Fotografia artystyczna: Motyw stojący za obrazem

Od czasu wynalezienia fotografii w połowie XIX wieku rozwinęły się niezliczone podgatunki, takie jak fotografia przyrodnicza, naukowa, fotografia czarno-biała, fotografia portretowa czy fotografia reklamowa. Gatunki te kładły różne akcenty, ale wszystkie miały w gruncie rzeczy ten sam cel, przedstawienie rzeczywistych obiektów.

Fotografia artystyczna, która rozwinęła się na początku XX wieku, podąża zupełnie inną ścieżką. Odrzuca reprodukcyjny aspekt fotografii i znacznie poszerza spektrum tego, co zdjęcie może osiągnąć. W samorozumieniu sztuki fotograficznej zdjęcie staje się częścią koncepcji artystycznej i ma przekazywać przesłania wykraczające daleko poza sam obraz. Artyści fotograficzni łączą ze zdjęciem określoną intencję i pragną przekazywać wartości oraz idee lub kwestionować rzeczywistość. W ten sposób motyw stojący za obrazem staje się ważniejszy niż samo zdjęcie. Fotografia przekształca się w symbol i zaczyna tym samym "tworzyć rzeczywistość".

Najwyższy stopień oddalenia od rzeczywistości osiąga fotografia eksperymentalna, która łamie wszelkie tradycje, od wyboru motywu po technikę wykonania, i tworzy miejscami bardzo abstrakcyjną sztukę fotograficzną. Jednak w tematach wizualnych stanowiących podstawę pracy artystycznej fotografia artystyczna nie odbiega aż tak bardzo od innych form sztuk wizualnych. Tu również pojawiają się pejzaże, portrety, akty czy martwe natury. Ponadto ważnym punktem jest autorefleksja medium. Za pomocą różnych środków kwestionowane są nawyki percepcyjne, poddawany jest w wątpliwość charakter odwzorowujący fotografii oraz badane są granice medium.

Fotografowanie jako proces artystyczny

We współczesnej fotografii ogólnie, a w sztuce fotograficznej w szczególności, naciśnięcie spustu migawki to dopiero początek. O jakości zdjęcia lub dzieła sztuki decyduje wiele różnych czynników, na które artystka lub artysta mogą wpływać zarówno przed, jak i po wykonaniu zdjęcia. Należą do nich m.in. jakość i właściwości aparatu fotograficznego, warunki i parametry procesu fotografowania, a także cyfrowa lub analogowa obróbka końcowa.

• Właściwy wybór aparatu fotograficznego: Obecnie istnieje niezliczona liczba technologii i urządzeń do robienia zdjęć – od aparatu otworkowego, przez smartfon, po cyfrową lustrzankę. Ponieważ różnią się one znacznie pod względem jakości, już sam wybór aparatu w dużej mierze wpływa na efekt końcowy. W zastosowaniach profesjonalnych najczęściej używa się aparatów cyfrowych, np. lustrzanek lub aparatów bezlusterkowych. Dzięki wysokiej rozdzielczości aparatów wbudowanych w smartfony, te ostatnie coraz częściej znajdują zastosowanie także w fotografii (artystycznej). Analogowe aparaty fotograficzne, jak legendarne średnioformatowe Hasselblady, nadal cieszą się dużą popularnością wśród profesjonalistów. We wszystkich modelach niezwykle istotne są jasność i kąt widzenia obiektywu. Obiektywy szerokokątne lub typu "rybie oko" mogą już podczas robienia zdjęcia znacząco zmienić lub zniekształcić motyw.
• Inszenizacja motywu i parametry fotografowania: Fotografia artystyczna zaczyna się już od wyboru motywu oraz otoczenia, w którym się on znajduje. Istnieje ogromna różnica, czy obiekt zostanie sfotografowany w "White Cube" czy w pejzażu. Oświetlenie naturalne lub sztuczne decyduje o atmosferze, a tym samym o przekazie zdjęcia. Równie istotna jest decyzja, czy ma to być fotografia kolorowa, czy czarno-biała. Wreszcie, kadr, kąt widzenia, kompozycja obrazu, czas naświetlania i głębia ostrości mogą zamienić zdjęcie dokumentalne w fotografię artystyczną.
• Udoskonalanie zdjęcia poprzez obróbkę analogową lub cyfrową: Dla wielu artystek i artystów fotograficznych właściwa praca zaczyna się po wykonaniu zdjęcia. W zależności od medium istnieją różne sposoby jego późniejszej modyfikacji. Już na początku XX wieku artyści zaczęli łączyć fotografie z innymi technikami lub je modyfikować. W ten sposób włączali zdjęcia do kolaży, wycinali je, zaklejali lub zamalowywali. Fotografia cyfrowa oferuje niemal nieskończony wachlarz możliwości edycyjnych. Za pomocą komputerowych programów do edycji obrazu można manipulować zdjęciami na niemal każdy możliwy sposób. W formie wysokiej jakości wydruków te cyfrowe dzieła mogą być następnie prezentowane ponownie w formie analogowej.

Istnieje więc wiele różnych czynników, które mogą wpływać na proces fotografowania. Jednak technika jest tylko narzędziem – artystyczny pomysł, przesłanie lub koncepcja muszą być wcześniej opracowane przez artystę.

Fotografia artystyczna musiała długo walczyć o swój status

We współczesnym świecie sztuki nowoczesna fotografia jest bezsprzecznie uznawana za istotny wkład w sztuki wizualne. Muzea i galerie na całym świecie poświęcają wystawy sztuce fotograficznej, akademie sztuk pięknych oferują odpowiednie kierunki studiów, a na aukcjach coraz częściej pojawiają się zdjęcia. Fotografia artystyczna znalazła się również w zbiorach największych muzeów świata, takich jak MoMa w Nowym Jorku, Whitney Museum of American Art w Nowym Jorku, Musée d’Orsay w Paryżu, Museum Folkwang w Essen czy Museum für Fotografie w Berlinie.

Fotografia musiała jednak długo walczyć o uznanie jako równorzędna forma ekspresji artystycznej. Kiedy została wynaleziona i rozwinięta w połowie XIX wieku, służyła początkowo jedynie do odwzorowania rzeczywistości. Już jednak na początku XX wieku dadaiści zaczęli eksperymentować z fotografiami i samym procesem fotograficznym. Do muzeów sztuki fotografia trafiła dopiero w połowie XX wieku. Przez długi czas toczyły się spory o to, na czym polega artystyczna wartość fotografii i czy zdjęcia można w ogóle uznać za dzieła sztuki według tradycyjnych kryteriów.

Ponieważ ta "nowoczesna" forma tworzenia obrazów zasadniczo różniła się od malarstwa i rzeźby, tradycyjne kategorie sztuki przestały mieć zastosowanie. Dyskusje koncentrowały się (i częściowo nadal koncentrują) wokół tego, ile rzemiosła i kreatywności zawiera sztuka fotograficzna oraz jak można zdefiniować dzieła unikatowe.

Fotografia vs. malarstwo i rzeźba: nowe kryteria dla sztuki

Do końca XIX wieku wartość artystyczna definiowana była przez poziom kreatywności oraz pracy rzemieślniczej. Artystki i artyści rościli sobie prawo do tworzenia w obrazach i rzeźbach indywidualnej interpretacji rzeczywistości.

Dla abstrakcyjnej sztuki fotograficznej XX wieku nie istniały żadne wzorce, była ona tworzona całkowicie swobodnie i niejako z niczego. Ten intelektualny proces twórczy początkowo odmawiano fotografii, argumentując, że jedynie wiernie odwzorowuje rzeczywistość. Aby uchwycić istniejący obiekt na celuloidzie, nie potrzeba było artystycznych zdolności. To samo dotyczyło zresztą strony rzemieślniczej.

Malarstwo i rzeźba wymagały wieloletniej praktyki i edukacji oraz talentu zarówno w posługiwaniu się pędzlem i dłutem, jak i w myśleniu abstrakcyjnym i przestrzennym. W fotografii natomiast dzieło powstawało dzięki mechanice i technice, a więc nie mogło być porównywane ze sztuką "wizualną". Dziś te uprzedzenia zostały w dużej mierze przezwyciężone. Oprócz kompetencji technicznych uznaje się również kreatywność artystek i artystów fotograficznych, gdyż jest oczywiste, że wybór motywu, kompozycja, inscenizacja czy obróbka wymagają dużych umiejętności i wiedzy.

Kolejnym kryterium dzieła sztuki była przez długi czas jego unikalność. Fotografia z natury nie posiada tego charakteru unikatowego, ponieważ teoretycznie można wykonać niezliczoną liczbę odbitek tego samego zdjęcia. Obawy przed nieograniczoną reprodukcją są dziś jednak całkowicie nieuzasadnione. Dzięki edycjom, limitacjom i kontroli nakładów również w fotografii można osiągnąć formę rzadkości.

Sztuka fotograficzna na rynku sztuki

Wielu artystkom i artystom udało się zdobyć światową sławę dzięki swoim fotografiom. Znani twórcy fotografii artystycznej to m.in. Helmut Newton, Anton Corbijn, Peter Lindbergh, Cindy Sherman, Jeff Wall, Andreas Gursky, Barbara Klemm, Edward Ruscha, Candida Höfer, Bernd i Hilla Becher oraz Man Ray. Jednak mimo że fotografia jest dziś uznawana za część sztuk wizualnych, na rynku sztuki wciąż ustępuje malarstwu i rzeźbie. Większości fotografek i fotografów wciąż daleko do sławy i dochodów, jakie osiągają ich koleżanki i koledzy z dziedziny malarstwa czy rzeźby.

Jak zwykle, wyjątki potwierdzają regułę. Na przykład dom aukcyjny Christie's w Nowym Jorku sprzedał w 2011 roku fotografię autorstwa Andreas Gursky za rekordową sumę 4,3 miliona dolarów amerykańskich. Potwierdza to przynajmniej rosnące zainteresowanie fotografią i jej znaczenie dla sztuk wizualnych.