Impresjonizm – świat widziany oczami malarzy

Epoka impresjonizmu w drugiej połowie XIX wieku wyznacza wielki punkt zwrotny w historii malarstwa. Z tego okresu pochodzą niektórzy z najsłynniejszych artystów i dzieł w historii sztuki. Jednocześnie wytyczono kierunek dla malarstwa nowoczesnego. Malarze impresjonizmu odeszli od naturalistycznego sposobu przedstawiania i odzwierciedlali w swoich obrazach własną percepcję, zwłaszcza światła i atmosfery.

Wiele stylów XX wieku czerpało impulsy od impresjonistycznych pionierów. Dziś niektóre z najdroższych obrazów wszech czasów należą do tej epoki, na przykład "Montagne Sainte-Victoire" autorstwa Paul Cézanne, "Verger avec cyprès" autorstwa Vincent van Gogh oraz "Le Bassin aux Nymphéas" i "Les meules" autorstwa Claude Monet.

Impresjoniści opracowali nową filozofię malarstwa

Malarze impresjonizmu w niespotykanym dotąd stopniu podważyli ustanowione standardy malarstwa. W połowie XIX wieku malarstwo pozostawało całkowicie pod znakiem klasycyzmu i romantyzmu i miało jasne zasady oraz struktury. Uważano, że najwyższą sztuką jest jak najnaturalistyczniejsze i najdoskonalsze opracowanie przedstawianych obiektów. To, czy przedstawiane sceny odpowiadały rzeczywistości, miało natomiast drugorzędne znaczenie, przez co obrazy często ukazywały wyolbrzymione, przeładowane treścią lub także fikcyjne motywy.

Mała grupa paryskich malarzy, w tym Claude Monet, Camille Pissarro, Alfred Sisley czy Edgar Degas, nie odnajdywała się w tym stylu malarstwa i proklamowała powrót do rzeczywistości – ale nie w sensie możliwie jak najwierniejszego naturze przedstawienia, lecz w sensie malarstwa, które autentycznie odzwierciedla percepcję i odczucia artystów. Impresjoniści skupili się na wrażeniu obrazu i atmosferze jednego ulotnego momentu, a nie – jak wcześniej przez stulecia – na odwzorowaniu ludzi i obiektów czy scen reprezentacyjnych. Szczególne znaczenie przypisywali przedstawieniu warunków świetlnych. Nawiązali tu do malarzy takich jak William Turner, John Constable czy Gustave Courbet, którzy już w poprzednich epokach potrafili w swoich pejzażach oddać światło i atmosferę chwili.

Obiekty przedstawione jako płaszczyzny projekcji światła

Impresjoniści rozwinęli wyjątkowe wyczucie tego, jak kolory, a tym samym cały charakter sceny, mogły zmieniać się wraz z porą dnia, porą roku czy warunkami pogodowymi. Świadomi tego, uczynili wręcz sztuką malowanie jednego motywu z tej samej perspektywy, ale za każdym razem w zmienionych warunkach otoczenia. Tak na przykład Camille Pissarro stworzył kilka wersji widoków na Boulevard Montmartre w Paryżu, a Claude Monet powtórzył w serii 30 obrazów swój widok na katedrę w Rouen.

To podejście podkreśla, jak mało istotne wydawały się malarzom same obiekty przedstawione i że w gruncie rzeczy postrzegali je jedynie jako płaszczyzny projekcji światła. Sam Claude Monet miał powiedzieć, że obiekty przedstawione i tak nie mają dla niego żadnego znaczenia: "Tym, co chcę oddać, jest to, co leży między motywem a mną".

Cechy impresjonizmu: malarstwo w nowym świetle

Impresjoniści zdali sobie sprawę, że nie mogli osiągnąć swoich artystycznych celów za pomocą dotychczas znanych środków wyrazu malarstwa. Dlatego zmienili zarówno techniki i sposoby przedstawiania, jak i cały akt malowania na potrzeby swojej sztuki.

Na początku stało dla impresjonistów uświadomienie sobie, że naturalistyczny sposób przedstawiania, znany na przykład z klasycyzmu, baroku i romantyzmu, nie pozwalał oddać atmosfery chwili ani subiektywnego wrażenia. Dlatego odeszli od dążenia do możliwie najdokładniejszego opracowania poszczególnych obiektów przedstawionych i skupili się na ogólnym wrażeniu obrazu i kompozycji kolorystycznej. Rozmywali kontury obiektów i naśladowali w ten sposób efekt, że w pełnym słońcu widać z przedmiotów niewiele więcej niż same sylwetki.

Ignorowali też inne tradycyjne zasady kompozycji, takie jak perspektywa linearna. Ponadto impresjoniści używali głównie jasnych i świetlistych kolorów oraz pracowali krótkimi, ale wyraźnie widocznymi pociągnięciami pędzla w pojedynczych barwach. Publiczność również musiała przyzwyczaić się do techniki impresjonistów. Dotyczyło to zwłaszcza sposobu oglądania, ponieważ z bardzo bliska na obrazach impresjonistycznych można dostrzec jedynie plamki barwne. Dopiero z pewnej odległości z morza kresek i punktów wyłaniają się obiekty przedstawione, a zamierzony efekt obrazu w pełni się ujawnia.

Impresjoniści podążali nowymi drogami nie tylko w sposobie nakładania farby

Opuszczali także swoje pracownie i ustawiali sztalugi bezpośrednio przed malowanymi motywami. W malarstwie plenerowym mogli najlepiej obserwować scenę, chłonąć atmosferę i bezpośrednio przenosić swoje wrażenia na płótno. Impresjonizm zrewolucjonizował więc malarstwo pod wieloma względami i stworzył podstawy dla wielu stylów kolejnych dziesięcioleci, takich jak ekspresjonizm, kubizm czy surrealizm.

Motywy w impresjonizmie

W połowie XIX wieku również wybór motywów podlegał surowym zasadom. Zwykle na obrazie jeden lub kilka wyrazistych obiektów miało znajdować się w centrum kompozycji. Również z tą tradycją impresjoniści zerwali. Nie malowali obiektów dla nich samych, lecz wykorzystywali je jedynie jako powierzchnię odbijającą światło – w gruncie rzeczy jako środek do celu. Dlatego próżno szukać w obrazach impresjonizmu znanych osobistości, epickich bitew czy mitologicznych scen.

Zamiast tego impresjoniści wybierali raczej niespektakularne i codzienne motywy oraz sceny, na których mogli szczególnie efektownie przedstawiać warunki świetlne. Do najczęstszych motywów należały więc przede wszystkim pejzaże ("Nenufary Moneta", "Kobieta z parasolką w ogrodzie" Auguste Renoir), sceny na plaży i nad morzem ("Na plaży w Noordwijk" Max Liebermann; "Morze w L’Estaque" Paul Cézanne) oraz widoki miast i architektury ("Boulevard Montmartre w zimowy poranek" Camille Pissarr; "Taras kawiarni wieczorem" Vincent van Gogh).

Ale także portrety ("Kobieta z parasolką" Claude Monet), sceny rodzajowe z mniejszymi lub większymi grupami ludzi ("Monachijski ogródek piwny" Max Liebermann; "Gracze w karty" Paul Cézanne) oraz martwe natury ("Dwanaście słoneczników w wazonie" Vincent van Gogh; "Dwie gruszki" Edouard Manet) należały również do często podejmowanych tematów. Natomiast tematy społeczne lub polityczne odgrywały niewielką rolę – impresjonizm ukazywał przede wszystkim beztroskie, niemal idylliczne spojrzenie na świat.

Sukces impresjonizmu pojawił się dopiero późno

Dziś impresjonizm uważany jest za jedną z najważniejszych epok w historii sztuki, jednak jego artyści musieli początkowo zmagać się z wyraźnymi oporami. Ze swoim progresywnym stylem malarskim nie znajdowali w tamtym czasie wsparcia w ustabilizowanych instytucjach sztuki, takich jak akademie i muzea, a także prasa okazywała się mało przychylna. Podobno "Figaro" napisał w 1876 roku po jednej z wystaw, że w przypadku "rzekomych obrazów" chodzi o "katastrofę", którą spowodowało kilku "szaleńców".

Paul Durand-Ruel – kluczowa postać impresjonizmu

Jednak byli również miłośnicy sztuki, którzy okazywali otwartość wobec impresjonistów – wśród nich galerzysta Paul Durand-Ruel, który miał stać się kluczową postacią impresjonizmu. Wcześnie rozpoznał potencjał impresjonistów i zaangażował się w nową generację artystów. Kupował ich dzieła, organizował wystawy w swojej galerii i ponadto wspierał finansowo niektórych malarzy, w tym Édouarda Maneta i Claude Monet.

Angażując się w dużej mierze pogardzanych artystów, Durand-Ruel wiele ryzykował. Ryzykował nie tylko swoją reputację jako poważny znawca sztuki, lecz dosłownie również dom i majątek: z powodu swoich wysokich wydatków na artystów kilkakrotnie uniknął bankructwa jedynie o włos. Jednak to właśnie jego otwartości i odwadze zawdzięcza się fakt, że impresjonizm mógł się rozwijać i został dostrzeżony przez opinię publiczną.

Przełom impresjonizmu w Niemczech i Europie

Pod koniec XIX wieku impresjonizm ostatecznie utrwalił się na tyle, że wielu jego artystów, takich jak Claude Monet czy Camille Pissarro, mogło dobrze utrzymywać się ze swojej pracy. W kolejnych latach nowy francuski styl malarski zyskiwał coraz więcej zwolenników w całej Europie, również w Niemczech. Do przedstawicieli niemieckiego impresjonizmu na początku XX wieku należeli na przykład Max Slevogt, Lovis Corinth oraz Max Liebermann.