Romantyczne malarstwo pejzażowe

W sztuce romantyzmu krajobrazy należały do najważniejszych motywów malarstwa. W całej filozofii tej epoki, która rozciągała się mniej więcej od końca XVIII do połowy XIX wieku, natura odgrywała ważną rolę. Była postrzegana jako miejsce inspiracji i spokoju, ale także jako schronienie przed rzeczywistością.

To związanie z naturą znalazło odzwierciedlenie również w romantycznym malarstwie pejzażowym. Jego artyści kierowali całą swoją uwagę na motywy z natury i architektury. Pojmowali krajobrazy jako całkowicie samodzielne motywy, w których ludzie – o ile w ogóle się pojawiali – odgrywali podrzędną rolę.

Jednak twórcy nie chcieli w swoich dziełach ukazywać jedynie piękna natury. W malowanych przez siebie scenach często wyrażali również swoje emocje, a także tematy mistyczne lub duchowe. Dlaczego jednak to właśnie krajobrazy stały się preferowanymi tematami obrazów tej epoki? To pytanie zostanie poniżej omówione na podstawie cech, motywów i kluczowych dzieł romantyzmu.

Romantyczne malarstwo pejzażowe i jego najważniejsze cechy

Romantyzm tylko w ograniczonym stopniu można określić jako samodzielny styl w sensie historii sztuki. Malarstwo tego okresu prawie nie wykształciło własnych innowacji w sposobie malowania i kompozycji obrazu, jakie można znaleźć w innych epokach, na przykład w impresjonizmie lub w ekspresjonizmie. Odpowiednio, można wymienić tylko nieliczne typowe cechy stylistyczne malarstwa romantyzmu. Podobieństwa w dziełach tego czasu polegają raczej na ukierunkowaniu treściowym i podstawowych zasadach światopoglądu. Wielu malarzy i malarzy romantyzmu inspirowało się przy tworzeniu obrazów duchem epoki i filozofią całego tego okresu.

Wpływ idei romantyzmu można zaobserwować w czterech różnych cechach malarstwa pejzażowego:

1. Natura jako ojczyzna duszy

W całej epoce romantyzmu natura odgrywała szczególną rolę. Twórcy byli zafascynowani jej wzniosłością i pięknem oraz postrzegali ją jako zwierciadło duszy. W naturze znajdowali spokój, ale uważali ją również za miejsce nadprzyrodzoności i duchowości. Także malarze romantyzmu odkryli potencjał krajobrazów jako tematu obrazu. Nie chcieli po prostu realistycznie przedstawiać lasów, pól, gór, morza i jezior. Raczej dostrzegli wielką siłę symboliczną, jaką mogły zawierać obrazy pejzażowe.

2. Malarstwo pejzażowe jako głos jednostki

Centralną cechą romantyzmu było silne odniesienie do własnego ja. Koncentracja na subiektywnym odczuwaniu odzwierciedlała się również w przedstawieniach natury. Natura i krajobrazy w malarstwie romantyzmu nie istniały tylko same dla siebie, lecz miały wielką siłę symboliczną.

W obrazach pejzażowych artyści mogli wyrażać swoje życie wewnętrzne i cały świat uczuć. Wplatali w swoje dzieła emocje takie jak miłość, strach i tęsknota, aż po namiętność i melancholię. Ale także swoją wielką fascynację światem mistyki, snów, nadprzyrodzoności i duchowości mogli artykułować w przedstawieniach natury. Przy tym twórcy coraz bardziej odchodzili od wiernego naturze przedstawiania przyrody. Wybierali formy przedstawienia, które według nich służyły temu, by jak najintensywniej przekazać swoje uczucia i myśli.

3. Uczucia i symbolika jako zasady malarstwa

Aby uczynić tematy romantyzmu odczuwalnymi w swoich dziełach, artyści stosowali różne środki plastyczne. Odkryli szczególnie warunki oświetleniowe jako możliwość wyrażania nastrojów. Tak więc umieszczali swoje motywy w świetle różnych pór dnia i roku lub odmiennych warunków pogodowych. Szczególnie efektownie potrafili to ukazać w obrazach zachodów słońca, świtów i nocy pełni księżyca lub jesiennych albo zimowych impresji.

Często malarze romantyzmu kierowali swoją kompozycję obrazu bezpośrednio na emocje odbiorców. Na przykład chcieli szerokimi panoramami wywoływać wrażenie tęsknoty lub samotności. Z kolei ciemne, mgliste sceny miały wydawać się mistyczne lub tajemnicze i przyprawiać publiczność o dreszcz. Silnymi kontrastami światła i cienia twórcy próbowali ponadto nadać swoim scenom obrazowym dramatyczny wyraz.

Także zastosowanie szczególnie intensywnych i kontrastowych barw przyczyniało się do tego efektu. Mimo że twórcy romantyzmu przypisywali światłu i atmosferze w swoich dziełach większe znaczenie, nadal cenili realistyczny sposób malowania obiektów przedstawionych na obrazie. Poświęcali się po części skrupulatnie detalom przedmiotów na obrazie, tak aby niemal nie dało się już dostrzec różnicy między obrazami a rzeczywistością.

4. Człowiek jako staffaż

Koncentracja na własnym samopoczuciu nie doprowadziła jednak w malarstwie – jak być może można by oczekiwać – do tego, że w dziełach widać było wiele osób. Przeciwnie, w przedstawieniach krajobrazowych romantyzmu uwaga skupiała się całkowicie na naturze. Człowiek, który przez wiele tysiącleci znajdował się w centrum malarstwa, stracił na znaczeniu. Romantyczne malarstwo pejzażowe albo całkowicie rezygnowało z postaci, albo zadowalało się przedstawieniem kilku nielicznych ludzi stosunkowo małych lub na obrzeżach i wkomponowaniem ich w sceny krajobrazowe.

Romantyczne malarstwo pejzażowe i jego motywy

Krajobrazy obok scen rodzajowych i portretów należały do najważniejszych tematów obrazowych romantyzmu. Jednak w połowie XVIII wieku malarstwo pejzażowe było jeszcze stosunkowo młodym gatunkiem. Przez wiele tysiącleci natura i krajobrazy odgrywały w malarstwie tylko podrzędną rolę. W centrum znajdowały się przede wszystkim osoby i ich działania. Przedstawienia krajobrazu służyły jedynie jako dekoracja lub tło. Dopiero po średniowieczu przedstawianie natury ugruntowało się jako samodzielny motyw.

W romantyzmie malarstwo pejzażowe mogło się jeszcze raz znacząco rozwinąć i zyskało wiele nowych aspektów. W filozofii romantyków natura odgrywała znaczącą rolę. Romantyczne malarstwo pejzażowe mogło dawać wyraz tej fascynacji i czci dla natury. Artyści nie chcieli po prostu przedstawiać krajobrazów na swoich obrazach. Postrzegali je raczej jako powierzchnie refleksji dla swoich myśli i emocji.

Do swoich obrazów twórcy często czerpali inspiracje z różnych regionów Europy, ale malowali również całkowicie wymyślone obrazy pejzażowe. Tak angielski malarz William Turner często wzorował się na rzeczywistych krajobrazach i tworzył obrazy Wenecji, Calais czy Konstancji.

Również malarstwo pejzażowe Caspar David Friedrich opierało się na motywach, które zebrał podczas podróży po Niemczech. Swoje wrażenia aranżował jednak potem w pracowni często zupełnie na nowo i w ten sposób tworzył fikcyjne krajobrazy. Niezależnie od tego, czy sceny obrazowe były realne czy wyobrażone, romantyczne obrazy pejzażowe najczęściej ukazują idylliczne chwile w naturze.

Do popularnych motywów romantycznego malarstwa pejzażowego należały przede wszystkim:

• Lasy, drzewa i polany, strumienie i jeziora, a także obrazy gór i formacje skalne.
• Pojedyncze budowle, takie jak zamki, pałace lub kościoły.
• Także inne obrazy architektury, a także miasta i wsie.
• Marynistyka z portami, obrazy na otwartym morzu lub z plaży
• Zjawiska pogodowe, takie jak burze lub zamiecie śnieżne
• Ludzie lub zwierzęta natomiast najczęściej w ogóle się nie pojawiali albo tylko na obrzeżach.

Niezależnie od motywów artyści w romantycznym malarstwie pejzażowym często wybierali przedstawienie w szerokiej panoramie. W ten sposób mogli przeznaczyć dużo miejsca niebu i horyzontowi ze słońcem, księżycem i formacjami chmur. Tutaj tworzyli również typowe dla romantycznego malarstwa pejzażowego nastroje świetlne.

Przykład dzieła 1: William Turner – "Ostatnia podróż Temeraire"

William Turners obraz "Ostatnia podróż Temeraire" należy do najwybitniejszych dzieł romantycznego malarstwa pejzażowego. Turner (1775–1851) był jednym z najważniejszych malarzy angielskiego romantyzmu. Jak mało kto w jego czasach potrafił tworzyć nastrojowe i dramatyczne motywy, nie popadając przy tym w patos.

Jako jeden z pierwszych artystów uczynił oświetlenie scen samodzielnym tematem. Tym samym dokonał znaczącej pionierskiej pracy dla całego malarstwa pejzażowego. Jego obraz "Ostatnia podróż Temeraire" z 1839 roku stanowi wzorcowy przykład jego wizjonerskiego języka obrazowego.

To malarstwo marynistyczne ma realne tło historyczne. Pokazuje brytyjską kanonierkę "Temeraire", jak jest holowana na złomowanie. Żaglowiec odegrał ważną rolę w bitwie pod Trafalgarem. Turner zrezygnował tu jednak z wszelkiej formy heroizacji. Raczej uczynił ten motyw symbolem pożegnania i przemijania. Kiedyś chwalebny statek nie jest już w stanie sam płynąć i musi być ciągnięty przez parowiec kołowy.

Ten godny zapamiętania moment Turner podkreślił bardzo emocjonalnym nastrojem świetlnym. Słońce ledwie przebija się przez zasłonę chmur na niebie, tak że cała scena jest skąpana w matowym, melancholijnym świetle.

Przykład dzieła 2: Caspar David Friedrich – "Dwaj mężczyźni kontemplujący księżyc"

"Dwaj mężczyźni kontemplujący księżyc" autorstwa Caspar David Friedrich (1774–1840) jest jednym z najlepszych przykładów romantycznego malarstwa pejzażowego. Niemiecki malarz wypracował bardzo indywidualną interpretację tego gatunku.

Poprzez swoje obrazy wyrażał różne emocje, takie jak tęsknota, namiętność i melancholia, ale także mistykę i treści polityczne. "Dwaj mężczyźni kontemplujący księżyc" łączy różne typowe cechy malarstwa romantyzmu. Chociaż tytuł wskazuje na dwie osoby, nie są one tematem obrazu. W centrum znajdują się raczej krajobraz i tajemniczy nastrój chwili.

Nocna scena jest pełna głębokiej symboliki:

• Księżyc w romantyzmie uchodzi bowiem za symbol tęsknoty.
• Z kolei duże drzewo, które sprawia wrażenie uschłego i prawie nie ma liści, można interpretować jako symbol śmierci.
• Także kolorystyka i nastrój świetlny przyczyniają się do powstania tajemniczej atmosfery.

Również typowe dla romantycznego malarstwa pejzażowego jest to, że Friedrich pokazuje mężczyzn tylko od tyłu. Dzięki temu pozostają anonimowi i nie odwracają uwagi od krajobrazu jako głównego motywu.

Romantyczne malarstwo pejzażowe do dziś nie utraciło nic ze swojej fascynacji

Nawet około 200 lat po swoim okresie rozkwitu romantyczne malarstwo pejzażowe nadal potrafi urzekać publiczność swoją estetyką, atmosferą i motywami. Wystawy z dziełami malarzy takich jak William Turner, Caspar David Friedrich, John Constable, Carl Spitzweg czy Eugène Delacroix cieszą się dużym uznaniem również dzisiaj.

Także współcześni malarze nawiązują do tego bogatego w tradycję gatunku. Jednym z powodów nieprzemijającej popularności malarstwa pejzażowego romantyzmu może być to, że ta forma malarstwa ze swoimi ponadczasowymi tematami wtedy i dziś jest bardzo bliska ludziom. W malarstwie tej epoki dusza, umysł i emocje ludzi znajdują swoje odzwierciedlenie. Cały świat uczuć od miłości i radości po melancholię i smutek znajduje odbicie w sztuce romantyzmu. Dlatego ludzie mogą odnajdywać się w tych dziełach we wszystkich fazach historycznych.

Być może do trwałego zainteresowania malarstwem romantyzmu przyczynia się również okoliczność, że natura jako jego centralny temat znowu zyskuje na znaczeniu. Także dziś natura jest postrzegana jako symbol pokoju i spokoju. W obliczu coraz szybciej rozwijającego się świata, trwających kryzysów i stałej presji na (samo)optymalizację, u wielu ludzi coraz silniej pojawiają się pytania egzystencjalne. Wtedy spokojna i pierwotna natura jawi się jako mile widziane schronienie.

Być może jednak wynika to po prostu z rzemieślniczej perfekcji twórców romantyzmu. Romantyczne malarstwo pejzażowe łączy intensywną atmosferę z wiernymi rzeczywistości detalami obrazu i tym samym jest bardzo bliskie rzeczywistości. Nie bez powodu monumentalne impresje natury autorstwa William Turner czy Caspar David Friedrich do dziś potrafią niemal magicznie przyciągać publiczność.

Chcesz dowiedzieć się więcej na temat malarstwa pejzażowego? Zanurz się głębiej w naszym artykule magazynowym o historii malarstwa pejzażowego.

Wybrane dzieła romantycznego malarstwa pejzażowego