Kubizm – obraz tworzony za pomocą form geometrycznych

Na początku XX wieku kubizm wstrząsnął wszystkimi fundamentami sztuk wizualnych. Żadna wcześniejsza epoka nie chciała w tak radykalny sposób zerwać z obowiązującymi konwencjami malarstwa. Artystki i artyści kubizmu odrzucili tradycyjne przekonanie, że malarstwo powinno przedstawiać obiekty możliwie realistycznie, i opracowali nowe zasady kształtowania obrazu.

Konstrukcja i dekonstrukcja obiektów za pomocą form geometrycznych, odejście od klasycznej perspektywy oraz pierwsze kroki w kierunku abstrakcji były tylko niektórymi z przełomowych nowości, które przyniósł kubizm. Epoka ta rozpoczęła się około 1907 roku, lecz wraz z wybuchem I wojny światowej zaczęła stopniowo zanikać. Ten krótki w porównaniu z innymi stylami okres wystarczył jednak, aby zapoczątkować fundamentalne zmiany w malarstwie.

Braque i Picasso – duet artystów, który zrewolucjonizował malarstwo

Rozwój kubizmu jest nierozerwalnie związany z dwoma nazwiskami: Pablo Picasso i Georges Braque. Na przełomie XIX i XX wieku obaj początkowo niezależnie od siebie dążyli do nowych form artystycznej ekspresji.

Picasso: kwestionowanie tradycyjnych form kompozycji

Hiszpański artysta Pablo Picasso studiował w Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych, lecz niemal natychmiast po jej opuszczeniu zaczął podważać tradycyjne formy kompozycji. Nieustannie dążył do artystycznego rozwoju. Style ugruntowane w okresie przełomu wieków, takie jak impresjonizm, symbolizm czy secesja, traktował co najwyżej jako inspiracje, na podstawie których rozwijał własny język wizualny.

Od początku XX wieku Picasso coraz intensywniej zajmował się także sztuką innych kultur. Fascynował go zredukowany język form afrykańskich rzeźb i masek plemiennych, a ich estetykę wyraźnie włączał do swoich dzieł. Nową inspirację Picasso znajdował również wśród artystów europejskich, na przykład u El Greco, Henri Rousseau i Paul Gauguin. Szczególną czcią darzył jednak Paul Cézanne (1839 – 1906). Zwłaszcza jego późna twórczość oraz fundamentalne rozważania dotyczące sposobu przedstawiania miały decydujący wpływ na Picassa.

Cézanne porzucił już wcześniej ambicję realistycznego przedstawiania obiektów. Zgodnie z jego teorią wszystkie przedmioty można było ukazać za pomocą kul, cylindrów i stożków. Pod tym wpływem Picasso również stopniowo rezygnował z naturalnego przedstawiania proporcji. Pierwsze elementy stylistyczne jednoznacznie przypisywane kubizmowi pojawiły się w twórczości hiszpańskiego artysty od 1906 roku, w obrazie "Les Demoiselles d'Avignon", który stał się kluczowym dziełem całej epoki.

Georges Braque: łączenie form geometrycznych i perspektyw

Niemal równocześnie z Picasso francuski artysta Georges Braque rozwinął bardzo podobną koncepcję kompozycji obrazu i przedstawiania obiektów. Braque również czcił Paul Cézanne, a także fowistów, wśród których szczególnie Henri Matisse. Podobnie jak Picasso, Braque odszedł jednak od istniejących stylów, takich jak fowizm czy impresjonizm, i podążył własną drogą. Coraz częściej pracował z formami geometrycznymi i łączył w jednym obrazie kilka perspektyw.

Pod koniec 1908 roku Picasso i Braque poznali się wreszcie za pośrednictwem pisarza Guillaume Apollinaire. Szybko połączyła ich bliska przyjaźń i rozpoczęli niezwykle kreatywną oraz produktywną współpracę. Ich kooperacja przypominała misję badawczą, której tematy wykraczały daleko poza malarstwo. Zajmowali się procesem widzenia i przetwarzania wrażeń wzrokowych w mózgu. Równolegle kontynuowali eksperymenty ze środkami malarskimi.

Początki: kubizm analityczny i jego cechy

Praca Braque i Picasso wyznaczyła pierwszą wielką fazę kubizmu i jest dziś określana jako "Kubizm analityczny". Artystki i artyści kubizmu malowali przedmiotowo, lecz nie czuli się już zobowiązani wobec realizmu. Zamiast tego analizowali przedmioty i poszukiwali sposobu przedstawienia, który mógłby jednocześnie uchwycić jak najwięcej form przejawiania się danego obiektu.

Najbardziej rzucającymi się w oczy cechami kubizmu w tej pierwszej fazie były fragmentaryczna i geometryczna forma obiektów malarskich oraz niekonwencjonalne podejście do perspektyw. Braque i Picasso koncentrowali się na formach podstawowych i często definiowali obiekty malarskie jedynie poprzez ich kontury. Stopniowo ograniczali także paletę barw i pracowali głównie z przytłumionymi tonami, takimi jak brąz, szarość, beż, błękit i czerń. W dążeniu do pokazania jednocześnie różnych widoków jednego obiektu coraz większe znaczenie zyskiwało również pytanie, jak dobrać punkt widzenia i prowadzenie światła.

Twórczynie i twórcy kubizmu zerwali z tradycyjnym podziałem obrazu na pierwszy plan, plan środkowy i tło, a także z perspektywą centralną. Zamiast tego starali się przedstawić jednocześnie jak najwięcej cech, które zazwyczaj są widoczne dopiero z różnych punktów widzenia. To przełomowe podejście szybko wywołało sensację na europejskiej scenie artystycznej. Również inne artystki i inni artyści tamtych czasów zaczęli interesować się tą nowatorską filozofią malarstwa, na przykład Juan Gris lub Robert Delaunay.

Dalszy rozwój: kubizm syntetyczny

Artystki i artyści kubizmu nie poprzestali jednak na raz odnalezionym stylu, lecz rozwijali go nieustannie. Około 1912 roku kubizm wszedł w drugą wielką fazę, która dziś określana jest jako "Kubizm syntetyczny".

Na wielu płaszczyznach twórczynie i twórcy modyfikowali swój sposób pracy. Najważniejszą zmianą było prawdopodobnie odwrócenie zasady kompozycji. Zamiast, jak w kubizmie analitycznym, niemal rozcinać obiekty malarskie i rozkładać je na części, zaczęli je teraz składać głównie z form abstrakcyjnych. Obraz powstawał z syntezy różnych obiektów. Wszystkie obiekty malarskie artystki i artyści kubizmu rozmieszczali równorzędnie na jednej, płaskiej płaszczyźnie, unikając w ten sposób jakiegokolwiek wrażenia przestrzenności.

Szczególnie uderzające było jednak to, że twórczynie i twórcy kubizmu rozwijali nie tylko kompozycję obrazu, lecz także materiały, z którymi pracowali. Zaczęli więc integrować przedmioty codziennego użytku w swoich obrazach olejnych. Przyklejali do płótna na przykład skrawki papieru i gazet, tapety, tkaniny, szkło, piasek lub drewno. W ten sposób stworzyli podstawy dla różnych technik kolejnych dekad, takich jak kolaż, sztuka obiektu i ready-made.

Wraz z nowymi materiałami ponownie otworzyli także swoją paletę barw. Stosowali jaśniejsze, bardziej intensywne i bardziej kolorowe barwy oraz łączyli w jednym obrazie znacznie więcej różnych odcieni. Ostatecznie kubizm syntetyczny ponownie zakwestionował także samo rozumienie sztuki. Artystki i artyści kubizmu ostatecznie przestali postrzegać tworzenie obiektu artystycznego jedynie jako środek do celu. Zamiast tego rozumieli proces artystyczny jako cel sam w sobie. Dzieło sztuki nie miało już służyć przedstawianiu przedmiotów, lecz było postrzegane jako autonomiczna entia, za pomocą której tworzona jest nowa rzeczywistość.

Recepcja kubizmu i jego wpływ w historii sztuki

Jak wiele progresywnych i awangardowych form wyrazu w sztuce, również kubizm w malarstwie początkowo miał trudną pozycję. Reakcje szerokiej publiczności wahały się od całkowitego niezrozumienia po odrzucenie.

Na początku XX wieku na europejskim rynku sztuki i w akademiach sztuki dominowały inne style, takie jak impresjonizm i symbolizm, a gotowość do udostępnienia miejsca nurtom progresywnym była niewielka. Zwłaszcza wpływowy paryski krytyk sztuki Louis Vauxcelles atakował artystki i artystów kubizmu w sposób otwarty i szydził z ich pracy.

Kubizm w malarstwie: pojawił się także pozytywny oddźwięk

Dzięki pochodzącemu z Niemiec marszandowi Daniel-Henry Kahnweiler twórczynie i twórcy znaleźli wielkiego orędownika. Kahnweiler bardzo angażował się na rzecz młodych artystek i młodych artystów kubizmu i już w 1908 roku organizował z nimi pierwsze wystawy. Także wśród europejskich twórczyń i twórców prace kubistyczne spotykały się z zainteresowaniem. Wpływy kubizmu można było później odnaleźć między innymi u Marcel Duchamp, który zasłynął na całym świecie dzięki swoim ready-made, a także u artystów Bauhausu Oskar Schlemmer i Lyonel Feininger.

Również niemieccy ekspresjoniści, tacy jak Franz Marc, August Macke czy Paul Klee inspirowali się geometrycznymi formami kompozycji. Impulsy kubizmu sięgały głęboko w XX wiek i były widoczne między innymi w futuryzmie, surrealizmie, abstrakcji, konstruktywizmie oraz pop-arcie.

Kierunek artystyczny kubizm dzisiaj

Dziś wielkie osiągnięcie i zasługi twórczyń i twórców kubizmu w rozwoju sztuk plastycznych są powszechnie uznawane przez historyczki i historyków sztuki. Picasso, Braque oraz wszystkie inne artystki i wszyscy inni artyści kubizmu z początku XX wieku są dziś bezspornie uznawani za wybitnych pionierów malarstwa. Dzięki innowacyjnemu sposobowi myślenia o sztuce przełamali ciasny stylistyczny gorset swojej epoki i położyli podwaliny pod malarstwo abstrakcyjne.