Każdy powinien je znać: pięć najsłynniejszych obrazów Van Gogh

Vincent van Gogh (1853–1890) należy do najbardziej fascynujących postaci w historii sztuki. Liczne kamienie milowe malarstwa pochodzą z ręki holenderskiego artysty, takie jak jego obrazy "Gwiaździsta noc", "Słoneczniki" czy nastrojowe pejzaże Prowansji.

Dzięki swojej rewolucyjnej technice malarskiej i artystycznej odwadze jest dziś uważany za jednego z najważniejszych artystów wszech czasów. Sprzeciwiał się tradycji, według której malarstwo miało wiernie odwzorowywać świat, i rozwinął bardzo indywidualny styl z wpływami impresjonizmu i pointylizmu.

Ze względu na ekspresyjny i emocjonalny sposób malowania van Gogh jest w historii sztuki również uważany za prekursora ekspresjonizmu.

Więcej cienia niż światła w życiu prywatnym

Jednak jak często bywało, u van Gogha geniusz artystyczny i tragedia były blisko siebie. Daleko poza światem sztuki znany jest legendarny incydent z uchem van Gogha. W niejasnych do dziś okolicznościach malarz 23 grudnia 1888 roku okaleczył swoje lewe ucho.

Van Gogh musiał jednak w swoim życiu znosić wiele innych niepowodzeń. Zanim poświęcił się malarstwu, nie udało mu się zostać kaznodzieją. Również jako artysta pozostawał w dużej mierze nieskuteczny za życia. Trudno było mu sprzedawać swoje dzieła i regularnie polegał na wsparciu finansowym swojego brata Theo. Ponadto cierpiał na problemy psychiczne i alkoholizm oraz wielokrotnie poddawał się terapii. Prawdopodobnie z powodu tych cierpień popełnił w 1890 roku samobójstwo.

Mimo czasami trudnego losu van Gogh nie jest znany jako malarz, który bezpośrednio przenosił swoje osobiste doświadczenia do swoich obrazów. Niemniej wiele słynnych obrazów Vincenta van Gogha wiąże się z różnymi ważnymi etapami jego życia.

Słynne dzieło van Gogha "Gwiaździsta noc"

Do najbardziej znanych obrazów Vincenta van Gogha należy bez wątpienia "Gwiaździsta noc". W centrum obrazu znajduje się głęboko niebieskie nocne niebo z chmurami, migoczącymi gwiazdami i promiennym księżycem. Dolną trzecią część obrazu zajmuje duży cyprys, pasmo górskie, kilka domów oraz wieża kościoła małej miejscowości.

Łatwo można by uznać obraz za impresję rzeczywistego krajobrazu wokół Saint-Rémy-de-Provence. Jednak Vincent van Gogh połączył tu wspomnienie, wyobraźnię i rzeczywistość. Przedstawiona scena nie odpowiada rzeczywistemu widokowi z budynku kliniki na okolicę. Van Gogh inaczej ustawił budynki w miasteczku i improwizował także przy kościele. Pagórkowaty krajobraz natomiast odpowiada rzeczywistości, podobnie jak nocne niebo. Astronomowie uważają, że konstelacja Księżyca i kilku gwiazd w połowie 1889 roku mogła wyglądać mniej więcej tak.

Nie zachowały się żadne wypowiedzi Vincenta van Gogha na temat tego, co chciał wyrazić tym obrazem. Krążą jednak różne teorie na temat znaczenia dzieła:

• Na przykład dynamiczne niebo interpretuje się jako symbol jego wzburzonego stanu ducha.
• Również ponura atmosfera całego obrazu jest odczytywana jako wskazówka jego depresyjnego nastroju.

Są jednak wskazówki, że sam nie uważał tego dzieła za szczególnie istotne. Faktycznie miał je traktować jako studium wstępne lub szkic. Dziś natomiast ten słynny obraz van Gogha należy prawdopodobnie do najczęściej reprodukowanych motywów wszech czasów. Oryginał od 1941 roku należy do kolekcji Museum of Modern Art w Nowym Jorku.

"Piętnaście słoneczników"

Vincent van Gogh doskonale radził sobie nie tylko z tworzeniem wyjątkowo nastrojowych pejzaży, ale także opanował klasyczny gatunek martwej natury. Kilka słynnych obrazów Vincenta van Gogha ma temat słoneczników. Od sierpnia 1888 roku w południowo-francuskim Arles stworzył cztery obrazy o tytułach:

• "Trzy słoneczniki",
• "Pięć słoneczników",
• "Dwanaście słoneczników w wazonie" i
• "Piętnaście słoneczników".

Do tej serii zalicza się dziś również trzy kolejne obrazy, w których raz powtórzył motyw "Dwunastu słoneczników" i dwa razy "Piętnastu słoneczników". Szczególnie obraz z piętnastoma kwiatami należy dziś do najsłynniejszych obrazów van Gogha. Powstanie i znaczenie tego dzieła najlepiej rozumieć w kontekście wszystkich pozostałych obrazów z serii.

Obrazy z tej serii należą dziś do najbardziej znanych dzieł van Gogha. Wszystkie prace z tego cyklu namalował szybko i za jednym razem, ponieważ obawiał się, że kwiaty szybko zwiędną. Do tego zastosował tradycyjną technikę malarstwa priemowego.

Jego metoda malarska:

• Najpierw zdefiniował kontury kwiatów, liści, łodyg oraz wazonu.
• Następnie opracowywał kwiaty. Malował zarówno długimi i szerokimi pociągnięciami pędzla, jak i punktową aplikacją farby.
• Farby olejne nakładał częściowo w grubych warstwach na płótno.

Kolejna szczególna cecha obrazu słoneczników: Van Gogh używał zasadniczo tylko jednego koloru bazowego. Kwiaty, wazon i tło obrazu – czyli niemal cały motyw – kolorował w różnych odcieniach żółci. Chociaż w zasadzie używał tylko żółtego, udało mu się stworzyć wyraźne kontrasty i sprawić, że słoneczniki lśniły.

Na temat "Piętnastu słoneczników" i innych obrazów z serii w badaniach historycznych sztuki zgromadzono wiele informacji. Historia powstania tych obrazów została udokumentowana w innym dziele: Paul Gauguin, dla którego van Gogh pierwotnie stworzył te obrazy, uhonorował ten gest przyjaźni własnym dziełem.

Dodatkowo badanie rentgenowskie Muzeum van Gogh w Amsterdamie ujawniło, że niektóre farby olejne używane przez van Gogha podlegają procesowi chemicznej przemiany wskutek ekspozycji na światło. Powodowało to, że kolory stopniowo ciemniały. Należy przyjąć, że obrazy słoneczników pierwotnie były znacznie jaśniejsze.

"Taras kawiarni wieczorem w Arles"

Małe miasteczko Arles na południu Francji było pierwotnie planowane tylko jako przystanek, ale odegrało istotną rolę w biografii Vincent van Gogh. W lutym 1888 van Gogh opuścił Paryż z kilku powodów. Chciał uciec od hałaśliwego i gorączkowego wielkiego miasta. Na południu Francji miał nadzieję znaleźć spokój i nowe artystyczne inspiracje dzięki światłu i krajobrazowi. Ponadto planował wraz z innymi artystami założyć "Atelier Południa".

Jako pierwotny cel van Gogh wybrał Marsylię, ale tak daleko nie dotarł. Zamiast tego osiedlił się już w Arles i pozostał tam ponad rok. W czasie pobytu w Arles van Gogh przeżywał szczególnie produktywną fazę twórczą. W małym miasteczku i w regionie blisko Morza Śródziemnego namalował około 180 obrazów.

W przypadku "Tarasu kawiarni" szczególnie rzuca się w oczy sposób, w jaki Vincent van Gogh interpretował noc. W ciemności dostrzegał kolorową grę barw. Dlatego w tym obrazie postanowił przedstawić nocne niebo w sposób zasadniczo odmienny od zwyczajowego w malarstwie. Nie chciał pokazać nieba nocnego jako czarnego i bezbarwnego, lecz namalował je różnymi ciemnymi odcieniami niebieskiego. Na gwiazdy użył nawet żółtego, różowego i jasnoniebieskiego. Ten sposób przedstawiania nocnego nieba powtórzył w innych dziełach, na przykład w "Gwieździstej nocy" czy "Gwieździstej nocy nad Rodanem" – kilka innych bardzo znanych obrazów Vincent van Gogh.

Kawiarnia nie znajduje się jednak w miejscu, w którym van Gogh namalował ten obraz. Ponieważ pierwotna ulica uległa zniszczeniu w wyniku bombardowań podczas II wojny światowej, bistro przeniosło się na Place de Forum. Od momentu otwarcia "Van Gogh Café" należało do popularnych atrakcji turystycznych w Arles. W czerwcu 2023 roku kawiarnia musiała jednak zostać zamknięta, ponieważ wszczęto postępowanie przeciwko jej właścicielom.

"Sypialnia w Arles"

Wiele słynnych obrazów Vincent van Gogh przedstawia nastrojowe pejzaże lub martwą naturę. W tym kontekście jego obraz "Sypialnia w Arles", przedstawiający skromne pomieszczenie bez postaci, wydaje się raczej nietypowym motywem. Obraz przedstawia widok na pokój w jego domu w Arles przy Place Lamartine 2, który niedawno nabył. Wystrój jest bardzo prosty. W pomieszczeniu znajduje się łóżko, stół i dwa krzesła.

Vincent van Gogh stworzył w sumie trzy wersje tego motywu. Nie namalował jednak tych obrazów jako serii. Pierwsza wersja powstała w październiku 1888 roku na miejscu, w tym domu. Dwa kolejne obrazy ukończył ponad rok później, podczas pobytu w sanatorium w Saint-Rémy-de-Provence.

Trzy wersje różnią się nieco kolorystyką i wymiarami przedstawionych obiektów. Najistotniejszą zmianą, jaką wprowadził van Gogh, są jednak obrazy na ścianach. W pierwszej wersji wiszą tu pejzaż oraz portrety, prawdopodobnie autorstwa Eugène'a Bocha i Paula-Eugène'a Millieta, w pozostałych dwóch – autoportret oraz obraz przedstawiający nieznaną kobietę.

Tak samo jak pokój jest urządzony w stylu spartańskim, tak samo jasny i bezpośredni jest tu język obrazowy van Gogh:

• W przypadku prawie wszystkich obiektów na obrazie zdefiniował kontury czarnymi liniami.
• Powierzchnie wypełnił w większości monochromatycznie, używając intensywnych odcieni.
• Szczególne znaczenie ma tu jego podejście do perspektywy przestrzennej i proporcji: Cały pokój wydaje się być wykrzywiony i sprawia wrażenie niemal surrealistycznego. Jest tu niewiele prostych linii i kątów prostych.
• Obrazy na prawej ścianie wydają się przechylać do wnętrza pomieszczenia, a nogi łóżka wydają się nienaturalnie duże.

Van Gogh obszernie wypowiedział się na temat swojej intencji związanej z tym obrazem. W liście do swojego brata Theo napisał, że obraz ma służyć spokojowi i relaksowi. Poprzez uproszczoną prezentację chciał nadać przedmiotom większą wyrazistość. Zamiast wielu szczegółów, największe znaczenie miały tu mieć kolory.

Jednak van Gogh prawdopodobnie zaplanował kompozycję kolorystyczną inaczej niż ta, którą znamy dzisiaj. Zwłaszcza błękit ścian i drzwi, który w znacznym stopniu kształtuje wrażenie obrazu, prawdopodobnie wcale nie był przez niego tak zaplanowany. W 2016 roku naukowcy z Art Institute of Chicago odkryli podczas badań, że cząsteczki farby, które dziś są niebieskie, na odwrocie są fioletowe. Zakłada się, że fiolet zmienił się w niebieski na przestrzeni dziesięcioleci pod wpływem promieniowania UV i światła LED. "Sypialnia w Arles" van Gogh nie była więc pierwotnie niebieska, ale fioletowa.

"Portret doktora Gacheta" (Pierwsza wersja)

Wiele znanych obrazów Vincenta van Gogha pochodzi z jego ostatnich dwóch lat życia. Tak jest również w przypadku "Portretu doktora Gacheta". Van Gogh namalował go krótko przed swoją samobójczą śmiercią 29 lipca 1890 roku. Dlatego uznaje się go za jedno z jego ostatnich dzieł. Obraz przedstawia doktora Paula-Ferdinanda Gacheta, który przez kilka tygodni go leczył.

W maju 1890 roku van Gogh opuścił sanatorium w Saint-Rémy-de-Provence, gdzie przebywał przez ponad rok ze względu na swój zły stan psychiczny. Ponieważ nie czuł się już komfortowo w klinice, udał się do Auvers-sur-Oise koło Paryża. Tam spotkał doktora Paula-Ferdinanda Gacheta, który był uważany zarówno za kompetentnego psychiatrę, jak i miłośnika sztuki.

Przez kilka tygodni van Gogh przebywał pod jego opieką. Miał ambiwalentny stosunek do swojego lekarza. Z jednej strony odczuwał pewną nieufność wobec dr Gacheta, ponieważ uważał go również za psychicznie niestabilnego. Z drugiej strony van Gogh widział w nim nie tylko psychiatrę, ale także przyjaciela i swego rodzaju bratnią duszę. To być może tłumaczy rzadką sytuację, w której artysta portretuje swojego lekarza.

Na obrazie van Gogh ukazał lekarza w niemal wyczerpującej pozie ciała z melancholijnym wyrazem twarzy. W liście napisał, że chciał przedstawić dr Gacheta jako smutnego, łagodnego, jasnego i inteligentnego. Być może znaczenie tego obrazu sięga jednak znacznie dalej. Ze względu na cierpiące spojrzenie jest on często interpretowany nie jako portret lekarza, lecz jako autoportret van Gogha.

Portret doktora Gacheta należy dziś do najsłynniejszych obrazów van Gogha. Oprócz pierwszej wersji van Gogh wykonał jeszcze jeden obraz olejny oraz grafikę drukowaną z tym motywem. Druga wersja jest obecnie wystawiona w paryskim Musée d’Orsay, grafika drukowana należy do kolekcji Muzeum van Gogha w Amsterdamie. Pierwsza wersja, uważana za najbardziej znaną i słynną, prawdopodobnie zmieniła właściciela 13 razy. Po tym, jak w 1990 roku została sprzedana na aukcji za 82,5 miliona dolarów, przez wiele lat uważano ją za najdroższy obraz. Po aukcji zniknął jednak z przestrzeni publicznej – a jego obecne miejsce przechowywania jest nieznane.

Wybrane artykuły na temat pięciu najsłynniejszych obrazów Van Gogh