"Trwałość pamięci": ikona surrealizmu Dalí

"Trwałość pamięci" - Salvador Dalí namalował to kluczowe dzieło surrealizmu w roku 1931. Obraz olejny, który w oryginale ma zaledwie 24,1 na 33 centymetry, symbolicznie reprezentuje dziś całą epokę sztuki. W szczególności rozpływające się zegary stały się symbolem dziwacznych i groteskowych światów obrazowych surrealizmu.

Kiedy Dalí ukończył obraz, znajdował się jeszcze na samym początku swojej kariery. W poprzednich latach nawiązał pierwsze kontakty z surrealistkami i surrealistami i właśnie zaczynał rozwijać swój charakterystyczny indywidualny styl malarski. Jeszcze w tym samym roku, w którym Dalí namalował dzieło, paryski galerzysta Pierre Colle wystawił je. Za pośrednictwem nowojorskiej galerii Julien Levy, która nabyła je w 1934 roku, trafiło ono do anonimowego nabywcy. Ten ostatecznie podarował je Museum of Modern Art w Nowym Jorku, gdzie do dziś należy do największych atrakcji instytucji.

"Trwałość pamięci" Salvadora Dalí nie tylko zapisała się w historii (sztuki), lecz także trwale wpłynęła na kulturę (pop). Motyw był niezliczoną ilość razy cytowany i reprodukowany oraz drukowany na artykułach merchandisingowych, takich jak kubki, koszulki, poduszki, zegary, skarpetki czy puzzle.

Salvador Dalí - geniusz surrealizmu

Salvador Dalí (1904 - 1989) był jedną z najsłynniejszych osobowości artystycznych XX wieku. Jego nazwisko jak żadne inne symbolizuje sztukę surrealizmu. Szukał inspiracji w swojej podświadomości i w niekontrolowanych fantazjach oraz próbował podczas malowania całkowicie wyłączyć logikę i rozum. Dlatego też określał swoje obrazy jako "ręcznie malowane fotografie snów".

Wielki sukces Dalíego nie opierał się jednak wyłącznie na jego dziwacznie fascynujących kompozycjach obrazowych. Co najmniej równie ważna dla jego sukcesu była jego autoprezentacja jako ekscentrycznego księcia malarzy. Celowa prowokacja i pewna arogancja należały u niego do programu. Tak więc miał on podobno powiedzieć kiedyś:

"Ja sam jestem surrealizmem."

Ten nadmiar pewności siebie nie zawsze spotykał się z aprobatą. Był wyśmiewany przez koleżanki i kolegów artystów, a krytyczki i krytycy szydzili z niego jako z mało utalentowanego. Jednak sukces wśród publiczności przyznał mu rację, ponieważ najwyraźniej trafiał idealnie w jej gust.

Do dziś obrazy takie jak "Sleep", "Bachanalie", "Kuszenie świętego Antoniego" czy "Les Éléphants" należą do najpopularniejszych motywów w historii sztuki. Najdroższym obrazem Dalíego jest "Ma femme nue regardant son propre Corps", który na aukcji w roku 2000 osiągnął około 3 milionów funtów. Ponadto dziś dwa duże muzea noszą jego imię. "Teatre-Museu Dalí" w jego katalońskim rodzinnym mieście Figueres oraz "Dalí Museum" w St. Petersburg na Florydzie. Ponadto niektóre z jego monumentalnych rzeźb stoją w eksponowanych miejscach w różnych metropoliach świata, na przykład w Singapurze, Tel Awiwie i Amsterdamie.

Salvador Dalí urodził się w 1904 roku w Katalonii. Już w wieku dziesięciu lat pobierał lekcje rysunku. Od 1922 roku uczęszczał do akademii sztuk pięknych "Academia San Fernando" w Madrycie. Podczas podróży do Paryża poznał awangardystów, takich jak reżyser Luis Buñuel oraz malarz Joan Miró.

W 1929 roku ostatecznie dołączył do paryskich surrealistek i surrealistów i stał się jednym z najważniejszych przedstawicieli tego stylu. W ciągu swojego życia pracował z różnymi technikami i materiałami. Malarstwo, rzeźba i grafika należały do jego dorobku, podobnie jak fotografia, film, literatura oraz kostiumy teatralne i scenografie.

Surrealizm - sztuka jak z dziwacznego świata równoległego

Salvador Dalí jest dziś uznawany za najbardziej prominentnego przedstawiciela surrealizmu. Styl ten rozwinął się w Paryżu od lat 20. XX wieku i objął nie tylko malarstwo, lecz także literaturę, fotografię i film. Do pionierów surrealizmu należeli, obok Dalí, między innymi Max Ernst, Joan Miró, Man Ray, Yves Tanguy, René Magritte oraz Luis Buñuel.

Surrealistki i surrealiści odrzucali rzeczywistość jako punkt odniesienia dla swojej sztuki i poszukiwali inspiracji w nieświadomości i podświadomości. Chcieli stworzyć wgląd w świat, który leży poza widzialną rzeczywistością. Dostępu do niego upatrywali w snach, wizjach, stanach odurzenia lub halucynacjach. W związku z tym obrazy surrealistyczne wydają się absurdalne, tajemnicze, a czasem także niepokojące. Twórcy tworzyli fantastyczne istoty, zniekształcali i deformowali swoje przedmioty obrazowe aż do niepoznawalności oraz łączyli obiekty, które w rzeczywistości nigdy nie wystąpiłyby w takiej konstelacji. W ten sposób surrealistki i surrealiści tworzyli wizualne doświadczenia graniczne i kwestionowali postrzeganie rzeczywistości. Publiczność jednak do dziś pozostaje tym niezwykle zafascynowana, a także w świecie sztuki język obrazowy i filozofia surrealizmu wciąż oddziałują.

Trwałość pamięci: między rzeczywistością a fantazją

Dalí postawił sobie za cel, aby poprzez swoją sztukę "usystematyzować zamieszanie" i "całkowicie zdyskredytować świat rzeczywistości". Udaje mu się to w "Trwałości pamięci" w sposób doskonały. Zarówno w kompozycji obrazu, jak i w samych obiektach, zręcznie bawił się percepcją i kwestionował to, co uważamy za rzeczywistość.

Interesujące jest to, że w tym obrazie miesza on rzeczywistość z fikcją. Górną trzecią część obrazu buduje jeszcze jak tradycyjny pejzaż. Museum of Modern Art zauważa przy tym, że Dalí sam wyjaśnił, iż chodzi o półwysep Cap de Creus na katalońskim wybrzeżu. Przez pewien czas Dalí mieszkał w pobliżu i miał tam również swoje pracownie. Na tym realistycznym tle umieszcza następnie swoją absurdalną kompozycję przedmiotów obrazowych. To przede wszystkim trzy rozpływające się zegary przyciągają tu całą uwagę.

Camembert w świetle słońca jako muza

O intencji Dalíego dotyczącej przedstawienia zegarków kieszonkowych wiadomo niewiele - poza tym, że według jego własnych słów zainspirował go camembert topniejący pod wpływem ciepła. Dlaczego dodał czwarty zegar, który namalował w jego pierwotnym stanie, nie jest znane. Z tego złotego zegara widoczna jest ponadto tylko tylna strona, po której pełzają mrówki. Niejasne jest również, dlaczego wszystkie zegary pokazują inną godzinę.

Co najmniej tyle samo zagadek co zegary stwarza amorficzny biały obiekt w centrum obrazu. Choć można rozpoznać nos, język i rzęsy, są one anatomicznie rozmieszczone całkowicie nieprawidłowo. Ten dziwaczny obiekt oferuje dużo miejsca na spekulacje. Niektórzy chcą widzieć w nim autoportret Dalíego, inni aluzję do płodu.

Obok dezorientujących obiektów obrazowych również paleta barw, którą wybrał Dalí, sprawia raczej mroczne wrażenie. Ponad dwie trzecie obrazu "Trwałość pamięci" utrzymane jest w ciemnych tonacjach barwnych. Dominują odcienie brązu, szarości i żółci, natomiast czerwień i zieleń nie występują wcale. Ponadto nieliczne obiekty obrazowe są rozmieszczone na obrazie bardzo daleko od siebie. Tworzy to surową i samotną atmosferę.

Wiele miejsca na interpretację, czyli: co ma przedstawiać Trwałość pamięci?

Fantastyczna i psychodeliczna kompozycja obiektów przedstawionych raz bardziej, raz mniej realistycznie nieuchronnie rodzi pytanie, jakie przesłanie ma przekazywać ten obraz. Jednoznaczne i wyczerpujące wypowiedzi Salvadora Dalí na temat sensu tego obrazu nie są jednak znane. Pozostawia to wiele miejsca na spekulacje i teorie dotyczące symbolicznej wymowy dzieła.

Wiele z przedmiotów, które Dalí przedstawia tutaj, posiada symboliczne znaczenia w historii sztuki i kultury. W martwych naturach na przykład zegary, takie jak te, które pojawiają się w dziele Dalíego aż cztery razy, symbolizują przemijanie. Wraz z rozpływającymi się zegarami czas dosłownie upływa tu podwójnie.

Inny symbol znany z martwych natur pojawia się w postaci muchy, która siedzi na jednym z zegarów. Symbolizuje ona rozkład i śmierć, a tym samym również wskazuje na koniec życia. Także drzewo oliwne - lub to, co z niego pozostało - można interpretować w tym kierunku. Same drzewa symbolizują wzrost, siłę, a tym samym życie. Uszkodzone drzewo bez liści i gałęzi, jak tutaj, bywa natomiast w niektórych interpretacjach snów kojarzone z utratą lub negatywnymi wydarzeniami.

Dalí wykorzystuje ponadto wiele innych obiektów o bogatej symbolice w dziele "Trwałość pamięci". Błyszcząca powierzchnia w prawym górnym rogu obrazu przypomina na przykład lustro. Może ono symbolizować próżność, ale także samopoznanie i prawdę. Również mrówki, które znajdują się na złotym zegarze, są wieloznaczne. Z jednej strony uchodzą za pracowitych robotników, z drugiej w interpretacji snów bywają odczytywane jako wskazówka na nieświadomość i podświadomość.

Nawet jeśli liczba obiektów w tym obrazie jest dość ograniczona, Salvador Dalí nie szczędził tu symboliki i różnych poziomów znaczeniowych. Czy widział obraz w stanie halucynacyjnym, czy we śnie, nie jest znane ani ostatecznie istotne.

Ostatecznie każdemu i każdej pozostaje samodzielnie znaleźć interpretację dla "Trwałości pamięci".