Złoto w sztuce: obrazy i rzeźby w złotym blasku

Szlachetny metal złoto od zawsze wywierał na ludzi szczególne wrażenie. Uważany jest za rzadki i cenny, przez co stał się symbolem chwały i bogactwa. Ponadto służył jako środek płatniczy, jest popularnym materiałem do biżuterii i ma w sztuce tysiące lat tradycji.

Popularność złota wynika przede wszystkim z jego wyjątkowego koloru, subtelnego blasku oraz wartości materiałowej. Ponadto złoto zawsze miało dla ludzi ogromną siłę symboliczną, na przykład w wielu religiach oraz w mitologii. Niektóre religie postrzegają złoto jako bezpośredni wyraz boskości, inne kultury przypisują mu magiczne właściwości i porównują jego blask do światła słońca.

Znaczenie złota dla wielu wspólnot religijnych widać również w tym, że przy zdobieniu budowli sakralnych często używano złota jako dekoracji, a wiele przedmiotów liturgicznych lub rytualnych, takich jak krzyże, kielichy czy dary grobowe, wykonywano ze złota. Symbolika tego szlachetnego metalu odgrywała ważną rolę także w malarstwie złotym i w rzeźbach ze złota, a jego właściwości materiałowe sprawiły, że złoto stało się w sztuce niezwykle cenionym tworzywem.

Złoto jako materiał w sztuce od tysięcy lat

Złoto ma w porównaniu z innymi metalami wiele zalet, jeśli chodzi o jego zastosowanie w malarstwie i rzeźbie. Przede wszystkim występuje w przyrodzie w formie, która może być od razu przetwarzana. Oznacza to, że nie trzeba go skomplikowanie łączyć z innymi metalami w stop. Złoto należy więc obok miedzi do pierwszych metali, z których ludzie wytwarzali narzędzia, biżuterię i inne przedmioty. Za wykorzystaniem złota jako materiału do przedmiotów codziennego użytku, ale także do obrazów i rzeźb, przemawia również jego odporność. Nie rdzewieje i może przetrwać wiele stuleci bez zmian. Choć złoto jest bardzo trwałe, jest jednocześnie łatwe w obróbce. Ze względu na swoją miękkość można je łatwo formować, na przykład walcować, kuć lub przetwarzać na proszek. Dzięki tym właściwościom złoto nadaje się zarówno do malarstwa, jak i do rzeźbiarstwa.

Techniki i metody w malarstwie złotym i w rzeźbach ze złota

W malarstwie złotym istnieją różne metody wykorzystania tego szlachetnego metalu. W średniowieczu złoto często służyło jedynie jako tło obrazu. Było walcowane w złotą folię i nakładane na podłoże malarskie. Na tym neutralnym, lecz intensywnie błyszczącym tak zwanym "złotym tle" malowano następnie farbami właściwe motywy, takie jak sceny z ludźmi lub pejzaże. Technika ta jest szczególnie znana z religijnego malarstwa ikon oraz obrazów tablicowych.

Ponadto złoto może być stosowane jako element artystyczny podobnie jak farby olejne lub temperowe. Złotą folię można wykorzystać do tworzenia motywów lub nanoszenia akcentów i aplikacji na obrazy. Znanymi przykładami tej techniki są obrazy "Adele Bloch-Bauer I" oraz "Pocałunek", w których malarz secesyjny Gustav Klimt częściowo zastosował złotą folię.

Także w rzeźbiarstwie złoto ma długą tradycję. Podobnie jak w malarstwie złotym, również w rzeźbach ze złota istnieją różne techniki obróbki. Z wielu kultur znane są rzeźby wykonane z litego złota. W tym celu złoto jest topione i odlewane w formy lub grawerowane. Często również obiekty z drewna lub metalu były pokrywane złotą folią, a następnie polerowane. Słynnym przykładem rzeźb ze złota jest maska pośmiertna Tutenchamona ze Starożytnego Egiptu.

Okres świetności złotej sztuki i jej renesans w XX wieku

Chociaż złoto było zasadniczo bardzo popularne w sztukach plastycznych, w historii sztuki zdarzały się okresy, w których wyszło ono z mody. Pierwsze zastosowania złota w sztuce pochodzą ze Starożytnego Egiptu. Złoto było tam wykorzystywane głównie w związku z kultem bogów i faraonów, a także do sarkofagów i darów grobowych. Z antycznej Grecji również znane jest złoto jako materiał do zdobienia posągów.

Swoją pierwszą fazę świetności w Europie złoto w sztuce przeżywało od I wieku n.e. W kolejnych stuleciach było często stosowane, nie tylko ze względu na swoje liczne znaczenia symboliczne. Szlachetny metal służył między innymi jako symbol słońca, światła, trwałości, mądrości, bogactwa lub boskiej natury. Spadek popularności złota w sztuce nastąpił w XV wieku. Wówczas upowszechniło się przekonanie, że złoto swoim silnym i dominującym blaskiem przyćmiewa wszystkie inne kolory i zakłóca odbiór obrazu. Jako inne powody odrzucenia użycia złota w sztuce wymienia się w literaturze rozbieżność między jego wysoką wartością materialną a intelektualnym charakterem sztuk pięknych. Wspomina się także o elitarnym wizerunku złota jako bardzo cennego metalu zarezerwowanego jedynie dla arystokracji. Minęło aż do początku XX wieku, zanim złoto zdołało pozbyć się tego piętna.

Pierwsze ponowne zainteresowanie złotem można dostrzec między innymi u Gustav Klimt w jego "Złotej fazie". Od lat 50. XX wieku pojawiali się kolejni artyści i artystki. Robert Rauschenberg, jeden z najwybitniejszych twórców pop-artu, stworzył swoje słynne "Gold Paintings", a James Lee Byars stosował złotą folię niezwykle hojnie w swoich monumentalnych abstrakcyjnych rzeźbach. Najpóźniej od lat 80. XX wieku złoto zostało w pełni zrehabilitowane w sztuce, a dziś pracuje z nim tylu artystów, ilu nie było od czasów średniowiecza.

Odbywają się duże wystawy poświęcone tematowi "Złoto w sztuce", takie jak w 1991 roku "Złoty wiek" w Stuttgarcie czy "Złoto" w Belwederze Wiedeńskim, a muzea złota, takie jak słynne "Museo del Oro" w Bogocie, cieszą się dużą popularnością wśród publiczności.