Secesja Wiedeńska – Pionierzy austriackiej awangardy
"Każdej epoce jej sztukę, sztuce jej wolność": takie było motto "Secesji Wiedeńskiej" – stowarzyszenia artystów, które na przełomie XIX i XX wieku wpłynęło nie tylko na sztukę w Austrii, lecz także w całej Europie. Około 50 artystów, architektów i projektantów spotkało się w Wiedniu w 1897 roku, aby przeciwstawić się konserwatywnemu establishmentowi i stworzyć nowoczesne rozumienie sztuki. Ich celem była radykalna odnowa, która uczyniłaby wiedeńską sztukę postępową, odważną i otwartą na wszystkie style oraz kierunki.
Apel o nowoczesne myślenie w sztuce
Na przełomie XIX i XX wieku sztuka w wielu krajach Europy znajdowała się w fazie przełomu. W różnych miejscach powstawały stowarzyszenia artystów, które chciały zerwać z tradycyjnym pojmowaniem sztuk pięknych. Tak było również w Austrii, gdzie konserwatywna "Związek Artystów Plastyków w Wiedniu" wyznaczała wówczas kierunki polityki artystycznej. Wielu młodych wiedeńskich artystów nie mogło jednak utożsamiać się z akademickim i historyzującym podejściem tej "spółdzielnia" i czuło się – zwłaszcza podczas wystaw – niedostatecznie reprezentowanych. W reakcji na to około 50 postępowych artystów, architektów i projektantów, w tym Gustav Klimt, Koloman Moser, Otto Wagner, Josef Hoffmann, Joseph Maria Olbrich i Carl Moll, założyło 3 kwietnia 1897 roku niezależne stowarzyszenie artystyczne o nazwie "Secesja Wiedeńska". Ich celem była nowoczesna polityka artystyczna, uwzględniająca zarówno awangardę krajową, jak i artystów zagranicznych. Wzorowali się przy tym na secesji.
"Styl Secesji" – secesja w austriackim wydaniu
Pod względem stylistycznym wiedeńscy secesjoniści czuli się zobowiązani wobec stylu secesyjnego, który na przełomie XIX i XX wieku zyskiwał coraz większą popularność w Europie. Charakterystyczną cechą tego ruchu była idea jedności sztuk plastycznych, architektury, rzemiosła i designu. Sztuka nie miała już ograniczać się do muzeów, lecz stać się częścią codziennego życia ludzi. Koncepcja ta miała swoje źródło w brytyjskim ruchu "Arts and Crafts". Stawiano na wysoką jakość i krytykowano masową produkcję, którą umożliwiła industrializacja. Styl secesji był nowoczesny i otwarty, a jednocześnie przywracał naturze jej centralną rolę jako źródła inspiracji. Typowymi cechami były motywy roślinne i ornamenty, a także płynne linie oraz geometryczne i abstrakcyjne zdobienia. Elementy te stosowano w różnych dziedzinach – w malarstwie, rzeźbie, architekturze, meblach, biżuterii czy wyrobach szklanych. Ze względu na silny wpływ Secesji Wiedeńskiej ten sposób projektowania w Austrii szybko zaczęto nazywać po prostu "stylem Secesji". Ponadto, dzięki intensywnej działalności ruchu, Wiedeń w ciągu kilku lat stał się europejskim centrum secesji.
Infrastruktura dla nowoczesności: dom wystawowy, czasopismo artystyczne i liczne ekspozycje
Po założeniu stowarzyszenia secesjoniści natychmiast przystąpili do działania. Już w 1898 roku podjęto pierwsze ważne kroki: zorganizowano pierwszą wystawę grupową w Wiedniu, zbudowano własny dom wystawowy według projektu architekta Josepha Marii Olbricha oraz po raz pierwszy wydano czasopismo artystyczne "Ver Sacrum", które stało się głównym organem Secesji. Publikowano w nim nie tylko teksty przedstawicieli wiedeńskiej secesji, ale także awangardowych poetów i pisarzy z kraju i zagranicy. Głównym zadaniem secesjonistów była jednak organizacja wystaw – zarówno z udziałem artystów krajowych, jak i zagranicznych. W 1900 roku po raz pierwszy zaprezentowali szerokiej publiczności angielski ruch "Arts and Crafts". Następnie zorganizowano wystawy poświęcone m.in. sztuce japońskiej oraz francuskim impresjonistom. Do najbardziej znanych wydarzeń należy “Wystawa Beethovenowska” z 1902 roku. Dla wielkiego kompozytora Josef Hoffmann zaprojektował – jak powiedzielibyśmy dziś – wystawę multimedialną z obrazami, mozaikami, reliefami, rzeźbami i meblami 20 artystów Secesji. W jej ramach zaprezentowano zarówno słynny, 34-metrowy "Fryz Beethovenowski" Gustav Klimt, jak i rzeźbę Beethovena autorstwa Max Klingers.
1905: rozłam w Secesji Wiedeńskiej
W pierwotnej formie Secesja Wiedeńska istniała jedynie do 1905 roku. W tym roku liczni artyści i architekci, w tym Gustav Klimt, Koloman Moser i Carl Moll, opuścili stowarzyszenie, które sami współtworzyli. Powodem rozłamu były, według różnych źródeł, rozbieżności dotyczące kierunku artystycznego: jedni uważali styl za zbyt naturalistyczny, inni spierali się o rolę, jaką rzemiosło artystyczne powinno odgrywać w koncepcji Secesji. Dla ruchu był to poważny cios. Artyści, którzy odeszli, założyli nowe stowarzyszenie znane jako "Grupa Klimt", które również odnosiło duże sukcesy, m.in. z udziałem Egon Schiele i Oskar Kokoschka.
Secesja Wiedeńska dziś
Duch Secesji Wiedeńskiej żyje do dziś. "Stowarzyszenie Artystów Plastyków Secesji Wiedeńskiej" kontynuuje tradycję swojej legendarnej poprzedniczki i prowadzi w dawnym budynku Secesji galerię sztuki współczesnej o światowej renomie. Podobnie jak dawniej, miejsce to pozostaje niezależne i poświęcone wyłącznie artystycznej awangardzie. W ramach 10–15 wystaw rocznie prezentowane są tu aktualne i znaczące tendencje sztuki międzynarodowej i austriackiej. Wśród artystów, którzy w ostatnich dziesięcioleciach wystawiali swoje prace w tym miejscu, znaleźli się m.in. Peter Doig, Ed Ruscha, Anthea Hamilton, Nicole Eisenman, James Lee Byars, Sarah Lucas, Thomas Hirschhorn i Albert Oehlen.
