Epoki malarstwa

Renesans, impresjonizm, obrazy abstrakcyjne lub pop-art – te i wiele innych znaczących epok malarstwa w istotny sposób ukształtowały historię sztuki. W ciągu ostatnich około 1500 lat w malarstwie rozwinęła się fascynująca różnorodność stylów – i do dziś motywy, techniki oraz koncepcje artystyczne podlegają ciągłym zmianom. Poniżej przedstawiamy krótkie chronologiczne zestawienie najważniejszych epok malarstwa od średniowiecza do współczesności. W centrum uwagi znajdują się przy tym zasadnicze cechy epok oraz typowe przykłady dzieł.

Średniowiecze

Epoka stylistyczna malarstwa średniowiecznego rozciągała się mniej więcej od V do XV wieku. W tym okresie rozwinęły się różne nurty stylistyczne w sztuce, takie jak romanizm czy gotyk. Malarstwo w średniowieczu pozostawało całkowicie pod znakiem kleru i nauki chrześcijańskiej. Kościół katolicki ugruntował swoją pozycję w wielu krajach Europy. Wyposażał swoje kościoły i klasztory w liczne obrazy, freski oraz rzeźby, stając się tym samym najważniejszym zleceniodawcą dzieł sztuki.

• Ważna funkcja: Malarstwo w średniowieczu pełniło istotną rolę. Ponieważ w tamtym czasie niewiele osób potrafiło czytać, obrazy stanowiły dla Kościoła katolickiego centralne narzędzie komunikacji. Kler wykorzystywał je do szerzenia religii chrześcijańskiej i jej wartości oraz do umacniania wiary katolików.
• Motywy religijne: Jako wpływowy zleceniodawca Kościół katolicki często określał także tematykę dzieł. Obrazy przedstawiały w dużej mierze sceny biblijne. Należały do nich na przykład sceny z życia Chrystusa, wizerunki Marii lub przedstawienia Piety.
• Stylizowany sposób malowania: Sposób przedstawiania obiektów był w średniowieczu mało realistyczny. Postacie były zazwyczaj malowane w sposób uproszczony i stereotypowy. Często brakowało im także indywidualnych cech.

Przykład dzieła: "Zwiastowanie Maryi" autorstwa Konrad Witz

Niemiecko-szwajcarski malarz Konrad Witz stworzył około 1440 roku obraz "Zwiastowanie Maryi". W dziele tym ukazuje, jak Maria w skromnym wnętrzu dowiaduje się od anioła o swojej ciąży. Konrad Witz zaliczany był jednak już do awangardzistów wśród malarzy średniowiecznych. Dążył do możliwie realistycznego przedstawienia obiektów. Ponadto starał się wprowadzać do swoich obrazów głębię przestrzenną.

Epoki sztuki malarskiej: Renesans

Epoka renesansu rozpoczęła się około przełomu XIV i XV wieku i trwała około 200 lat. Główną cechą obrazów renesansowych był powrót do estetyki i stylu starożytnego Rzymu i Grecji. Malarstwo tej epoki różniło się od średniowiecza przede wszystkim tematyką i sposobem przedstawiania.

• Motywy świeckie i religijne: Podczas gdy w średniowieczu dominowały tematy biblijne i religijne, w renesansie do malarstwa wkroczyły także motywy świeckie. Coraz częściej artyści portretowali zwykłych ludzi, powstawały również pierwsze obrazy zwierząt.
• Powrót do realizmu: Najważniejszą cechą malarstwa renesansowego było dążenie do jak najwierniejszego odwzorowania rzeczywistości. Artyści koncentrowali się na poprawnym oddaniu proporcji człowieka i natury. Przyczyniło się do tego także wprowadzenie perspektywy centralnej, która umożliwiała symulowanie głębi przestrzennej.
• Malarstwo olejne: W epoce renesansu malarstwo olejne zyskiwało coraz większą popularność. Farby olejne oferowały nowe możliwości, były intensywniejsze i pozwalały na subtelniejsze przejścia kolorystyczne. Umożliwiały także stosowanie techniki "sfumato", w której kontury delikatnie się rozmywają.

Przykład dzieła: "Mona Lisa" autorstwa Leonardo da Vinci

W okresie renesansu powstało wiele wybitnych dzieł historii sztuki, na przykład "Narodziny Wenus" autorstwa Sandro Botticelli, "Zając polny" autorstwa Albrecht Dürer czy freski Kaplicy Sykstyńskiej autorstwa Michelangelo. Najsłynniejszym dziełem renesansu jest jednak "Mona Lisa" autorstwa Leonardo da Vinci. Da Vinci przedstawił rysy twarzy Mony Lisa oraz krajobraz w tle w zdumiewająco realistyczny sposób. Obraz ten uchodzi także za wzorcowy przykład techniki sfumato.

Barok

Barok bezpośrednio nastąpił po renesansie i trwał mniej więcej od początku XVI wieku do połowy XVIII wieku. Epoka ta stała się symbolem sztuki pełnej przepychu. Z okresu baroku pochodzi wielu słynnych artystów, takich jak Michelangelo da Caravaggio, Jan Vermeer, Rembrandt van Rijn czy Peter Paul Rubens. Malarstwo barokowe wykazywało wiele podobieństw do renesansu, jednak rozwijało się szczególnie w zakresie tematyki i technik malarskich.

• Różnorodność motywów: Spośród epok malarstwa barok był pierwszą, w której artyści podejmowali tak wiele tematów. Nadal popularne były sceny religijne i mitologiczne, ale coraz częściej pojawiały się motywy świeckie, takie jak sceny rodzajowe, pejzaże, zwierzęta, martwa natura oraz portrety.
• Realistyczne przedstawienie: Styl barokowy był nadal wyraźnie inspirowany renesansem. Artyści dążyli do jak najwierniejszego oddania rzeczywistości, nadawali obiektom plastyczność i tworzyli iluzję głębi przestrzennej. Ponadto starali się o szczególnie dramatyczne i emocjonalne ujęcie scen.
• Światło jako element kompozycyjny: Powszechnie stosowaną techniką było operowanie światłem i cieniem ("chiaroscuro"). Celowo rozmieszczone akcenty świetlne lub przygaszone oświetlenie budowały dynamikę i określały nastrój.

Przykład dzieła: "Straż nocna" autorstwa Rembrandt van Rijn

Jednym z najsłynniejszych obrazów baroku jest "Straż nocna" autorstwa Rembrandt van Rijn. Obraz przedstawia zgromadzenie amsterdamskiej gildii strzeleckiej. Bez wątpienia holenderski malarz bardziej zainscenizował tę scenę, niż przedstawił ją realistycznie. Dzięki bardzo szczególnemu prowadzeniu światła oraz wyrazistym kontrastom światła i cienia stworzył niemal teatralną atmosferę.

Romantyzm

Romantyzmem określa się okres między końcem XVIII a połową XIX wieku. W tym czasie nauki humanistyczne, sztuka i literatura odwróciły się od silnie racjonalnego klasycyzmu, który bezpośrednio poprzedzał romantyzm. W filozofii romantyzmu w centrum znajdowała się jednostka wraz ze swoimi uczuciami i światem myśli. Ponownie istotną rolę odgrywała także duchowa więź z naturą oraz obecność pierwiastka boskiego. Wiele z tych aspektów podejmowali również malarze romantyzmu.

• Człowiek i natura jako motywy: Podobnie jak w poprzednich epokach malarstwa, także w romantyzmie człowiek jako motyw zyskiwał na znaczeniu. Twórcy podejmowali temat myśli i emocji jednostki, raz w sposób dosłowny, raz symboliczny. Drugą wielką grupą motywów malarstwa romantyzmu była natura. Artyści ukazywali krajobrazy w całym ich pięknie, jednak często mieli skłonność do idealizowania i przedstawiania natury w sposób bardziej idylliczny, niż była w rzeczywistości.
• Emocje jako przekaz: W romantyzmie malarstwo stało się zwierciadłem ludzkiej duszy. Motywy, w szczególności krajobrazy, nie funkcjonowały jedynie same w sobie, lecz symbolizowały indywidualne emocje, takie jak melancholia, radość, lęk czy tęsknota. Artyści często sięgali przy tym po bardzo dramatyczne lub mistyczne światy przedstawione.
• Konotacje duchowe: W obrazach romantyzmu motywy nie miały być jedynie możliwie estetycznie oddane. W scenach zawsze ukryte były także odniesienia do transcendencji, duchowości i religii. Szczególnie w epickich przedstawieniach krajobrazowych artykułowała się wizja istnienia istot wyższych lub światów równoległych.

Przykład dzieła: "Wędrowiec nad morzem mgły" autorstwa Caspar David Friedrich

Caspar David Friedrich stworzył swoje arcydzieło w 1818 roku i stanowi ono szczególnie dobry przykład sztuki romantyzmu. Obraz przedstawia mężczyznę stojącego na skale, spoglądającego na wzburzone morze chmur. Friedrich stworzył w tym obrazie niezwykle nastrojowy krajobraz, w którym jednak także człowiek odgrywa istotną rolę. Scena ta może być interpretowana na różne sposoby, na przykład jako symbol samotności, melancholijnego spojrzenia wstecz, (metaforycznego) spojrzenia w otchłań lub osiągnięcia celu.

Epoki malarstwa: Realizm

Realizm wkroczył do malarstwa od połowy XIX wieku. Ten styl malarski był reakcją na wcześniejsze epoki malarstwa, które rzadko zajmowały się realnymi warunkami życia ludzi i często przedstawiały świat w sposób wyidealizowany. Realizmowi natomiast chodziło o autentyczne ukazanie warunków życia w połowie XIX wieku.

• Motywy codzienności: Na tle innych epok stylistycznych malarstwa realizm wyróżniał się przede wszystkim tematyką. Twórcy koncentrowali się głównie na warunkach życia prostych warstw społeczeństwa. Często ukazywali w swoich obrazach codzienne sytuacje robotników, chłopów i mieszczaństwa. Oprócz życia społecznego do motywów należały także krajobrazy, które zazwyczaj przedstawiały rodzime i mało spektakularne tereny.
• Brak upiększania rzeczywistości: Obrazy realizmu miały sprawiać wrażenie autentyczności. Dlatego artyści rezygnowali z wszelkich form idealizacji, upiększania czy dramatyzacji. Przyjmowali raczej rolę neutralnych obserwatorów. Dzięki niemal dokumentalnemu charakterowi malarstwo realizmu zyskało również polityczny i społeczno-krytyczny wydźwięk.
• Wierne oddanie natury: Dążenia realizmu znajdowały odzwierciedlenie także w sposobie malowania. Artyści dążyli do możliwie wiernego i szczegółowego przedstawienia obiektów. Nie stosowali jaskrawych barw ani przesadzonych efektów, lecz często pracowali z kolorami stonowanymi i zachowywali naturalne proporcje przedstawianych elementów.

Przykład dzieła: "Kamieniarze" autorstwa Gustave Courbet

Francuski malarz Gustave Courbet (1819 – 1877) był jednym z głównych przedstawicieli realizmu. W swoim obrazie "Kamieniarze" z 1849 roku Courbet uczynił tematem dwóch ciężko pracujących mężczyzn. Sprawia to wrażenie, jakby Courbet obserwował obu robotników z ukrycia. Dzięki realistycznej manierze malarskiej scena wydaje się bardzo autentyczna i wiarygodna.

Impresjonizm

Impresjonizm rozwinął się w drugiej połowie XIX wieku. Epoka ta przyniosła istotne innowacje w malarstwie. Impresjoniści nie chcieli przedstawiać świata realistycznie, lecz uchwycić w swoich dziełach atmosferę chwili. W tym celu obrali zupełnie nowe drogi zarówno w technice malarskiej, jak i kompozycji obrazu. Do najbardziej znanych przedstawicieli impresjonizmu należą Claude Monet, Pierre-Auguste Renoir, Edouard Manet oraz Camille Pissarro.

• Atmosfera zamiast perfekcji: W poprzednich epokach malarstwa obowiązywała zasada możliwie precyzyjnego odwzorowania świata. Impresjonizm po raz pierwszy zerwał z tą regułą. Artyści postawili sobie za cel przeniesienie na płótno indywidualnego postrzegania danej chwili. Szczególną rolę odgrywało przy tym ukazanie warunków oświetleniowych, zmieniających się w zależności od pory dnia i roku.
• Rewolucyjny sposób malowania: Impresjoniści zmienili także swoją manierę malarską. Aby oddać subiektywne wrażenie, redukowali detale obiektów, rozmywali kontury lub malowali jedynie sylwetki. Paletę barw dostosowywali do aktualnej sytuacji świetlnej, często sięgając po jasne pastele umożliwiające oddanie subtelnych niuansów kolorystycznych.
• Nowe techniki: Artyści zmienili ponadto cały proces malowania. Zamiast dopracowywać detale cienkimi liniami, nakładali farbę punktami i szerszymi pociągnięciami pędzla. Używali również większej ilości farby olejnej, dzięki czemu ślad pędzla stawał się wyraźnie widoczny. Wielu impresjonistów ustawiało swoje sztalugi na świeżym powietrzu, aby jak najszybciej i bez zniekształceń przenieść swoje wrażenia na płótno ("malarstwo plenerowe").

Przykład dzieła: "Impresja, wschód słońca" autorstwa Claude Monet

Żaden obraz nie reprezentuje impresjonizmu tak dobrze jak "Impresja, wschód słońca" autorstwa Claude Monet (1840 – 1926). Obraz z 1872 roku przedstawia port w Hawrze o poranku. Monet zastosował tu już charakterystyczne środki stylistyczne impresjonizmu. W rozproszonym świetle wciąż słabego słońca widoczne są jedynie sylwetki infrastruktury portowej i statków. "Impresja, wschód słońca" została zaprezentowana na pierwszej wystawie impresjonistów w 1874 roku i nadała nazwę całej epoce.

Nowoczesność

Epoka sztuki nowoczesnej rozciągała się od końca XIX do połowy XX wieku. Okres ten charakteryzował się niespotykaną dotąd różnorodnością stylistyczną. W tym czasie rozwinęły się liczne progresywne formy wyrazu, które częściowo radykalnie zerwały z utrwalonymi konwencjami sztuki. Powstało kilka przełomowych stylów, takich jak kubizm, ekspresjonizm czy surrealizm. Do wielkich nazwisk tego okresu należą m.in. Pablo Picasso, Franz Marc, Paul Klee, Henri Matisse, Marc Chagall, René Magritte oraz Wassily Kandinsky.

• Progresywne pojmowanie sztuki: Wiele stylów nowoczesności podważało tradycje wszystkich wcześniejszych epok malarstwa. Ich artystki i artyści na nowo definiowali zadanie i funkcję malarstwa. Nie dążyli już do perfekcyjnego odwzorowania świata. Zamiast tego prezentowali w swoich dziełach subiektywne perspektywy oraz wyrażali emocje i myśli. Ponadto zaczęli eksperymentować z nowymi sposobami przedstawiania i badać możliwości malarstwa.
• Innowacyjna kompozycja obrazu: Artystki i artyści nowoczesności nie czuli się już związani tradycyjnymi zasadami malarstwa. Szczególnie widoczna była tendencja do stylizacji przedstawień. Wielu malarzy i malarek redukowało detale obiektów i pracowało z większymi płaszczyznami koloru. Często znosili także naturalne przypisanie barw do obiektów. Zamiast tego nadawali kolorom nowe znaczenia, jak na przykład Franz Marc w obrazie "Żółta krowa" (1911). Równie swobodnie interpretowali formy obiektów oraz perspektywę obrazu.
• Pionierzy abstrakcji: Malarstwo nowoczesne wyróżniało się na tle wszystkich wcześniejszych epok stopniowym odejściem od przedstawień figuratywnych. W ten sposób położono fundament pod abstrakcję. Wielu artystów i artystek zaczęło wykorzystywać w swoich dziełach wyłącznie swobodne formy, struktury i obiekty bez odniesienia do istniejących przedmiotów. Do pionierów abstrakcji należeli m.in. Wassily Kandinsky, Sophie Taeuber-Arp oraz El Lissitzky. Później dołączyli kolejni ważni przedstawiciele, tacy jak Jackson Pollock, Mark Rothko, Victor Vasarely oraz Antoni Tàpies.

Przykłady dzieł: "Guernica", "Niebieski koń 1" i "Kompozycja"

Ogromna różnorodność stylów znajduje odzwierciedlenie w licznych znaczących obrazach powstałych w okresie nowoczesności. Jednym z najważniejszych dzieł tej fazy jest "Kompozycja z czerwienią, żółcią, błękitem i czernią" z 1921 roku autorstwa Piet Mondrian. Dzięki językowi wizualnemu opartemu na płaszczyznach i liniach Mondrian stał się prekursorem abstrakcji. Niemiecki ekspresjonista Franz Marc namalował w 1911 roku obraz "Niebieski koń 1". Od tego czasu stał się on symbolem wpływowej grupy artystycznej "Der blaue Reiter". W 1937 roku Pablo Picasso stworzył dzieło "Guernica", jedno z najsłynniejszych dzieł XX wieku. Monumentalny obraz stał się ikoną ruchu pokojowego i sztuki politycznej.

Epoka malarstwa współczesnego

Jako współczesną określa się zazwyczaj sztukę od drugiej połowy XX wieku do dziś. Termin ten nie oznacza konkretnej epoki stylistycznej, lecz jedynie okres ostatnich około 80 lat. Charakterystyczny dla tej fazy jest pluralizm stylów i technik. Liczne artystki i artyści sztuki współczesnej odnieśli znaczące sukcesy, na przykład Andy Warhol, Gerhard Richter, Damien Hirst, Roy Lichtenstein, Alex Katz lub Banksy.

• Tradycja i innowacja: Różnorodność stylów, która zarysowała się już w nowoczesności, była kontynuowana w malarstwie współczesnym. Wiele epok z pierwszej połowy XX wieku, takich jak ekspresjonizm, surrealizm i abstrakcja, pozostaje aktualnych do dziś. W drugiej połowie XX wieku pojawiły się kolejne style, takie jak pop-art, abstrakcyjny ekspresjonizm czy urban art.
• Nowoczesne techniki: Postęp technologiczny nie omija również malarstwa. Do pracy wielu malarek i malarzy wkraczają grafika komputerowa, cyfrowa obróbka obrazu oraz sztuczna inteligencja. Te nowe techniki funkcjonują dziś na równi z klasycznym malarstwem olejnym, akwarelowym czy akrylowym.
• Miks stylów: Od połowy XX wieku można zaobserwować, że artystki i artyści często nie ograniczają się do jednej epoki lub techniki. Zamiast tego pracują jednocześnie z różnymi stylami i technikami lub łączą je w nowe formy wyrazu artystycznego. Przykładowo w twórczości Gerhard Richter znajdują się zarówno prace abstrakcyjne, jak i figuratywne, a także techniki mieszane, takie jak przemalowane fotografie.

Przykład dzieła: "Marilyn" autorstwa Andy Warhol

Pop-art wniósł od lat 60. XX wieku świeży powiew do malarstwa – zarówno pod względem koncepcji artystycznej, jak i języka wizualnego. Artystki i artyści pop-artu wynieśli przedmioty codziennego użytku oraz treści medialne do rangi motywów, pracowali z silnie stylizowanym, chłodnym językiem obrazu i wprowadzili do sztuki nowe techniki, takie jak sitodruk. Amerykański artysta Andy Warhol jak nikt inny reprezentuje tę epokę. Do jego najsłynniejszych prac należą portrety Marilyn Monroe. W kilku dziełach wykonanych w technice mieszanej z farby akrylowej, sitodruku i tuszu oddał hołd życiu światowej sławy gwiazdy filmowej.

Wybrane prace z różnych epok