Klasycyzm: powrót do ideałów antyku

Klasycyzm stanowi jeden z najważniejszych punktów zwrotnych w europejskiej historii sztuki i kultury. Między 1770 a 1840 rokiem większość gatunków sztuki zmieniła się pod względem formy i treści. Dotyczyło to nie tylko sztuk wizualnych z malarstwem, rzeźbą i architekturą, lecz także innych sztuk, takich jak teatr, literatura i muzyka, jak również designu, mody i wnętrz.

Nowy styl był osadzony w ogólnospołecznym procesie transformacji, który objął także tradycyjne struktury władzy. Choć faza największego rozkwitu klasycyzmu trwała tylko nieco ponad pół wieku, przyniosła sztukom wizualnym trwałe zmiany, które częściowo oddziałują do dziś. Ponadto klasycyzm nie był jedynie zjawiskiem regionalnym, lecz jako jeden z niewielu stylów mógł rozprzestrzenić się przez całą Europę aż do Ameryki Północnej.

W istocie klasycyzm w sztukach wizualnych opierał się na trzech podstawowych filarach:

1. Styl klasycyzmu był w decydującym stopniu inspirowany dziełami sztuki greckiego i rzymskiego antyku.
2. Najwyższą maksymą dla kształtowania rzeźb, obrazów i architektury było dyskretne piękno. Estetykę cechowała klarowność formy, harmonia, naturalne proporcje i prosta elegancja. Tym samym klasycyzm dystansował się od pompatycznych i nacechowanych emocjonalnie stylów, takich jak barok i rokoko.
3. W klasycyzmie także w sztuce artykułował się duch oświecenia. Forma i treść dzieł orientowały się na wartości takie jak rozum, racjonalne myślenie i moralność.

W dalszej części zostaną bliżej omówione charakterystyczne cechy klasycyzmu. Między innymi zostaną przy tym szczegółowo wyjaśnione okoliczności jego powstania, typowe cechy obrazów i rzeźb, a także ważne przedstawicielki i przedstawiciele klasycyzmu oraz ich dzieła. Nacisk zostanie położony na malarstwo i rzeźbę. Na zakończenie zostanie jeszcze rzucone spojrzenie na znaczenie sztuki klasycystycznej we współczesności.

Jak powstał klasycyzm?

Różne okoliczności i wpływy sprawiły, że od połowy XVIII wieku klasycyzm mógł rozwinąć się jako nowy styl sztuk wizualnych. Umożliwiło to lub przyczyniło się do tego kilka czynników: zmiany w polityce i społeczeństwie, dążenie do stylistycznej reorientacji oraz rosnące zainteresowanie sztuką antyku.

Europa w czasach przemian politycznych i społecznych

Od połowy XVIII wieku wiele krajów Europy znajdowało się w fazie politycznego i społecznego przełomu. Bieg wydarzeń wyznaczało kilka znaczących zdarzeń:

• We Francji Rewolucja francuska od 1789 roku doprowadziła do głębokiej przemiany państwa i społeczeństwa. W jej toku szlachta i kler straciły władzę, a mieszczaństwo zyskało na znaczeniu.
• Rewolucja przemysłowa, która rozpoczęła się około 1760 roku, zmieniła w Europie stosunki gospodarcze i społeczne.
• Wojny koalicyjne od 1792 do 1815 roku sprawiły, że przesunęły się granice terytorialne i zmieniły stosunki władzy.
• Cała Europa stała pod znakiem oświecenia. Nauka i racjonalne myślenie określały działanie społeczne i polityczne.

Przede wszystkim trendy ku demokratyzacji i racjonalizacji sprzyjały ukształtowaniu klasycyzmu:

• W wielu krajach tradycyjne hierarchie i stosunki władzy zaczęły się chwiać. Dotyczyło to szczególnie struktur monarchii absolutystycznych oraz wpływu Kościołów. Tym samym stopniowo znikały także preferowane przez szlachtę i kler pompatyczne i przeładowane elementy stylistyczne baroku i rokoka. Sztuka klasycystyczna rozumiała siebie jako radykalny kontrprogram wobec poprzednich epok.
• W sztukach wizualnych odzwierciedliła się filozofia oświecenia. Jak w wielu innych dziedzinach życia, logika i rozum wkroczyły teraz także do malarstwa, rzeźby i architektury. Zarówno wybór tematów obrazowych, jak i wykonania artystyczne podążały za racjonalnymi zasadami. Dzieła nie miały już przemawiać do zmysłów i emocji, lecz do ducha. Silniej niż wcześniej twórcy sztuki brali teraz naturę za wzór i dążyli do realistycznych przedstawień.
• W niespokojnych czasach na przełomie XVIII i XIX wieku malarstwo i rzeźba miały zapewniać orientację. Wiele autorytetów zostało zakwestionowanych, co z kolei pociągało za sobą niepewność i dezorientację. W tym czasie wielkich przełomów przynajmniej sztuka miała być miejscem porządku, czystości, moralności i dyscypliny.

Klasycyzm był ruchem przeciwnym wobec baroku

Zarówno wśród twórców sztuki, jak i zleceniodawców wszystko wskazywało na zasadniczą zmianę stylu. Artystyczne sposoby kształtowania baroku i rokoka nie pasowały już do ogólnego nastroju społecznego. Racjonalizacja, sekularyzacja i demokratyzacja miały teraz odzwierciedlić się także w zmienionym stylu sztuki. Dlatego elementy stylistyczne sztuki klasycystycznej świadomie odcinały się od wystawnej i bombastycznej estetyki poprzednich epok. Za wzory służyły teraz dzieła z antyku, które w swoim sposobie przedstawiania silnie orientowały się na rzeczywistość. Także w klasycyzmie ponownie zwrócono się ku pięknu i prostocie natury. Styl cechowały teraz zredukowane, klarowne struktury i umiarkowane formy kształtowania bez ekstrawagancji.

Klasycyzm znalazł swoje stylistyczne wzory w archeologii

Istotny impuls dla rozwoju klasycyzmu nie przyszedł z samej sztuki, lecz z nauki – archeologii. Od początku XVIII wieku zainteresowanie archeologów koncentrowało się na obszarze wokół Wezuwiusza we Włoszech. Duże części regionu po jego wybuchu w 79 r. n.e. zostały pokryte grubą warstwą lawy i popiołu. Wykopaliska w Herculaneum w 1738 roku i w Pompejach w 1748 roku wydobyły na światło dzienne sensacyjne artefakty. Rzeźby, freski i mozaiki w najlepszym stanie zachowania mogły zostać zaprezentowane publiczności.

Wyniki wykopalisk wywołały w wielu krajach europejskich falę entuzjazmu dla sztuki antycznej. W rezultacie także artystki i artyści oraz rzemieślniczki i rzemieślnicy artystyczni odkryli dla siebie elementy stylistyczne greckich i rzymskich obiektów sztuki, budowli i przedmiotów użytkowych. Prosty, zorientowany na naturę sposób kształtowania antyku miał stać się stylotwórczy dla klasycyzmu.

Johann Joachim Winckelmann uchodzi za "duchowego ojca" klasycyzmu

W relacjonowaniu badań nad antycznymi stanowiskami w XVIII wieku niemiecki archeolog, antykwariusz i bibliotekarz Johann Joachim Winckelmann (1717 – 1768) odegrał znaczącą rolę. Swoimi pismami w decydujący sposób ukształtował obraz antyku w obszarze niemieckojęzycznym i znacząco przyczynił się do rozwoju sztuki klasycystycznej.

W 1755 roku Winckelmann napisał swoje pierwsze wielkie pismo "Myśli o naśladowaniu dzieł greckich w malarstwie i sztuce rzeźbiarskiej". Już tutaj podkreślił znaczenie sztuki antycznej także dla dzieł współczesnych. Z tej pracy pochodzi również często cytowane zdanie, którym Winckelmann sformułował już ważną zasadę przewodnią dla sztuk wizualnych klasycyzmu:

"Jedyną drogą dla nas, by stać się wielkimi, ba, jeśli to możliwe, niedoścignionymi, jest naśladowanie starożytnych."

Jeszcze w czasie pobytu w Niemczech Winckelmannowi powierzono zadanie składania saskiemu dworowi sprawozdań z odkryć w regionie wokół Wezuwiusza. Wielokrotnie podróżował do Włoch i przetwarzał swoje wrażenia w licznych pismach naukowych. Swoimi pracami Winckelmann w istotny sposób przyczynił się do ponownego odkrycia antyku.

Reprezentował tezę, że kluczem do wykształcenia i etyki jest intensywne zajmowanie się antykiem. Zwłaszcza w greckich dziełach sztuki widział urzeczywistnione to, co jego zdaniem zasadniczo jest zadaniem sztuki: przedstawianie piękna. Do stylistycznych idei przewodnich Winckelmann kilka lat później miało się odwołać wielu twórców i twórczyń sztuk wizualnych klasycyzmu. Dzięki atrakcyjnie sformułowanym pismom potrafił jednak także wzbudzić zainteresowanie i entuzjazm dla antyku w szerokich kręgach ludności.

Jakie są najważniejsze cechy malarstwa klasycyzmu?

Styl malarski klasycyzmu miał odzwierciedlać rzeczowość, porządek i godność, które określały całą epokę. Aby to osiągnąć, artystki i artyści posługiwali się klarownym, zredukowanym sposobem przedstawiania bez rozbudowanej ornamentyki.

Typowe cechy klasycyzmu to:

• Jasne prowadzenie linii: Malarstwo klasycyzmu dążyło do rzeczowego i bogatego w szczegóły przedstawienia motywów. W tym celu twórcy sztuki pracowali przeważnie z wyraźnymi konturami, które definiowali delikatnymi liniami. Przy nieco większych powierzchniach starali się, aby pociągnięcia pędzla nie były rozpoznawalne, a nałożenie farby wydawało się możliwie równomierne.
• Stonowane kolory: Racjonalność obrazów i ukazanych motywów miała być wspierana umiarkowanym użyciem koloru. Dlatego malarki i malarze w klasycyzmie posługiwali się przede wszystkim chłodnymi, stonowanymi odcieniami. Kolory uważano za środek do celu i nie miały odciągać uwagi od postaci i tematów obrazowych. Jednocześnie subtelne kolory miały pomagać w przekazywaniu wrażenia spokoju i harmonii. Także przy nakładaniu koloru malarze zachowywali powściągliwość i unikali na przykład impastowych warstw farby.
• Doskonale piękno jako ideał: Typową cechą klasycyzmu było to, że malarki i malarze próbowali w swoich obrazach tworzyć doskonałe i możliwie naturalnie wyglądające światy obrazowe. Starali się o realistyczny sposób przedstawiania proporcji, szczegółów motywu i perspektywy. Aby stworzyć szczególnie harmonijne światy obrazowe, odchodzili jednak czasem od rzeczywistości i przedstawiali swoje motywy w sposób idealizujący lub upiększający. Piękno i doskonałość dzieł spełniały również bardzo konkretny cel: zleceniodawcy liczyli na pozytywny, moralizujący efekt wobec publiczności.
• Jasno uporządkowana kompozycja obrazu: Dążenie do porządku i rzeczowości odzwierciedlało się także w kompozycjach obrazowych. Sceny obrazowe miały jasną strukturę i były rozplanowane bardzo przejrzyście. Malarki i malarze ograniczali się ponadto zwykle do kilku istotnych przedmiotów obrazowych. Rezygnowali z nadmiernych i niebezpośrednio koniecznych sztafaży lub ornamentów. Wielokrotnie inscenizowali swoje sceny obrazowe jak na scenie teatralnej. Powszechne było także symetryczne rozmieszczenie. Na przykład niektóre dzieła Karl Friedrich Schinkel (1781 – 1841) wyglądają tak, jakby były odbite względem osi środkowej.

Klasycyzm przyniósł także nowe tematy i motywy

W malarstwie klasycyzmu pojawiało się wiele tradycyjnych gatunków. Portrety, akty i martwe natury były równie popularne jak sceny rodzajowe i malarstwo historyczne. Nieco rzadsze, ale wciąż obecne, były przedstawienia krajobrazów i architektury.

Duży nacisk kładziono na portrety ważnych współczesnych i historycznych osobistości. Wiele malarek i malarzy poświęcało się wpływowym i znaczącym postaciom, na przykład Napoleon Bonaparte, Jeanne d’Arc, Kaiserin Joséphine, Friedrich dem Großen lub Giacomo Casanova. Często podejmowano także ważne wydarzenia historyczne, takie jak "Przysięga w sali do gry w piłkę", "Koronacja Napoleon I." lub "Śmierć Julius Cäsar". Równie popularnymi motywami były postacie z mitologii greckiej i rzymskiej, na przykład Edyp, Jowisz, Venus, Amor lub Psyche. Podejmowano także słynne sceny z opowieści mitologicznych, takie jak "Porwanie Sabinek" lub "Sąd Paris". Równolegle malarki i malarze nadal tematizowali wydarzenia biblijne, na przykład "Zwiastowanie", "Wjazd Chrystusa do Jerozolimy", "Pokłon królów" lub "Adam i Ewa".

Twórcy sztuki inspirowali się również literaturą współczesną, na przykład dziełami Johann Wolfgang von Goethe i William Shakespeare. Autoportrety także były bardzo popularne wśród malarek i malarzy. Tak malowali samych siebie m.in. Francisco de Goya, Angelika Kauffmann, Jean-Auguste-Dominique Ingres, Anton Raphael Mengs i Anton Graff – często więcej niż tylko raz.

Niezależnie od motywów, dla dzieł sztuki w klasycyzmie obowiązywało, że nie posiadały celu samego w sobie. Obrazy i rzeźby nie mogły – jak zna się to najpóźniej od XX wieku – istnieć tylko dla samych siebie. Nawet jeśli wiele dzieł sztuki klasycyzmu było zwykle wysokiej jakości i mistrzowskiej doskonałości, to nie wystarczało. Sztuka w klasycyzmie miała raczej spełniać misję wychowawczą. Miała nie tylko cieszyć publiczność, lecz także czynić ją lepszymi ludźmi. Tematy takie jak rozum, moralność, patriotyzm, cnota i dyscyplina otrzymywały dzięki obrazom i rzeźbom widzialną formę. Mogło się to dziać na przykład poprzez gloryfikujące przedstawienie osoby lub moralną alegorię. Wielu zleceniodawców – na przykład głowy państw, arystokraci lub przedstawiciele wschodzącego, zamożnego mieszczaństwa – instrumentalizowało w ten sposób dzieła sztuki celowo dla swoich potrzeb.

Cechy rzeźb w klasycyzmie: antyczne ideały jako wzory

Artyści klasycyzmu wprowadzali do swoich dzieł wiele cech antycznej rzeźby. Aby studiować oryginały, wielu z nich podróżowało do miejsc znalezisk we Włoszech lub odwiedzało muzea, w których wystawiano antyczne rzeźby. W swoich dziełach inspirowali się rzeźbami antyku w decydującym stopniu zarówno w języku form, jak i w materiałach. Tylko w malowaniu odchodzili od swoich wzorów.

Sposób przedstawiania antyku odpowiadał klasycystycznym rzeźbiarzom

Klasycystyczny obraz świata miał odzwierciedlać się także w rzeźbach tej epoki. Najwyższymi maksymami dla kształtowania rzeźb w klasycyzmie były piękno i doskonałość. Dzięki temu miały one służyć jako symbol moralności i cnotliwości. Dlatego rzeźbiarki i rzeźbiarze starali się o możliwie nieskazitelne i naturalne ukształtowanie form. Dążyli do anatomicznie poprawnego przedstawienia z realistycznymi proporcjami i dużą wiernością szczegółów. Od czasu do czasu jednak świadomie odchodzili także od rzeczywistych wzorów i przedstawiali swoje motywy w sposób idealizowany.

Rzeźby wykonywano z marmuru, brązu i gipsu

Rzeźbiarze klasycyzmu sięgali także po niemal te same materiały co w antyku. Do rzeźb często używano białego marmuru. Ze względu na swoją twardość i trwałość nadawał się on również do dużych i szczegółowych prac rzeźbiarskich. Jego biały kolor podstawowy pasował ponadto do koncepcji czystych, wdzięcznych i szlachetnych dzieł sztuki, jakich oczekiwano w klasycyzmie. Rzeźbiarze nie tylko jednak wykuwali swoje figury młotem i dłutem z bloków marmuru. Stosowali także odlew z brązu lub modelowali plastiki z gipsu.

"Białe rzeźby" antyku są powszechnie rozpowszechnionym błędnym przekonaniem

W jednym decydującym punkcie rzeźby w klasycyzmie różniły się od swoich greckich i rzymskich wzorów: nie były malowane i zachowywały naturalny kolor kamienia. Wynikało to z faktu, że w XVIII wieku – i jeszcze długo potem – zakładano, iż także rzeźby antyku były niemalowane. Przynajmniej taki obraz przekazywano publiczności.

Dokładniejsze badania antycznych znalezisk przy użyciu nowoczesnych urządzeń pomiarowych dowodzą jednak dziś, że Grecy i Rzymianie tamtych czasów jak najbardziej malowali swoje rzeźby również kolorowymi farbami. Przez stulecia kolory jednak wyblakły lub odpadły.

Mimo tych ustaleń rzeźby antyku do dziś kojarzone są z białymi powierzchniami. Współodpowiedzialny za to jest archeolog Johann Joachim Winckelmann. Także on rozpowszechniał w swoich pismach obraz białych plastik. Dziś zakłada się, że Winckelmann robił to wbrew lepszej wiedzy. Przekazano, że już w XVIII wieku miał on wiedzę o tym, że na artefaktach znaleziono resztki barw. Publicznie jednak nigdy nie kwestionował wyobrażenia białych rzeźb. Zbyt dobrze pasowało ono do ideałów czystości i jasności, które propagowano w klasycyzmie.

Ważni przedstawiciele i przedstawicielki klasycyzmu

W epoce klasycyzmu powstały liczne znaczące dzieła historii sztuki. Niektórzy z najważniejszych przedstawicieli i przedstawicielek klasycyzmu oraz ich dzieła zostaną przedstawieni poniżej.

Jacques-Louis David (1748 – 1825): Francuz należy do najważniejszych malarzy historycznych klasycyzmu. W swoich dziełach podejmował aktualne wydarzenia swojej epoki, na przykład "Przysięgę w sali do gry w piłkę" z Rewolucji francuskiej. Później wspierał Napoleon licznymi heroizującymi przedstawieniami z jego regencji. Oprócz motywów z bieżących wydarzeń David poświęcał się malarstwu portretowemu oraz mitologii greckiej. Do jego dziś najsłynniejszych dzieł należą "Bonaparte przekraczający Alpy na Wielkiej Przełęczy Świętego Bernarda" i "Śmierć Marat".

Angelika Kauffmann (1741 – 1807): Malarka urodzona w Szwajcarii należała do nielicznych kobiet, które mogły wyrobić sobie nazwisko w zdominowanej przez mężczyzn sztuce klasycyzmu. Przełom udał jej się w 1764 roku dzięki portretowi archeologa Johann Joachim Winckelmann. Oprócz portretów słynnych współczesnych w swoim dziele poświęcała się malarstwu historycznemu oraz scenom z mitologii, ponadto stworzyła liczne autoportrety.

Heinrich Wilhelm Tischbein (1751 – 1829): Portret Tischbeina "Goethe w Campagna" należy zapewne do najbardziej znanych motywów malarstwa w Niemczech. Legendarne dzieło przyniosło niemieckiemu malarzowi także nazwę "Goethe-Tischbein". Stworzył jednak poza tym jeszcze znacznie większe dzieło. Oprócz portretów swoich współczesnych poświęcał się wielu innym gatunkom, m.in. krajobrazom, przedstawieniom zwierząt i martwym naturom. Tischbein uczestniczył jednak także w pismach teoretyczno-artystycznych. Wspólnie z brytyjskim kolekcjonerem sztuki William Hamilton badał znaczenie obrazów wazowych dla malarstwa greckiego.

Anton Graff (1736 – 1813): Obraz Graffa "Friedrich der Große, król Prus" z 1781 roku prawdopodobnie do dziś wisi w niezliczonych niemieckich salonach. Szwajcarski malarz wyrobił sobie nazwisko przede wszystkim jako portrecista. Jego wielki talent polegał na autentycznym uchwyceniu charakteru portretowanych. Wiele znaczących osobistości klasycyzmu pozwoliło się namalować Graffowi. Portretował arystokratów, mężów stanu i generałów, tak samo jak naukowców, pisarzy i aktorów.

Antonio Canova (1757 – 1822): Włoch Antonio Canova zaliczał się do prekursorów klasycystycznej rzeźby. Do jego twórczości należały posągi, pomniki nagrobne, freski i popiersia portretowe. Pracował dla monarchów i książąt w całej Europie i przyjmował prestiżowe zlecenia, takie jak monumenty nagrobne papieży Clemens XIII. i Clemens XIV. W swoich pracach poświęcał się ponadto scenom i postaciom z mitologii greckiej. Portretował także liczne osoby historii współczesnej, na przykład Napoleon Bonaparte lub włoskiego poetę Vittorio Alfier. Do jego najbardziej znanych rzeźb należą "Amor i Psyche" oraz "Pauline Bonaparte".

Johann Gottfried Schadow (1764 – 1850): Niemcy zawdzięczają Johann Gottfried Schadow jeden z najważniejszych symboli republiki – Kwadrygę na Bramie Brandenburskiej w Berlinie. Schadow należy dziś do najbardziej znanych niemieckich przedstawicieli klasycyzmu i uchodzi za założyciela berlińskiej szkoły rzeźbiarskiej. Oprócz Kwadrygi stworzył liczne inne znaczące rzeźby, takie jak "Grupa księżniczek" (1797) i pomniki dla Friedrich II. i Martin Luther. Ponadto stworzył popiersia innych ważnych osób historii współczesnej, takich jak Nikolaus Kopernikus, Immanuel Kant lub Johann Wolfgang von Goethe.

Christian Daniel Rauch (1777 – 1857): Christian Daniel Rauch należał do uczniów Johann Gottfried Schadow i podobnie jak jego nauczyciel w istotny sposób ukształtował sztukę klasycyzmu. Rauch stworzył liczne monumentalne posągi i pomniki ważnych osób swojej epoki. Wiele z nich można do dziś oglądać w przestrzeni publicznej, na przykład pomnik König Maximilian I. Joseph von Bayern w Monachium, pomnik Friedrich den Großen w Berlinie lub posąg Albrecht Dürer w Norymberdze.

Bertel Thorvaldsen (1770 – 1844): Bertel Thorvaldsen był ważnym przedstawicielem klasycyzmu z Danii. Wiele lat swojego życia spędził we Włoszech, gdzie mógł studiować rzeźby antyku. Thorvaldsen otrzymał liczne zlecenia od państwa i Kościoła w całej Europie. Między innymi stworzył grobowiec dla papieża Pius VII. w Watykanie. Jego dzieła do dziś można oglądać w licznych miastach Europy na placach publicznych, na przykład Pomnik Maximilian w Monachium lub Pomnik Kopernika w Warszawie.

Styl klasycyzmu jest popularny także dziś

Artystki i artyści klasycyzmu dążyli swoim językiem form do pewnej ponadczasowości swoich dzieł. To, jak dobrze im się to udało, widać po wielkiej popularności, którą dzieła z tej epoki cieszą się do dziś. Cechy klasycyzmu, takie jak klarowny i uporządkowany design, doskonałe piękno i dyskretny wyraz, sprawiają, że dzieła pozostają lubiane także dziś. Dlatego dzieła klasycyzmu w wielu europejskich miastach nadal są wielkimi magnesami dla publiczności, a wiele renomowanych muzeów posiada własne działy poświęcone tej epoce.

Styl klasycyzmu można jednak łatwo wprowadzić także do własnych czterech ścian. Wysokiej jakości repliki obrazów i rzeźb z tego czasu ożywiają ducha i estetykę klasycyzmu. Reprodukcja obrazu w mieszkaniu albo także większy posąg w ogrodzie zawsze przyciąga wzrok i emanuje elegancją tej epoki.