Ekspresjonizm: malarstwo pełne siły i emocji
Ekspresjonizm ukształtował sztukę nowoczesną jak mało który styl. Jego artystki i artyści stworzyli zupełnie nowe rozumienie zarówno zadania sztuki, jak i kompozycji obrazu. Chcieli w swoich dziełach przekazywać odczucia, spostrzeżenia i nastroje, szukając nowych form artystycznego wyrazu.
Do charakterystycznych cech ekspresjonizmu należą redukcja przedstawionych obiektów do form podstawowych oraz przedstawienie ich w intensywnych barwach. Jednocześnie kierunek ten oznaczał ostateczne odejście od funkcji odtwórczej malarstwa, torując drogę abstrakcji. Ważnymi przedstawicielami ekspresjonizmu byli Franz Marc, August Macke, Karl Schmidt-Rottluff, Gabriele Münter, Wassily Kandinsky, Emil Nolde oraz Ernst Ludwig Kirchner. Przełomowe innowacje ekspresjonizmu oddziaływały na wiele epok XX wieku.
Ekspresjonizm miał odzwierciedlać stan duszy
Ważną zasługą artystek i artystów ekspresjonizmu było stworzenie zupełnie nowej filozofii malarstwa. Ich zdaniem malarstwo nie miało już służyć możliwie obiektywnemu uchwyceniu rzeczywistości i naturalistycznemu jej przedstawieniu. Miało natomiast odzwierciedlać subiektywne perspektywy, emocje i postrzeganie malarek i malarzy.
Artystki i artyści uczynili obrazy narzędziami do jak najautentyczniejszego i najbezpośredniejszego wyrażania stanów ducha, takich jak smutek, radość, ból, lęk czy konkretne przeżycia. W ten sposób przestali kopiować przedstawione obiekty, a zaczęli wykorzystywać je jako nośniki własnych uczuć i poglądów. Skoro rzeczywistość nie mogła już być punktem odniesienia dla "poprawnego" przedstawienia w sensie tradycyjnego malarstwa, w technice malarskiej wolno było stosować wszystko, co pomagało wyrazić indywidualne odczucia.
Nowe formy kompozycji obrazu
Powstaniu tej nowej koncepcji artystycznej towarzyszył fakt, że przyszłe ekspresjonistki i przyszli ekspresjoniści nie odnajdywali się już w ówczesnych tradycjach i zasadach akademickich malarstwa początku XX wieku. W szczególności w impresjonizmie nie widzieli potencjału do wyrażenia tego, co było dla nich ważne. Wydawał im się zbyt powierzchowny, zbyt mało subiektywny i nieadekwatny do nowych czasów.
Chociaż impresjonizm sam w sobie znacząco zmienił malarstwo – a część przyszłych ekspresjonistek i ekspresjonistów zaczynała właśnie od impresjonizmu – nowej awangardzie to nie wystarczało i poszukiwała nowych form kompozycji obrazu.
Klimat społeczny jako motyw w Ekspresjonizmie
Oprócz potrzeby nowych technik artystycznej ekspresji, także warunki poza sztuką napędzały radykalne odnowienie malarstwa. Na początku XX wieku cała Europa stała pod znakiem strukturalnych zmian w społeczeństwie i polityce. W wyniku postępu technicznego, industrializacji i wreszcie I wojny światowej zaostrzyła się sytuacja polityczna, gospodarcza i społeczna. Domniemana sielanka końca XIX wieku ustąpiła atmosferze troski o przyszłość, anonimowości miejskiej i konfliktów społecznych. Artyści podejmowali ten surowy klimat społeczny i tematyzowali go zarówno w sposób jawny, jak i ukryty w swoich obrazach.
Ekspresjonizm i jego cechy
Nowo sformułowane oczekiwanie wobec malarstwa, aby wyrażać najgłębsze wnętrze człowieka, przyniosło fundamentalne zmiany także dla techniki malarskiej. Sposób, w jaki artyści realizowali nową filozofię na płótnie, różnił się jednak częściowo znacznie. Wszystkich ich łączyło konsekwentne kontynuowanie trendu, który pod koniec XIX wieku rozpoczął się przede wszystkim w Impresjonizmie: odejścia od naturalistycznego przedstawiania motywów.
W wyborze kolorów i form artyści nie czuli się już związani rzeczywistością i mogli kształtować motywy tak, jak je "czuli". Realistyczne i szczegółowe opracowanie przedstawianych przedmiotów nie odgrywało już żadnej roli. Zamiast tego malarki i malarze często redukowali motywy do ich podstawowych struktur, znacznie je przekształcali, a nawet posuwali się na skraj abstrakcji.
Pracowali przy tym z intensywnymi kolorami, które nakładali dużymi plamami i często zestawiali w ostre kontrasty. Również kolorystykę przypisywali zupełnie dowolnie i malowali na przykład ludzkie twarze na niebiesko, a krowy na żółto. Ta kombinacja cech Ekspresjonizmu sprawia, że odbiór obrazu jest emocjonalny i dynamiczny, ale czasem także obcy lub nawet niepokojący.
Mimo że ekspresjoniści coraz bardziej odchodzili od realistycznego przedstawienia, pozostawali zasadniczo wierni malarstwu przedstawiającemu. Częstymi motywami Ekspresjonizmu były na przykład sceny wielkomiejskie, przedstawienia zwierząt, pejzaże, akty, martwe natury i portrety. Sceny historyczne, wybitne osobistości czy tematy biblijne lub mitologiczne natomiast odgrywały niewielką rolę.
Od Renesansu po sztukę afrykańską: inspiracje Ekspresjonizmu
Choć ekspresjoniści pod względem teorii i formy podążali bardzo postępowymi drogami, mieli oni jednak pewne punkty odniesienia i źródła inspiracji w innych epokach lub u innych artystów. Już twórcy impresjonizm, a od przełomu wieków także Symbolizmu i Fauwizmu, dystansowali się od realistycznego odwzorowania świata.
Do prekursorów Ekspresjonizmu należeli ponadto malarze tacy jak Paul Gauguin, Vincent Van Gogh czy Edvard Munch, którzy bardziej interpretowali rzeczywistość, niż przedstawiali ją realistycznie. Ekspresjoniści znajdowali inspirację dla swoich środków wyrazu również w innych kulturach, na przykład z Afryki lub regionu Pacyfiku, które w swoich maskach i rzeźbach już silnie redukowały naturalne formy przedmiotów. Ze względu na swój prosty, ale bardzo ekspresyjny język obrazowy, artyści Ekspresjonizmu odkryli także dla siebie drzeworyt, który po raz pierwszy został wprowadzony przez Albrecht Dürer lub Lucasa Cranacha Starszego w epoce Renesansu w sztukach wizualnych.
Ekspresjonizm w Niemczech
Tendencje ekspresjonizmu w malarstwie pojawiły się na początku XX wieku w różnych krajach Europy, na przykład w Austrii, Francji i szczególnie w Niemczech. Z Drezna i okolic Monachium pochodziły dwie grupy artystów, które wykonały zasadniczą pracę pionierską dla ekspresjonizmu i trwale ukształtowały ten styl: "Brücke" oraz "Der Blaue Reiter".
Wspólnota artystyczna "Brücke"
Już w 1905 roku studenci architektury z Drezna Ernst Ludwig Kirchner, Erich Heckel, Karl Schmidt-Rottluff i Fritz Bleyl założyli swoją wspólnotę artystyczną "Brücke", do której później dołączyli inni dziś słynni artyści, tacy jak Max Pechstein czy Emil Nolde. "Brücke" rozwiązała się w 1913 roku, lecz jej artyści pozostali w kolejnych latach bardzo aktywni.
Związek artystów "Der Blaue Reiter"
"Der Blaue Reiter" w przeciwieństwie do "Brücke" nigdy nie miał być stałym związkiem artystycznym. Franz Marc i Wassily Kandinsky połączyli siły w ramach wspólnoty redakcyjnej, aby publikować pisma teoretyczne i organizować wystawy. Ich zasady i idee zostały zapisane w almanachu pod tytułem "Der blaue Reiter". Pod tym tytułem Marc i Kandinsky zorganizowali również dwie duże wystawy, na których obok ich własnych dzieł pokazano między innymi prace Alexeja von Jawlensky, Marianne von Werefkin, August Macke, Robert Delaunay i Gabriele Münter. W 1914 roku Marc i Kandinsky zakończyli jednak swoją współpracę.
Do dziś ekspresjonizm jest bardzo obecny w świecie sztuki
Dzięki swoim rewolucyjnym innowacjom ekspresjonizm znacząco wpłynął zarówno na sztukę lat 20., jak i na całe XX i XXI stulecie. Z wieloma stylami początku XX wieku, takimi jak futuryzm, kubizm i dadaizm, istniała bardzo produktywna wymiana, ale ekspresjonizm torował również drogę licznym epokom następnych dziesięcioleci. Jego wpływy można rozpoznać między innymi u artystów surrealizmu, abstrakcyjnego ekspresjonizmu, Nowej Rzeczowości, informelu, neoekspresjonizmu i Neue Wilden.
Ekspresjonizm rozpoczął się jako ruch awangardowy, a w swoich początkach był krytycznie postrzegany przez wielu współczesnych. Dziś natomiast jego dzieła są uznawane za znaczący wkład w sztukę nowoczesną i rozwój malarstwa jako całości.
Dziś: Malarstwo ekspresjonistyczne osiąga rekordowe ceny
Wystawy poświęcone "Brücke" oraz "Der blaue Reiter" regularnie przyciągają tłumy, a dzieła ich najważniejszych artystów osiągają najwyższe ceny. Również jako reprodukcje bardzo popularne są słynne motywy ekspresjonizmu, takie jak "Niebieski koń I" Franz Marc lub "Żółty Czerwony Niebieski" Wassily Kandinsky.
W wielu znaczących kolekcjach świata znajdują się dzieła tego stylu, na przykład w Museum of Modern Art w Nowym Jorku, Tate Modern w Londynie oraz Musée d'Orsay w Paryżu. Ponadto różne muzea poświęcają się epoce ekspresjonizmu lub jej protagonistom, na przykład "Kirchner Museum" w Davos, "Brücke-Museum" w Berlinie, "Münter-Haus" w Murnau lub "Franz Marc Museum" w Kochel am See.
