Cechy sztuki Biedermeier - spojrzenie za kulisy mieszczaństwa

Okres Biedermeier był fazą wielkich przemian - zarówno w sztuce, jak i w społeczeństwie oraz polityce jako całości. Epoka ta rozciągała się w krajach Związku Niemieckiego od końca Kongresu Wiedeńskiego w roku 1815 do początku rewolucji mieszczańskiej w 1848 roku. W tym czasie wykształcił się bardzo specyficzny styl nie tylko w sztukach plastycznych, lecz także w literaturze, teatrze, architekturze, wystroju wnętrz i modzie.

Malarstwo ujawniło różne nowe gatunki lub nowe interpretacje znanych tematów, na przykład "obrazy wnętrz" lub malarstwo pejzażowe i malarstwo portretowe. Typowymi cechami sztuki Biedermeier były idylliczne i harmonijne sceny z życia prywatnego ludzi oraz szczególnie realistyczne opracowanie motywów obrazowych.

Społeczne i polityczne uwarunkowania epoki artystycznej Biedermeier

W dziełach sztuki danej epoki często odzwierciedlają się warunki społeczne i polityczne. Artystki i artyści włączają do swoich prac zarówno osobiste emocje, jak i nastroje panujące w społeczeństwie. Dotyczy to w szczególnej mierze również sztuki Biedermeier.

Aby zrozumieć epokę artystyczną Biedermeier, warto przyjrzeć się uwarunkowaniom, w których powstała. Na początku XIX wieku cała Europa znajdowała się w okresie wielkich przemian politycznych. W roku 1813 Napoleon przegrał decydującą Bitwę Narodów pod Lipskiem przeciwko sojuszowi Rosji, Prus, Austrii i Szwecji. Bezpośrednią konsekwencją było odsunięcie go od władzy w 1814 roku. Jeszcze w tym samym roku mocarstwa zwycięskie ustaliły na Kongresie Wiedeńskim porządek powojenny oraz nowe granice państw.

W wyniku tego procesu monarchia umocniła się, a wiele postępowych zmian z poprzednich dekad zostało cofniętych ("Restauracja"). Szczególnie wyraźnie znalazło to wyraz w "postanowieniach karlsbadzkich". Aby zdusić ewentualną rewolucję już w zarodku, przedstawiciele państw Związku Niemieckiego uzgodnili liczne restrykcyjne środki. Należały do nich daleko idące ograniczenia wolności słowa, cenzura prasy oraz kontrola uniwersytetów.

W obliczu tego politycznego i społecznego regresu wiele osób zrezygnowało i odwróciło się od bieżącej polityki. Również z obawy przed represjami trzymali się z dala od wydarzeń politycznych i praktykowali zaprzeczanie rzeczywistości. Ignorowali zarówno ograniczenia swojej wolności, jak i biedę innych warstw społecznych czy skutki industrializacji. Całkowicie wycofali się do życia prywatnego i skupili się na rodzinie oraz najbliższym otoczeniu społecznym. Ta zmiana warunków życia wielu ludzi miała również wpływ na sztukę Biedermeier.

Cechy sztuki Biedermeier: malarstwo jako zwierciadło życia prywatnego

W obliczu sytuacji politycznej wielu obywateli i obywatelek wycofało się do bezpiecznego świata swojego życia prywatnego. Miało to również konsekwencje dla sztuk wizualnych. Wiele osób uciekało w sztukę i kulturę, aby oderwać się od codzienności. Z kolei malarki i malarze dostosowywali się do potrzeb ludzi, zarówno przy wyborze motywów, jak i sposobu kompozycji obrazu. Sztuka Biedermeier miała przede wszystkim tworzyć atmosferę harmonii.

Typowymi cechami obrazów Biedermeier były zatem bardzo nostalgiczne spojrzenie, sielankowy nastrój oraz upiększające przedstawienie życia mieszczańskiego. Ponadto sztuka Biedermeier miała przekazywać cnotę, moralność oraz raczej konserwatywny światopogląd.

Motywy również uległy zmianie w epoce artystycznej Biedermeier. Sceny historyczne, religijne lub mitologiczne, które były bardzo rozpowszechnione w wielu wcześniejszych epokach, niemal całkowicie straciły na znaczeniu. Zamiast nich szczególną popularnością cieszyło się malarstwo rodzajowe, ukazujące motywy prywatnych zajęć w domu i w czasie wolnym. Obejmowały one sceny z całkowicie codziennymi czynnościami, takimi jak robótki ręczne, wspólne muzykowanie czy wycieczki. Bardzo popularne były również duże i radosne spotkania towarzyskie oraz widoki salonów, restauracji lub kawiarni.

Rozwinął się nawet nowy gatunek, w którym wycofanie się w cztery ściany było wręcz celebrowane. Tak zwane "obrazy wnętrz" przedstawiały pomieszczenia mieszkalne całkowicie pozbawione ludzi. Cała uwaga skupiała się tutaj na wystroju wnętrz i umeblowaniu, które były przedstawiane skrupulatnie i z dużą dbałością o szczegóły.

Równie popularne było malarstwo portretowe. Najczęściej ukazywało ono małżonków, dzieci lub innych członków rodziny, a także przedstawicielki i przedstawicieli różnych zawodów. Szczególną i typową cechą portretów Biedermeier była bardzo precyzyjna i naturalna prezentacja postaci.

Oprócz osobistego otoczenia i własnego domu, natura stała się dla ludzi ważnym miejscem schronienia. W związku z tym również malarstwo pejzażowe przeżywało w epoce Biedermeier wielki rozkwit. Przedstawiano klasyczne motywy, takie jak pola, lasy i jeziora, ale także architekturę i sceny miejskie.

Carl Spitzweg - najbardziej znany przedstawiciel sztuki Biedermeier

Epoka artystyczna Biedermeier należy raczej do krótszych epizodów w historii sztuki i wydała stosunkowo niewielu wielkich artystów. W tym czasie rozgłos zdobyli m.in. Ferdinand Hasenclever, Friedrich Gauermann, Peter Fendi, Georg Waldmüller, Josef Danhauser oraz Friedrich von Amerling.

Najważniejszym i do dziś bardzo obecnym przedstawicielem sztuki Biedermeier jest jednak bezsprzecznie Carl Spitzweg. Opanował on typowe cechy malarstwa Biedermeier, zwłaszcza bardzo realistyczny sposób malowania, do perfekcji. Jego dzieła, takie jak

• "Biedny poeta",
• "Niedzielny spacer",
• "Łapacz motyli" lub
• "Mól książkowy"

stały się uosobieniem tej epoki artystycznej i do dziś cieszą się ogromną popularnością.

Fakt, że dziś należy on do nielicznych nazwisk Biedermeier znanych daleko poza światem sztuki, nie jest pozbawiony pewnej ironii. Za życia nie cieszył się szczególną popularnością wśród swoich współczesnych i nie odnosił jeszcze znaczących sukcesów malarskich. W porównaniu z wieloma koleżankami i kolegami sprzedał tylko niewiele obrazów.

Brak zainteresowania jego sztuką wynikał przede wszystkim z tego, że Spitzweg nie chciał ograniczać się do malowania sielankowych, idealizujących lub romantycznych scen. Zamiast tego w swoich dziełach z subtelną ironią i humorem komentował życie mieszczańskie oraz realia polityczne. Aby nie popaść w kłopoty, posługiwał się subtelnymi symbolami, dwuznacznościami i aluzjami. Najwyraźniej było to jednak już zbyt krytyczne i nieakceptowalne dla większości jego współczesnych.

Dziś natomiast to prawdopodobnie właśnie tej niezależności Carl Spitzweg zawdzięcza to, że pozostał w pamięci wielu ludzi jako najważniejszy malarz epoki artystycznej Biedermeier.