplin, Elvis Presley czy Marilyn Monroe. Ponadto wiele artystek i artystów pop-artu pracowało z odniesieniami i hołdami wobec postaci i pasków komiksowych, takich jak Donald Duck, Popeye czy Mickey Mouse. Pop-art sięgał także po tradycyjne gatunki, takie jak portrety czy martwe natury, lecz interpretował je na nowo, w bardzo płaskim i mocno stylizowanym ujęciu.

Wychodząc z muzeów – wchodząc do codzienności: "Demokratyzacja" sztuki

Motywacja twórców pop-artu, by szukać swoich motywów w codziennym życiu ludzi, opierała się na przekonaniu, że dzieła sztuki powinny ponownie zbliżyć się do rzeczywistości życiowej i być mniej intelektualne oraz elitarne. Ludzie mieli rozpoznawać siebie i swoje otoczenie w sztuce, uzyskując w ten sposób łatwiejszy dostęp do obszaru kultury, który w przeciwnym razie odbywał się nieco na uboczu – w galeriach i muzeach. Stało za tym przekonanie, że trzeba definitywnie zerwać z długo pielęgnowaną tradycją rozróżniania w sztuce między kulturą codzienną a kulturą wysoką. Artystki i artyści pop-artu uważali ten system za całkowicie przestarzały. Zakładali, że dzięki swoim pracom dotrą bezpośrednio do życia ludzi.

Ważną częścią tej strategii było uczynienie dzieł sztuki bardziej przystępnymi cenowo dla szerszych grup nabywców. Przede wszystkim dzięki produkcji seryjnej z pomocą grafiki drukowanej sztuka miała stać się tak samo oczywistym produktem, jak każdy inny artykuł konsumpcyjny. W tym kontekście poświęcono również dotychczas wysoko cenione zasady oryginalności i wyjątkowości dzieła, które długo uchodziły za najważniejsze wyróżniki. W ten sposób pop-art złamał kilka tabu naraz i zakwestionował cały rynek sztuki wraz z jego zasadami i mechanizmami.

Cechy pop-artu: Styl i techniki

Oprócz nowego rozumienia własnej sztuki i motywów, wielkim osiągnięciem pop-artu była jego innowacyjna estetyka. Złamała ona wiele zasad współczesnych stylów i wyznaczyła nowe standardy.

Istotnym aspektem obrazów pop-art był powrót do motywów przedstawiających, które w bardzo popularnym abstrakcyjnym ekspresjonizmie zostały niemal całkowicie wyparte. Jednak obiekty przedstawiane były zazwyczaj nie realistycznie, lecz tylko stylizowane i zredukowane do swoich zasadniczych cech i konturów.

W kolorystyce stosowano mocne, jaskrawe barwy – zwłaszcza kolory podstawowe: czerwony, niebieski i żółty – nakładane na duże powierzchnie. Inne cechy pop-artu to prawie całkowity brak głębi przestrzennej oraz – nawiązując do grafiki drukowanej – większe i mniejsze punkty rastrowe. Dzięki temu język wizualny obrazów pop-artu świadomie nawiązywał do ilustracji komiksów i kreskówek.

Oprócz raczej chłodnego i abstrahującego sposobu przedstawiania, artystki i artyści pop-artu coraz częściej pracowali z cytatami i przekształceniami. Wydobywali motywy z ich pierwotnych kontekstów i pokazywali je w izolacji lub w nowych, nieznanych zestawieniach. Często manipulowali także przedstawianymi obiektami, zmieniając ich znaczenie w procesie twórczym.

Epoka przyniosła również zmiany w technikach. Twórczynie i twórcy pop-artu nadal często korzystali z malarstwa, rysunku i rzeźby, ale wprowadzili także nowe lub dotąd rzadziej stosowane techniki, takie jak fotomontaż, kolaż, asamblaże czy różne techniki druku. Metody te wspierały estetykę pop-artu swoimi cechami, a częściowo wręcz ją definiowały. Szczególnie sitodruk stał się symbolem seryjnej produkcji pop-artu.

Dwie strony komercjalizacji w pop-arcie

Swoim podejściem do komercjalizacji niektóre artystki i niektórzy artyści pop-artu dokonali intelektualnej ekwilibrystyki. Z jednej strony krytykowali, jak wielkie znaczenie zyskała konsumpcja ze wszystkimi jej konsekwencjami. Z drugiej strony sami propagowali mechanizmy, które w istocie również zmierzały do seryjnej produkcji i masowego rozpowszechniania ich własnych dzieł. Zwłaszcza wykorzystanie sitodruku do tworzenia dużych serii identycznych prac sprzyjało komercjalizacji.

Szczególnie Andy Warhol nie ukrywał, że dla niego istotną częścią działalności artystycznej był również sukces ekonomiczny. Reprezentował tym samym stanowisko, które długo było potępiane, ponieważ według powszechnego przekonania sztuka miała służyć przede wszystkim wyższemu, szlachetnemu celowi i być całkowicie niezależna od przymusów ekonomicznych. Dzięki swojemu bardzo pragmatycznemu i realistycznemu podejściu wiele artystek i artystów pop-artu spotkało się z ostrą krytyką i wywołało dyskusję o komercjalizacji sztuki, która trwa do dziś.