Picasso i gołębie

Gołąb pokoju należy do najważniejszych symboli politycznych XX wieku. Od ponad 70 lat pojawia się na plakatach, koszulkach i flagach jako znak sprzeciwu wobec wojny, przemocy i zbrojeń.

W niemałym stopniu do tego, że gołąb mógł stać się symbolem pokoju, przyczynił się Pablo Picasso (1881 – 1973). Prawdopodobnie najważniejszy artysta XX wieku i pionier awangardy nie wynalazł wprawdzie gołębia pokoju, lecz bez jego obrazu białego gołębia z 1949 roku ruch pokojowy być może nie miałby dziś jednego ze swoich najważniejszych symboli.

Gołębie odgrywały ważną rolę w całej twórczości Picassa. Historia gołębia pokoju pokazuje, jak litografia przedstawiająca jedno z ulubionych zwierząt Picassa mogła stać się kamieniem milowym sztuki politycznej. W dalszej części zostaną między innymi omówione pytania o to, jakie znaczenie gołąb jako motyw miał w biografii Picassa, jakiej techniki użył on w swojej wersji z 1949 roku oraz jak ten motyw mógł rozwinąć się w symbol pokoju.

Dlaczego Picasso malował gołębie?

Zamiłowanie Picassa do gołębi jako motywów w jego dziełach ma swoje źródło w biografii hiszpańskiego malarza. Gołębie odgrywały znaczącą rolę nie tylko w jego sztuce, ale w całym jego życiu..

Pablo Picasso miał ogólnie bardzo szczególny stosunek do zwierząt. Mówi się, że cenił je znacznie bardziej niż ludzi. Od dzieciństwa żył w otoczeniu różnych zwierząt, na przykład psów i kóz. Bardzo bliską więź łączyła go z gołębiami.

Przyglądając się jego biografii, można znaleźć liczne momenty, w których te ptaki odgrywały rolę. Już w domu rodzinnym był otoczony gołębiami. Jego ojciec Don José Ruiz Blasco trzymał kilka gołębi i wykonał liczne obrazy z ich przedstawieniem. Później również Pablo Picasso trzymał kilka z tych ptaków.

Dzięki bliskiemu kontaktowi, jaki Picasso miał z gołębiami już jako dziecko, wcześnie uczynił je także motywami swoich dzieł. Tak jedno z jego najsłynniejszych obrazów "Dziecko z gołębiem" (1901) ukazuje jego ulubionego ptaka w rękach małej dziewczynki.

W kolejnych dziesięcioleciach gołębie pojawiały się w dziełach Picassa raz po raz:

• W 1949 roku zaprojektował wersję, która później miała przejść do historii sztuki jako jego pierwszy gołąb pokoju.
• W 1952 roku stworzył fragmentarycznego gołębia pokoju w dziele "Lecący gołąb w tęczy".
• Znana stała się również wersja z 1961 roku, która została wykorzystana na plakacie promującym kongres pokojowy we francuskim Issy-les-Moulineaux w 1962 roku. W tej litografii Picasso zaledwie kilkoma liniami zdefiniował kontury gołębia z gałązką oliwną w dziobie.
• Również w dziełach niepolitycznych Picasso wielokrotnie wracał do swoich ulubionych ptaków. Tak "Gołębie II" z 1957 roku ukazuje widok balkonu z kilkoma gołębiami, a "Gołąb z zielonym groszkiem" (1911) silnie zgeometryzowaną interpretację w stylu kubizmu.

Jak gołąb Picassa stał się symbolem ruchu pokojowego

Historia gołębia jako światowego symbolu pokoju rozpoczęła się w 1949 roku w Paryżu. Litografia Picassa przedstawiająca białego gołębia została wykorzystana na plakacie pierwszego Światowego Kongresu Pokoju, który odbył się w tym samym roku w stolicy Francji. Picasso nigdy jednak nie planował, by jego obraz gołębia został użyty do tego celu.

Wykorzystanie gołębia jako symbolu politycznego nie było pierwotnie planowane

Motyw gołębia towarzyszył Picassowi od młodości. Wielokrotnie sięgał po swoje ulubione ptaki w obrazach i litografiach. Jedno z tych dzieł stało się ikoną ruchu pokojowego raczej przypadkowo. W styczniu 1949 roku odwiedził go zaprzyjaźniony poeta i pisarz Louis Aragon, który angażował się w światowy ruch pokojowy. Szukał motywu na plakat Światowego Kongresu Pokoju, planowanego w tym samym roku w Paryżu. Jego wybór padł na litografię białego gołębia, którą Picasso wykonał bezpośrednio wcześniej.

W przeciwieństwie do stylu abstrakcyjnego, z którego Picasso miał później zasłynąć, wybrał tu przedstawienie w dużej mierze realistyczne. Mówi się, że był to również jeden z powodów, dla których Aragon wybrał właśnie ten obraz. Gołąb Picassa nie wydawał się zbyt złożony i był łatwy do rozpoznania. Ponadto Aragonowi mogło odpowiadać to, że dzieło było już litografią. Dzięki temu motyw można było bez większego wysiłku reprodukować na plakatach.

Co symbolizuje gołąb?

Prawdopodobnie powodem wyboru była również istniejąca już duża siła symboliczna gołębia. Opierała się ona na różnych opowieściach z Biblii.

• W Starym Testamencie mowa jest o gołębiu w związku z potopem. Z gałązką oliwną w dziobie zasygnalizował ludziom na arce Noego, że znalazł ląd. Gołąb symbolizuje tym samym pokój między Bogiem a ludźmi.
• W Nowym Testamencie gołąb pojawia się jako symbol Boga, ponieważ Duch Boży zstępuje tu na ziemię pod postacią białego gołębia. Można przyjąć, że Picasso i Aragon byli świadomi tych biblijnych znaczeń, gdy zdecydowali się na gołębia.

Ten bogaty w symbolikę ptak miał znaleźć się także w centrum plakatu na kongres pokojowy. Do litografii dodano już tylko napis "Congres Mondial des Partisans de la Paix" ("Światowy Kongres Bojowników o Pokój"), a także datę i miejsce wydarzenia. Plakat ten został rozwieszony w całym Paryżu i dzięki szerokiemu rozpowszechnieniu zdołał ugruntować swoją pozycję jako ikona pokoju.

W kolejnych latach Pablo Picasso stworzył dalsze warianty gołębia na różne kongresy pokojowe. Dostarczał projekty plakatów między innymi na wydarzenia w Berlinie, Rzymie i Moskwie. Ostatecznie jednak to plakat z 1949 roku sprawił, że gołąb uzyskał swoje znaczenie jako znak pacyfizmu. W kolejnych dziesięcioleciach ten pomysł był niezliczoną ilość razy cytowany i kopiowany. Dzięki nieustannemu wykorzystywaniu podczas kolejnych wydarzeń poświęconych pokojowi i porozumieniu między narodami motyw ten stał się centralną ikoną ruchu pokojowego.

Kompozycja motywu i technika gołębia Picassa

Pablo Picasso jest dziś uznawany za jedną z czołowych postaci awangardy XX wieku. Wspólnie z Georges Braque rozwinął kubizm i stał się tym samym prekursorem abstrakcji. Wiele jego słynnych dzieł, takich jak "Les Demoiselles d’Avignon" (1907) czy "Guernica" (1937), pochodzi z okresu, w którym coraz bardziej odchodził od realizmu. Mimo to Picasso raz po raz nawiązywał także do figuratywnej stylistyki dawnych mistrzów i klasycyzmu.

Również gołąb Picassa z 1949 roku nie do końca wydaje się pasować do obrazu radykalnego odnowiciela malarstwa. W przeciwieństwie do jego dzieł kubistycznych, w których wszelkie prawa natury zdają się być zawieszone, Picasso powrócił przy tym gołębiu do niemal tradycyjnego sposobu przedstawiania. Nie stworzył tu złożonych struktur obrazu z abstrakcyjnymi obiektami, lecz po prostu umieścił w centrum jednego gołębia.

Jego proporcje ukształtował niemal zgodnie z naturą, zrezygnował jednak z wielu detali. Wyraźniej określił tylko głowę i pióra ogona. W znacznie większej części upierzenia pozostał przy dużej białej powierzchni. Dzięki temu osiągnął efekt mocnego kontrastu światła i cienia. Wydaje się, jakby gołąb wyłaniał się z otaczającej go ciemności.

Picasso wykonał odbitki "La Colombe" metodą litografii. Czarno-białe litografie powstały w pracowni Fernanda Mourlota w Paryżu. Był on wysoko ceniony przez wiele artystek i artystów modernizmu za swój doskonały kunszt rzemieślniczy. Oprócz Picassa współpracowali z nim między innymi Georges Braque, Marc Chagall, Henri Matisse i Joan Miró.

Gołąb pokoju jako motyw polityczny

Po II wojnie światowej gołąb Picassa zyskał światowe znaczenie w polityce i społeczeństwie. Do dziś gołąb pokoju jest wykorzystywany przez najróżniejsze partie i ugrupowania polityczne do własnych celów.

Po tym, jak Picasso po raz pierwszy w 1949 roku udostępnił swojego gołębia na potrzeby "Światowego Kongresu Bojowników o Pokój", przez wiele lat tworzył kolejne warianty gołębia na te kongresy. Już wkrótce motyw ten zaczął się usamodzielniać. Liczni inni malarze, graficzki i graficy sięgnęli po niego i stworzyli własne wersje gołębia pokoju. Zachował on jednak zawsze swoją wartość jako symbol pacyfizmu.

Naturalnie jednak różne obozy polityczne i ideologiczne mają bardzo odmienne wyobrażenia o pojęciu pokoju, względnie o tym, jak pokój osiągnąć i utrzymać. W rezultacie także gołąb jako symbol pokoju jest przez wielu aktorów często interpretowany i instrumentalizowany zgodnie z własnym interesem.

Już przy pierwszym użyciu jako znak pokoju gołąb był nacechowany ideologicznie. Światowy Kongres Pokoju w Paryżu, który reklamował plakat z gołębiem, został zorganizowany przez "Komintern", sojusz międzynarodowych partii komunistycznych. W kolejnych dziesięcioleciach gołąb pokoju był wykorzystywany w najrozmaitszych kontekstach. Szczególnie w NRD należał do najczęściej używanych symboli politycznych. SED regularnie ozdabiała gołębiem pokoju swoje zjazdy partyjne i inne wydarzenia państwowe.

Jednak gołąb służył także jako symbol identyfikacji w światowym ruchu pokojowym, na przykład podczas demonstracji w USA przeciwko wojnie w Wietnamie. Także w Republice Federalnej na demonstracjach często powiewały flagi z białym gołębiem, na przykład na początku lat 80. podczas protestów przeciwko podwójnej uchwale NATO, która przewidywała rozmieszczenie rakiet atomowych w Europie Zachodniej.

Równolegle symbol pokoju pojawiał się również podczas prorosyjskich demonstracji i wydarzeń organizowanych przez Reichsbürger. Pokazuje to, że z gołębiem pokoju bynajmniej nie wiąże się jednoznaczne, nadrzędne przesłanie ani stanowisko polityczne. Przeciwnie, jego użycie i znaczenie wydają się bardzo dowolne i zależą wyłącznie od odpowiednich interesów i celów aktorów politycznych.

Gołąb Picassa dziś – popularny eksponat muzealny i motyw sztuk plastycznych

Z pierwotnego nakładu gołębia pokoju Pabla Picassa do dziś istnieje jeszcze kilka egzemplarzy. Picasso wraz z Fernandem Mourlotem stworzył serię litografii przedstawiających gołębia. Wyprodukowali pięć egzemplarzy autorskich oraz pięćdziesiąt sygnowanych i numerowanych odbitek na papierze czerpanym. Edycja ta została później wydana przez paryską galerię Louise Leiris.

W kolejnych dziesięcioleciach Picasso wielokrotnie poświęcał się motywowi gołębia. Również wiele z tych wariantów należy dziś do zbiorów renomowanych muzeów sztuki, na przykład Museum of Modern Art, New York czy Museu Picasso w Barcelonie.

Kiedy Picasso w 1949 roku udostępnił swojego gołębia na Światowy Kongres Pokoju, z pewnością nie mógł przewidzieć, jakie znaczenie będzie on miał kiedyś dla sztuki, polityki i społeczeństwa. Jednak gołąb aż do dziś posiada wielką siłę oddziaływania jako uniwersalny symbol pokoju. Gołąb pokoju inspirował także liczne słynne artystki i słynnych artystów XX i XXI wieku, między innymi Markus Lüpertz, A.R. Penck i Georges Braque.

W 2007 roku artysta street artu Banksy stworzył własną wersję symbolu pokoju. W Betlejem namalował natryskowo na budynku z dziurami po kulach białego gołębia w kamizelce kuloodpornej z celownikiem na piersi. Ta i wiele innych współczesnych interpretacji gołębia pokoju pozwalają stwierdzić, jak aktualny pozostaje gołąb także dziś jako symbol przeciwko wojnie i przemocy.

Wybrane artykuły o Picasso i gołębiach