Malarstwo portretowe: człowiek w centrum uwagi

Przedstawienia ludzi należą do najstarszych motywów malarstwa. Początki tego gatunku sięgają starożytności. Malarstwo portretowe potrafiło utrzymać się przez wiele epok i do dziś zajmuje stałe miejsce w sztuce współczesnej. Wiele artystek i artystów mierzyło się w trakcie swojej kariery z tym popularnym, ale także trudnym tematem malarskim.

Wysoka sztuka malarstwa portretowego polega na uchwyceniu nie tylko wyglądu zewnętrznego, lecz także istoty i charakteru portretowanych osób. Na przestrzeni wieków wykształciło się wiele różnych wariantów sztuki portretu. Różnią się one między innymi statusem i liczbą przedstawionych osób, kadrem obrazu, a także postawą ciała lub kątem widzenia modeli. Zmieniał się również stopień realizmu przedstawień w stylach poszczególnych epok artystycznych.

Jakie osoby są przedstawiane w malarstwie portretowym?

Z reguły portrety przedstawiają osoby rzeczywiste lub uznawane za rzeczywiste. Jednak krąg osób ukazywanych w tych dziełach sztuki zmieniał się na przestrzeni epok. Przez długi czas to, czy dana osoba została uwieczniona w portrecie, zależało od jej prestiżu i statusu społecznego. Tak na przykład w Cesarstwie Rzymskim oraz w Starożytnym Egipcie wykonywano przede wszystkim portrety bogiń i bogów, a także władców. Takim zaszczytem obdarzano również przedstawicieli kleru. Ponadto byli to głównie handlarze i kupcy, którzy mogli sobie pozwolić na zamówienie własnych wizerunków. Zwykła ludność przez długi czas pozostawała jednak wykluczona jako motyw. W większości przypadków portrety były dziełami zamawianymi, które służyły jako symbol władzy lub miały upamiętniać osiągnięcia wielkich osobistości.

Dopiero w malarstwie portretowym XIX wieku upadło wyłączne prawo elit społecznych do bycia przedstawianymi w malarstwie. Twórcy romantyzmu zaczęli przedstawiać zwykłych ludzi, takich jak chłopi, służące czy ogrodnicy, podczas ich pracy. Tendencja ta utrwaliła się w kolejnych dekadach i od XX wieku w malarstwie portretowym reprezentowane były w końcu niemal wszystkie warstwy społeczne. Najlepszym tego przykładem jest Pop Art, w którym portrety znanych osobistości, takich jak polityczki i politycy, muzyczki i muzycy czy aktorzy, znalazły się w centrum uwagi.

Autoportrety jako szczególna forma w sztuce portretu

Tutaj malarki i malarze czynią samych siebie tematem obrazu. Od XV wieku artyści tacy jak Leonardo da Vinci, Albrecht Dürer czy Rembrandt zaczęli tworzyć takie autoportrety. Były one uznawane za wyraz nowej samoświadomości i rosnącego statusu społecznego. Czasami służyły jednak również po prostu jako pole do ćwiczeń i eksperymentów. Malarki i malarze wszystkich kolejnych epok podejmowali tę ideę, na przykład Vincent van Gogh, Pierre-Auguste Renoir czy Paula Modersohn-Becker. Meksykańska malarka Frida Kahlo wyjaśniała swoją motywację do tworzenia autoportretów w bardzo pragmatyczny sposób. Malowała siebie, ponieważ często była sama i najlepiej znała samą siebie.

Portret w malarstwie: tronies

Nie zawsze jednoznacznie odgraniczony od portretów w swojej definicji jest gatunek tronii. Również tutaj przedstawiane są osoby, jednak zazwyczaj nie są to osoby rzeczywiste. Tronii służą raczej do ćwiczenia studiów określonych twarzy lub do przykładowego przedstawiania ogólnego typu albo określonych charakterów.

Gatunek malarstwa portretowego ma wiele wariantów

Pojęcie portretu nie obejmuje wyłącznie frontalnych przedstawień twarzy. Gatunek ten dzieli się raczej na wiele podkategorii. Najbardziej oczywistym kryterium rozróżnienia jest liczba przedstawionych osób. W wielu portretach tylko jedna osoba stanowi centrum obrazu. Obok takich portretów indywidualnych do portretów należą również portrety podwójne, na przykład rodzeństwa lub par, a także portrety grupowe, takie jak całe rodziny.

Kolejne podgrupy portretów definiuje kadr obrazu lub to, jak duża część ciała modela jest widoczna na obrazie. Tak więc "portret głowy" pokazuje całą głowę aż do szyi, natomiast "portret ramion" obejmuje już górną połowę tułowia. W "portrecie popiersia" osoba jest przedstawiona z całym tułowiem, w "półpostaci" do pasa, a w "postaci całopostaciowej" widoczna jest w całości.

Różnice występują także w ułożeniu głowy lub w kącie spojrzenia osoby. W "ujęciu frontalnym" model patrzy bezpośrednio na obserwujących. W "portrecie profilowym" twarz ukazana jest z boku, natomiast "półprofil" i "ujęcie trzy czwarte" opisują inne kąty, pod jakimi twarz modela zwrócona jest ku obserwującym.

Portret - obraz ludzi?

W dużej części dzieł malarstwa portretowego artystki i artyści starali się w swoich przedstawieniach jak najbardziej zbliżyć do rzeczywistego wzoru modeli. Zasadniczo jednak w portretach na przestrzeni historii sztuki nie można zakładać stuprocentowej zgodności między proporcjami modelu a przedstawieniem w dziele sztuki. Wierność naturze można kwestionować z kilku powodów:

• Portrety często pokazują jedynie typy ogólne: Wczesne portrety, znane na przykład ze starożytności, zazwyczaj wykazują niewiele indywidualnych cech przedstawionych osób. W tamtym czasie powszechne było przedstawianie bóstw lub władców według ogólnych standardów. Cechy osobiste były co najwyżej zaznaczane poprzez broń, korony lub inne przedmioty symbolizujące status społeczny.
• Malarstwo portretowe idealizuje i upiększa: Wiele portretów to dzieła zamawiane przez wpływowe lub zamożne osoby. Często realizowały one za pomocą swoich wizerunków cele strategiczne i przywiązywały wagę do tego, aby wyglądać jak najbardziej imponująco i korzystnie. W tym celu bezpośrednio wpływały na artystki i artystów, kontrolując w ten sposób sposób przedstawienia.
• Spojrzenie twórców nie jest obiektywne: Spojrzenie malarek i malarzy, a tym samym sposób przeniesienia osoby na płótno, może być subiektywnie zabarwione. W obrazie może odzwierciedlać się sytuacja twórcy lub jego relacja z modelem. Pisarz Oscar Wilde zakładał nawet, że w portrecie można dostrzec więcej malującego niż malowanego: "It is rather the painter who, on the coloured canvas, reveals himself."
• Styl na to nie pozwala: Najpóźniej wraz z ekspresjonizmem na początku XX wieku zanikło dążenie do możliwie realistycznych portretów. Ekspresjoniści nie widzieli swojego zadania w możliwie naturalnym ani tym bardziej upiększającym przedstawieniu osób. Chcieli raczej zajrzeć za fasadę ludzi i umożliwić poprzez malarstwo portretowe wgląd w duszę i charakter. W ten sposób artyści tacy jak Gabriele Münter, Alexej von Jawlensky, Egon Schiele lub Oskar Kokoschka tworzyli portrety abstrakcyjne, bezlitosne i mało pochlebne.

Słynne portrety w historii sztuki

Niektóre z najsłynniejszych i najdroższych obrazów w historii to dzieła malarstwa portretowego. Z malarstwa portretowego renesansu pochodzą aż dwa dzieła jednego artysty, które dziś zaliczane są do najważniejszych portretów wszech czasów. Bez wątpienia prototypem sztuki portretu jest "Mona Lisa" Leonarda da Vinci. Inne dzieło da Vinci zbliżyło się dziś pod względem rozpoznawalności do "Mona Lisa": "Salvator Mundi" – obraz olejny z około 1500 roku, przedstawiający Jezusa Chrystusa, który w 2017 roku został sprzedany na aukcji za 450 milionów dolarów amerykańskich.

W XVII wieku popularność malarstwa portretowego utrzymywała się. Szczególnie w Niderlandach działało wielu malarzy portretowych. Należał do nich także Jan Vermeer van Delft. W 1665 roku stworzył legendarne "Dziewczynę z perłą", które do dziś fascynuje wielu miłośników sztuki.

Z XVIII wieku pochodzą niektóre szczególnie imponujące i do dziś słynne wizerunki królów. Na uwagę zasługują tu portrety francuskiego króla Ludwika XIV autorstwa Hyacinthe Rigaud oraz obraz Anton Graff, przedstawiający Fryderyka II.

W XIX wieku impresjonizm zrewolucjonizował malarstwo portretowe. W centrum zainteresowania znajdowały się przede wszystkim obrazy pejzażowe, jednak dzięki "Autoportretowi w słomkowym kapeluszu" (1887) Vincenta van Gogh powstał również bardzo znany portret tej epoki.

Ze względu na różnorodność stylów w XX wieku na ten okres przypada także wiele ikonicznych portretów. Portret grupowy Picasso "Demoiselles d´Avignon" z 1907 roku należy dziś do pierwszych przełomowych dzieł kubizmu. Jedno z najpopularniejszych dzieł wszech czasów stworzył Gustav Klimt, malując "Adele Bloch Bauer I" również na początku XX wieku.

Także w pop art wizerunek człowieka pozostał ważnym tematem. Andy Warhol opracował w 1967 roku, na podstawie fotografii, swoją światowej sławy serię sitodruków Marilyn Monroe. W innym artykule magazynu dowiedzą się Państwo na ten temat dziesięciu fascynujących faktów o Marilyn Andy Warhol. Następowały kolejne interpretacje gatunku, na przykład Roberta Longo z imponującymi czarno-białymi portretami lub Gerhard Richter z jego charakterystycznymi efektami rozmycia. Do dziś malarstwo portretowe cieszy się dużą popularnością wśród twórców i publiczności.

Wybrane prace dotyczące malarstwa portretowego