Pięciu słynnych francuskich impresjonistów

W historii sztuki impresjonizm należy do epok o największych innowacjach. W gruncie rzeczy impresjoniści próbowali czegoś niemożliwego: nie pojmowali już swoich obrazów jako zwierciadła rzeczywistości, lecz chcieli przekazać atmosferę. Było to podejście rewolucyjne jak na tamte czasy, które miało trwale odmienić malarstwo.

Impresjonizm miał swoje początki w Paryżu mniej więcej od połowy XIX wieku. Młode pokolenie artystów nie odnajdywało się już w malarstwie takim, jakiego nauczano w akademiach i jakiego oczekiwały muzea oraz galerie. Przede wszystkim odnosili się bardzo sceptycznie do realizmu. Nie chcieli już przedstawiać motywów rzekomo "poprawnie" czy obiektywnie, lecz przenieść na płótno swoje subiektywne postrzeganie świata. Dlatego skupiali się na warunkach świetlnych i atmosferze oraz na tym, jak można je oddać środkami malarskimi.

Wśród tych młodych artystów byli dziś tak słynni impresjoniści jak

• Claude Monet,
• Pierre-Auguste Renoir,
• Edgar Degas,
• Camille Pissarro oraz
• Édouard Manet.

Awangardziści spotykali się jednak z odrzuceniem ze strony większości krytyków sztuki. Ich dzieła określano między innymi jako "niedbałe", "niedokończone" albo jako pracę "szaleńców". Byli też konsekwentnie wykluczani z uznanych wystaw sztuki. Impresjoniści nie dali się jednak odwieść od swoich celów. Od 1873 roku zorganizowali się w "Société anonyme des artistes peintres, sculpteurs et graveurs etc." i urządzali własne wystawy.

Édouard Manet – indywidualista wśród francuskich impresjonistów

Francuski impresjonizm wiele mu zawdzięcza – jednocześnie on się od niego dystansował: Édouard Manet (1832–1883) przez całą swoją karierę pozostawał artystycznym samotnikiem, ale zdołał stać się jednym z najważniejszych malarzy XIX wieku.

Wzór dla nowego pokolenia artystów

Jego postępowy sposób malowania wzbudzał niewielkie zainteresowanie w artystycznym establishmencie. Młodzi awangardowi twórcy sztuki natomiast czcili go jako wielki wzór. Manet utrzymywał kontakty z wieloma artystami, którzy dziś znani są jako słynni impresjoniści, na przykład:

• Paul Cézanne,
• Claude Monet,
• Camille Pissarro,
• Edgar Degas
• Pierre-Auguste Renoir

Wpłynął na wielu z tych malarzy, ale sam także znajdował inspirację w tym kręgu artystów.

Jego wczesna twórczość była jeszcze wyraźnie pod wpływem realizmu, jednak stopniowo wyłamywał się z ciasnego gorsetu tradycyjnego malarstwa. Przekraczał wiele akademickich konwencji i rozwijał własne, całkowicie indywidualne wyobrażenie o tym, jak powinien kształtować swoje obrazy.

Techniki malarskie i sposoby widzenia Manet

Pod wieloma względami znacznie wyprzedzał przy tym swoją epokę. Już w latach 60. XIX wieku malował krótkimi i wyraźnie rozpoznawalnymi pociągnięciami pędzla. Dzięki temu sposobowi malowania przedstawiane obiekty miały mniej szczegółów i traciły swój realistyczny charakter.

Również perspektywę interpretował na nowo. Nadawał przedstawianym obiektom niewielką głębię przestrzenną, co prowadziło do bardzo płaskiego i bezpośredniego wrażenia obrazu. Poza tym nie zawsze trzymał się naturalnych proporcji wielkości obiektów względem siebie.

Obrazy Manet zwracały uwagę jego współczesnych także tym, że często wydawały się bardzo mroczne. Wbrew trendowi swoich czasów posługiwał się bardzo stonowaną paletą barw i dawał niezwykle dużo miejsca czerni oraz odcieniom szarości.

Różnorodność motywów – często również prowokująca

Zakres jego motywów obejmował niemal wszystkie tematy obrazowe:

• portrety znanych osób, rodziny i przyjaciół,
• sceny rodzajowe podczas polowania, na plaży, w ogrodzie lub przy tańcu,
• kobiece akty,
• pejzaże,
• marynistyka oraz
• martwe natury z kwiatami, cytryną lub pęczkiem szparagów.

Wiele tradycyjnych gatunków interpretował bardzo progresywnie i tym samym wywoływał niejeden skandal:

• W "Śniadaniu na trawie" pokazał nagą, bardzo pewną siebie kobietę w towarzystwie dwóch ubranych panów.
• Także przedstawienie "Olympia" przez Manet wywołało kontrowersje. Krytycy pisali, że przez jasny kolor skóry wygląda ona jak zwłoki, a obraz zdradza całkowity brak zrozumienia malarstwa.

Dziś natomiast te dzieła, podobnie jak wiele innych obrazów Manet, uchodzą za kamienie milowe sztuki XIX wieku i prekursorów nowoczesności. Wiele jego impulsów francuscy impresjoniści w kolejnych latach włączyli do własnej pracy.

Claude Monet – francuski pejzażysta i czołowa postać impresjonizmu

Claude Monet – to nazwisko wręcz symbolizuje malarstwo francuskiego impresjonizmu. Wiele jego obrazów stało się ikonami tej epoki, na przykład obrazy z liliami wodnymi, sceny z jego ogrodu w Giverny i oczywiście "Impresja, wschód słońca", prawdopodobnie jego najsłynniejsze dzieło.

Atmosfera zamiast odwzorowania

Monet (1840–1926) niewiele cenił akademicki styl malarski, który w połowie XIX wieku wciąż był silnie związany z realizmem. Samo odwzorowanie świata w jego obrazach wydawało się jednak Monet zbyt mało. Cel swojego malarstwa zdefiniował słowami:

"Zadaniem artysty jest przedstawienie tego, co znajduje się między obiektem a artystą, mianowicie piękna atmosfery."

Odpowiednio do tego opracował innowacyjną formę kompozycji obrazu. Przyjął w tym celu różne impulsy od zaprzyjaźnionych artystów, takich jak Pierre-Auguste Renoir, Alfred Sisley czy Camille Pissarro, ale także od angielskich malarzy, takich jak John Constable i William Turner.

Monet wypracował kilka środków stylistycznych, które dziś uchodzą za typowe dla impresjonizmu:

• Aby uchwycić w obrazie atmosferę chwili, koncentrował się na świetle sceny oraz jego wpływie na kolory, cienie, kontrasty i kontury.
• Malował tylko to, co dostrzegał w bezpośredniej sytuacji. To, czy to wrażenie zgadzało się z rzeczywistością, miało drugorzędne znaczenie.
• Redukował detale przedstawianych obiektów i pozwalał, by ich kontury stawały się nieostre.
• Farby olejne nakładał na płótno krótkimi pociągnięciami pędzla, imitując w ten sposób różne efekty świetlne.

Takie serie stworzył między innymi z katedrą w Roue, stogami siana na polu czy swoim ogrodem w Giverny. Trudno bardziej sugestywnie uchwycić w obrazach, jak charakter krajobrazu może zmieniać się wraz ze zmiennym światłem.

Obrazy o światowej sławie

Œuvre Monet zawiera liczne dzieła, które dziś są słynne na całym świecie. Mimo to można wymienić kilka obrazów wyróżniających się w całym jego dorobku.

Przede wszystkim należy z pewnością wymienić "Impression, Soleil levant" (Impresja, wschód słońca) z 1872 roku. Obraz ukazuje port Le Havre we Francji we wczesnoporannej mgle. Monet podporządkował tu wszystko atmosferze sceny. Niemal cały port zanurzony jest w pastelowych barwach między szarością a błękitem, słońce świeci na niebie jako prosty pomarańczowy punkt, a ze statków i urządzeń portowych widać już tylko sylwetki. Monet połączył tu w doskonały sposób wszystkie zasady kompozycyjne francuskiego impresjonizmu.

Bezspornymi szczytowymi osiągnięciami twórczości artystycznej Monet są jednak obrazy lilii wodnych. Od około 1890 roku namalował liczne obrazy stawu w swoim ogrodzie w Giverny. Lilie wodne w różnych kolorach, odbicia na powierzchni wody i gra światła inspirowały go do wciąż nowych dzieł.

Camille Pissarro – kluczowa postać francuskiego impresjonizmu

Jego nazwisko może nie być tak powszechnie znane jak nazwiska jego kolegów Monet, Manet czy Renoir. Mimo to francuski malarz Camille Pissarro (1830–1903) znacząco przyczynił się do rozwoju francuskiego impresjonizmu.

Dużo eksperymentował z kolorami, motywami i sposobem nakładania farby oraz nieustannie poszukiwał nowych form malarskiego wyrazu. W tym celu pozostawał również w stałej wymianie z wieloma innymi progresywnymi malarzami swoich czasów.

Zerwanie Pissarro z tradycją

Pissarro już na początku trzeciej dekady życia wykazywał wielkie zainteresowanie innowacyjnymi twórcami sztuki swoich czasów. Zamiast kontynuować kształcenie w École de Beaux-Arts, gdzie nauczano bardzo tradycyjnego malarstwa, pobierał między innymi lekcje u Camille Corot.

Ten już w połowie XIX wieku wyraźnie odwrócił się od konserwatywnego stylu akademickiego i szukał nowych dróg w zakresie światła i doboru kolorów. Przez Corot Pissarro nawiązał także kontakt ze "szkołą z Barbizon", która dziś uchodzi za "kolebkę impresjonizmu".

W wolnej szkole malarskiej "Académie Suisse" Pissarro spotkał wreszcie Claude Monet i Paul Cézanne. W kolejnych latach zbudował następnie dużą sieć awangardowych artystek i artystów. Oprócz Monet i Cézanne należeli do niej także Pierre-Auguste Renoir, Edgar Degas i Paul Gauguin. W tym kręgu narodził się również pomysł organizowania własnych wystaw w proteście przeciw konserwatywnej polityce artystycznej i wystawienniczej.

Co Pissarro utrwalał na płótnie?

Pissarro wielokrotnie zmieniał swój styl malarski w różnych fazach kariery. Zaczął malować w czasach, gdy przede wszystkim oczekiwano realistycznego przedstawiania świata. Szybko jednak od tego odszedł i skoncentrował się na tym, jak można oddać atmosferę chwili, światło i subiektywne wrażenia. W tym celu redukował detale i pracował szerszymi oraz krótkimi pociągnięciami pędzla. Wyraźne kontury przedstawianych obiektów rozpuszczał coraz bardziej, aby nadać swoim obrazom większą lekkość. Pozwalało mu to ponadto dać kolorom więcej przestrzeni.

Podobnie jak wielu innych francuskich impresjonistów, Camille Pissarro poświęcał się głównie malarstwu pejzażowemu. Należały do niego motywy takie jak

• pola,
• łąki,
• lasy,
• ogrody,
• krajobrazy kulturowe oraz
• sceny uliczne.

Udawało mu się przy tym przenosić na płótno bardzo osobiste spojrzenie na swoje otoczenie. Wprawdzie krajobraz zawsze znajdował się na pierwszym planie, jednak często włączał do swoich motywów także ludzi. Malował na przykład:

• chłopów na polu – "Żniwa", 1882
• mieszkańców miasta na ruchliwych ulicach – "Pont-Neuf", 1902
• subtelne wskazówki dotyczące istnienia człowieka – "Fabryka w Pontoise", 1873

Na pierwszy rzut oka obrazy Pissarro często wydają się więc czystymi widokami krajobrazowymi, lecz w rzeczywistości są małymi studiami codziennego życia na wsi i w mieście.

Podobnie jak Monet, Pissarro malował niektóre motywy wielokrotnie – ale za każdym razem o innych porach dnia i w innych warunkach pogodowych. Do najsłynniejszych dzieł tych serii należą widoki z okna hotelowego na "Boulevard Montmartre". Światło, ludzie i pojazdy, a także domy znajdują się w doskonałej harmonii – od wiosny po zimę, za dnia i nocą.

Pierre-Auguste Renoir – innowacja spotyka tradycję

Pierre-August Renoir (1841–1919) należał do impresjonistów pierwszej godziny, a tym samym do awangardzistów swojej epoki. W przeciwieństwie do wielu swoich kolegów malarzy nie pożegnał się jednak całkowicie ze sposobami malowania wcześniejszych epok. Raczej potrafił połączyć tradycję i nowoczesność oraz pozwolił, aby do jego malarstwa wpłynęły m.in. impulsy baroku/rokoka i renesansu, a także antycznych rzeźb. Jego osobliwy styl miał uczynić go jednym z najważniejszych francuskich impresjonistów.

Artystyczna droga Renoir

Pierre-Auguste Renoir bardzo wcześnie rozwinął zainteresowanie sztukami plastycznymi. Często odwiedzał Louvre i studiował zarówno dzieła dawnych mistrzów i antyku, jak i współczesnych malarek i malarzy.

Już w wieku 13 lat rozpoczął naukę zawodu jako malarz porcelany, a następnie studiował malarstwo w École des Beaux-Arts w Paryżu. Równolegle odwiedzał pracownię szwajcarskiego malarza Charles Gleyre, w której malowali m.in. także Claude Monet i Alfred Sisley.

Pod wpływem swoich młodych kolegów malarzy Renoir coraz bardziej dystansował się od tradycyjnego, podporządkowanego realizmowi malarstwa akademii. Podobnie jak jego koledzy koncentrował się na oddaniu światła i atmosfery chwili.

Swoje postępowe pojmowanie malarstwa mógł dalej rozwijać w "Société anonyme des artistes peintres, sculpteurs et graveurs etc.". Brał także udział w dwóch pierwszych wystawach zorganizowanych przez impresjonistów.

Radość życia jako motyw centralny

Choć Renoir często pracował w kręgu swoich impresjonistycznych przyjaciół, zachował bardzo indywidualny styl malarski. W odróżnieniu od wielu jego kolegów punktem odniesienia nie była dla niego rzeczywistość. Zależało mu raczej na tworzeniu radosnych i dekoracyjnych obrazów z idealnymi chwilami.

Sceny, które pokazywał, nie musiały więc koniecznie odpowiadać rzeczywistości. Renoir nierzadko inscenizował zatem swoje motywy. Na przykład skrupulatnie wyposażał osoby, które miał portretować, w wybraną odzież i akcesoria.

Również doborem kolorów przyczyniał się do idealizacji swoich motywów. Poprzez pastelowe barwy i mocne nakładanie koloru potęgował swoje sceny w stronę zmysłowości, niemal marzycielskości.

Odpowiednio do tego Renoir dobierał także motywy. W swoich dziełach często pokazywał pozytywne strony życia:

• Jedno z jego najsłynniejszych dzieł, "Śniadanie wioślarzy" (1881), ukazuje taką scenę. Siedzą tu razem młodzi ludzie w letniej atmosferze i w swobodnym nastroju.
• Także "Bal w Moulin de la Galette" (1876) pokazuje radosnych ludzi, którzy przy najlepszej pogodzie żywo rozmawiają lub tańczą. Doskonale oddane efekty świetlne słońca i cienia autentycznie przekazują atmosferę tego dnia w lokalu wycieczkowym.

Ale również wiele innych dzieł Renoir opowiada o codziennych chwilach, w których ludzie się bawią, na przykład podczas kąpieli, w teatrze lub podczas tańca.

Renoir zasłynął przede wszystkim swoimi portretami. Szczególnie fascynowały go kobiety. Jego obrazy portretowe zawsze wysuwają na pierwszy plan ich piękno i elegancję. Dotyczy to również jego obrazów aktów. Malował kobiece ciała w sposób, który w swojej zmysłowości wykazuje wyraźne paralele z barokiem i rokokiem. Takie odwołanie do wcześniejszych epok było elementarną częścią jego sztuki. "Jestem człowiekiem XVIII wieku", napisał kiedyś w liście do Claude Monet.

Edgar Degas – realista wśród impresjonistów

Edgar Degas (1834–1917) zaliczał się do ważnych aktorów artystycznej awangardy w drugiej połowie XIX wieku. Degas poruszał się w kręgach francuskich impresjonistów, ale nigdy nie rościł sobie prawa do tej etykiety. Różnił się zasadniczo od swoich kolegów malarzy zarówno stylem malarskim, jak i pojmowaniem sztuki. Z powodu niewielu podobieństw z impresjonistami Degas ostatecznie zerwał z nimi współpracę i wystawił z nimi po raz ostatni w 1886 roku.

Dlaczego Degas nie był typowym impresjonistą

Edgar Degas rozpoczął swoją edukację artystyczną mając niespełna 20 lat. Zapisał się do École des Beaux-Arts w Paryżu, ale wkrótce opuścił szkołę artystyczną. Odtąd pracował samodzielnie, studiując i kopiując eksponaty w paryskich muzeach. Początkowo poświęcał się malarstwu historycznemu i mógł wystawiać swoje dzieła w mającym długą tradycję, lecz bardzo konserwatywnym Salonie Paryskim.

Kontakt ze współczesnymi malarzami, takimi jak Manet, Cézanne czy Renoir, zmienił jego styl malarski. Również należał do inicjatorów wystaw impresjonistów od 1874 roku. Jego obrazy miały jednak niewiele wspólnego z dziełami, które francuscy impresjoniści tworzyli w tym czasie. Malował znacznie delikatniejszym pociągnięciem pędzla i wyraźnie opracowywał kontury oraz detale przedstawianych obiektów. Od czasu do czasu rozmywał jednak sylwetki, tworząc w ten sposób rodzaj efektu miękkiego ostrości.

Degas preferował ponadto inny sposób pracy niż większość impresjonistów. Poleganie na spontaniczności i inspiracji wynikającej z sytuacji było sprzeczne z jego koncepcją artystyczną. Odrzucał także malarstwo plenerowe, bardzo popularne wśród impresjonistów. Jego praca opierała się raczej na drobiazgowym planowaniu i kontrolowanych warunkach.

Do swoich obrazów wykorzystywał istniejące już lub własne rysunki albo malował z pamięci. Podczas procesu malarskiego preferował zamknięte pomieszczenia ze sztucznym światłem i w swojej pracowni kazał modelom częściowo przez wiele godzin trwać we wskazanych pozycjach.

Taniec jako motyw przewodni

Degas ukazywał w swoich dziełach przede wszystkim motywy z życia współczesnego. Obok scen z wyścigów konnych, wycieczek, varieté czy wydarzeń towarzyskich malował chwile z codzienności prostych ludzi, takich jak praczki, chłopi czy prasowaczka, jak w obrazie z 1869 roku.

Ponadto szczególnie fascynował go świat opery, tańca i baletu. Także jeden z jego najsłynniejszych obrazów, "Klasa tańca" z 1875 roku, ukazuje scenę z tancerkami i nauczycielem tańca podczas lekcji.

Poza tym namalował niezliczone warianty tancerek i balerin podczas rozgrzewki lub ćwiczeń. Dzieła te zachwycają wyraźnym zrozumieniem Degas dla postawy ciała i ruchu oraz swobodnym połączeniem malarstwa tradycyjnego i progresywnego.

Francuski impresjonizm trwale odmienił świat sztuki

Francuski impresjonizm XIX wieku był kamieniem milowym w ewolucji malarstwa. Jego innowacje w kompozycji obrazu, technice malarskiej i całej filozofii malarstwa były przełomowe i oddziałują do dziś.

Przede wszystkim odejście od realistycznego przedstawiania obiektów obrazowych oraz redukcja szczegółów zostały podjęte przez kolejne pokolenia artystów. Tym samym impresjonizm stał się prekursorem wielu innych ważnych stylów XIX i XX wieku, takich jak kubizm, ekspresjonizm i wreszcie abstrakcja.

Wpływ impresjonizmu sięga aż do sztuki współczesnej. Jego podstawowa idea, by koncentrować się raczej na nastroju chwili niż na detalach przedstawianych obiektów, znajduje odzwierciedlenie u wielu artystek i artystów współczesnych, na przykład u Christoph Bouet, Anke Gruss lub Ben Kamili. Ale także oryginały francuskich malarzy impresjonizmu, takich jak Monet, Manet czy Renoir, nadal są popularnymi atrakcjami na wystawach i aukcjach.

Wybrane dzieła pięciu znanych francuskich impresjonistów