Historia malarstwa pejzażowego: natura i architektura w centrum uwagi

Malarstwo pejzażowe zajmuje się scenami z natury oraz przestrzeniami miejskimi. W przeciwieństwie do wielu innych tematów malarskich ludzie nie odgrywają tu żadnej roli lub co najwyżej rolę bardzo podrzędną. Od wielu stuleci malarstwo pejzażowe należy do popularnych gatunków. Pomimo wielu zmian stylistycznych i nowych trendów w sztukach wizualnych zdołało ono utrzymać się aż do dziś.

W historii sztuki malarstwo pejzażowe zalicza się do stosunkowo młodych gatunków. Przez długi czas krajobrazy służyły przede wszystkim jako tło dla postaci i ich działań. Dopiero od około XVII wieku można mówić o rozwoju w kierunku samodzielnego tematu. Od tego czasu wykształciły się różne akcenty tematyczne: do popularnych motywów należą naturalne krajobrazy, takie jak góry, lasy czy pola, ale także sztucznie zaprojektowane parki lub ogrody. Do gatunku zaliczają się również marynistyczne przedstawienia, takie jak impresje morza, plaż, portów lub jezior. Należą do niego także krajobrazy kulturowe stworzone przez człowieka. Mogą to być całe miasta lub wsie, ale również pojedyncze budowle, takie jak kościoły, domy czy fabryki.

Rozwój malarstwa pejzażowego: początki sięgają starożytności

Historia malarstwa pejzażowego w Europie rozpoczyna się w starożytności. Z Cesarstwa Rzymskiego oraz Grecji z tamtego okresu znane są malowidła ścienne, na których przedstawiono florę i faunę oraz topografie. Jednak starożytne malarstwo pejzażowe było jeszcze bardzo odległe od znanych nam dziś pejzaży. Często jedynie sugerowało naturę, było silnie stylizowane i mało szczegółowe. Taka forma przedstawiania utrzymała się przez wiele kolejnych stuleci.

Dopiero wraz z początkiem renesansu artystki i artyści zaczęli włączać realistyczne przedstawienia natury do swoich dzieł. W zasadzie jednak nadal ograniczali rolę krajobrazów do funkcji tła dla scen z udziałem ludzi. Nieliczne malarki i malarze odważyli się jednak już na tym etapie wysunąć naturę na pierwszy plan i malować obrazy całkowicie pozbawione postaci. W ten sposób Albrecht Altdorfer stworzył około 1522 roku obraz "Krajobraz naddunajski z zamkiem Wörth", a także Albrecht Dürer namalował około 1500 roku serię akwareli z motywami z Norymbergi. Dzieła te jednak na razie pozostawały wyjątkiem.

Od XVII wieku krajobraz ugruntował się jako samodzielny temat malarski

Sztuka malarstwa pejzażowego od XVII wieku czyniła znaczące postępy w kierunku samodzielnego gatunku. Szczególnie w Niderlandach zyskała w tym okresie na popularności zarówno wśród twórców, jak i publiczności. Wielu znanych do dziś malarzy, takich jak Peter Paul Rubens czy Rembrandt van Rijn, zaczęło poświęcać się malarstwu pejzażowemu.

Malarstwo pejzażowe w XVIII wieku kontynuowało swój triumfalny pochód przez całą Europę. Idealne warunki dla wszystkich form przedstawień krajobrazowych stworzyła epoka romantyzmu. Miłośnicy romantycznego malarstwa pejzażowego postrzegali naturę jako zwierciadło ludzkich emocji i źródło namiętności. Filozofię tę podjęli także niektórzy malarze i malarki. William Turner, John Constable czy Caspar David Friedrich tworzyli nastrojowe i bogate sceny, w których naturze przypisywano znacznie większe znaczenie i siłę symboliczną niż ludziom.

Nawet jeśli kompozycje obrazów nierzadko powstawały swobodnie z wyobraźni twórców, artystki i artyści starali się o możliwie realistyczne przedstawienie swoich obiektów. Zmieniło się to wyraźnie wraz z impresjonizmem w XIX wieku. Malarze i malarki obrazów impresjonistycznych nie dążyli już do jak najwierniejszego odwzorowania swojego otoczenia. Zamiast tego stawiali sobie za cel oddanie w swoich dziełach subiektywnych wrażeń atmosfery jednej chwili.

Wraz z impresjonizmem coraz większą popularność zyskiwała także nowa metoda malarska: malarstwo plenerowe. Aby móc możliwie bezpośrednio i bez zniekształceń przenieść swoje postrzeganie na płótno, twórcy wychodzili z sztalugami i farbami w naturę i pracowali pod gołym niebem.

Historia malarstwa pejzażowego w XX wieku

Również w XX wieku zainteresowanie malarstwem pejzażowym pozostało wysokie. Na przełomie wieków wiele ekspresjonistek i ekspresjonistów, takich jak Emil Nolde, Ernst Ludwig Kirchner, Gabriele Münter lub Paula Modersohn-Becker, poświęcało się temu gatunkowi. W swoim języku obrazowym oddalili się jeszcze bardziej od realistycznego sposobu przedstawiania. Ekspresjonistki i ekspresjoniści nie naśladowali już natury, lecz chcieli wyrazić swój świat uczuć. W tym celu pracowali z intensywnymi kolorami, nakładanymi na dużych powierzchniach, oraz z silnie stylizowanymi obiektami obrazowymi o niewielkiej liczbie detali.

Również wśród surrealistek i surrealistów od lat 20. XX wieku krajobrazy cieszyły się popularnością. Im także nie chodziło o odwzorowanie natury. Malowali raczej fikcyjne sceny z fantastycznymi i onirycznymi kompozycjami obrazowymi.

Po II wojnie światowej malarstwo pejzażowe w XX wieku straciło jednak na krótko nieco na znaczeniu. W tej fazie na popularności zyskały style malarskie, w których konkretne przedmioty przestały odgrywać rolę. Należały do nich na przykład ekspresjonizm abstrakcyjny, informel lub action painting. Również w Pop-Arcie przedstawienia krajobrazów były raczej rzadkie. Na pierwszym planie znajdowały się przede wszystkim przedmioty codziennego użytku, komiksy oraz znane osobistości. Niemniej jednak istniały artystki i artyści tacy jak Alex Katz lub David Hockney, którzy nadal malowali również sceny z natury.

Malarstwo pejzażowe ponownie należy dziś do stałego repertuaru wielu twórców. Współczesne artystki i współcześni artyści korzystają z pełnego spektrum stylów i prezentują bardzo nowoczesne interpretacje tego tradycyjnego gatunku.

Słynne obrazy z historii malarstwa pejzażowego

Wielkie znaczenie, jakie malarstwo pejzażowe ma w historii, można łatwo dostrzec w tym, że do tego gatunku należy wiele szczególnie popularnych, znanych i nie mniej kosztownych dzieł.

Już z początków XIX wieku pochodzi kilka "klasyków" malarstwa pejzażowego. Dzięki "Canal Grande" William Turner namalował w 1835 roku imponującą impresję Wenecji. "Wędrowiec nad morzem mgły" Caspar David Friedrich do dziś jest symbolem malarstwa romantyzmu, a Hokusai stworzył dzięki "Wielkiej fali w Kanagawie" jedno z prawdopodobnie najczęściej reprodukowanych dzieł wszech czasów.

Szczególnie wiele dziś światowej sławy pejzaży pochodzi z końca XIX wieku: tak "Impresja, wschód słońca" Claude Monet nadała nazwę całej epoce, za "Montagne Sainte-Victoire" Paul Cézanne, "Las brzozowy" Gustava Klimta oraz "Les Meules" Claude Monet zapłacono każdorazowo ponad 100 milionów dolarów amerykańskich, a Vincent van Gogh stworzył swoje arcydzieło "Gwiaździsta noc nad Rodanem". Nie mniej słynne są "Most japoński" Claude Monet oraz jego liczne nenufary.

Wiele innych znanych obrazów pejzażowych pochodzi z klasycznej nowoczesności, na przykład nastrojowe marynistyki Emil Nolde, widoki portów Max Pechstein, zimowe krajobrazy Edvard Munch lub impresje Ernst Ludwig Kirchner z Alp Szwajcarskich. Ale również w XX wieku znani artyści zajmowali się malarstwem pejzażowym, na przykład Gerhard Richter, Georg Baselitz lub Salvador Dalí.