Przepych, sielanka i wielkie gesty: malarstwo baroku

Malarstwo baroku zachwyca do dziś swoim wyjątkowym przepychem i wspaniałością. Charakteryzuje się wielkim bogactwem detali, mocnymi kolorami i dramatycznymi scenami. Epoka baroku wyłoniła się z renesansu i trwała mniej więcej od 1600 do 1750 roku. Z tej epoki pochodzi wiele dzieł sztuki znanych do dziś.

Słynnymi artystami malarstwa barokowego byli

• Jan Vermeer,
• Michelangelo Merisi da Caravaggio,
• Rembrandt van Rijn,
• Peter Paul Rubens i
• Jan Brueghel d. Ä.

Kryzysy religijne i polityczne w baroku

Sztuka tej epoki emanuje częściowo urzekającym pięknem. Styl baroku rozwinął się jednak w niespokojnych czasach. W następstwie wojny trzydziestoletniej, absolutyzmu i kontrreformacji społeczeństwo było głęboko podzielone i wyniszczone.

Najbardziej przełomowym wydarzeniem w epoce baroku była wojna trzydziestoletnia. Jako bezpośrednia konsekwencja reformacji od 1517 roku pogrążyła Europę w głębokim kryzysie. Po rozłamie Kościoła protestanci i katolicy toczyli zaciekłe spory. W wojnie trzydziestoletniej rozstrzygano jednak również roszczenia terytorialne. Skutki dla ludności były katastrofalne. Wiele osób zginęło na wojnie, a także rozprzestrzeniały się choroby i epidemie. Ponadto głód i zimno pochłonęły liczne ofiary. Szacuje się, że około jedna trzecia ludności niemieckiej straciła życie w wojnie lub wskutek jej następstw.

Wielkie cierpienie dużej części ludności stało w jaskrawym kontraście do stylu życia szlachty i warstw wyższych. W wielu krajach europejskich absolutyzm ugruntował się jako forma rządów. Wielu monarchów uważało się za "danych przez Boga" i rościło sobie pełnię władzy nad państwem i narodem. Wiązało się to z uciskiem i wyzyskiem większości mieszkańców kraju. W przeciwieństwie do biednej ludności rządzący pozwalali sobie na wystawny styl życia. Żyli w rozrzutnym luksusie i fundowali sobie okazałe budowle.

Obok wojny trzydziestoletniej i absolutyzmu epokę baroku ukształtowała także kontrreformacja. W poprzedzającym ją renesansie Martin Luther i reformacja zachwiały fundamentami religii. Rezultatem była utrata dotychczas niekwestionowanego statusu katolicyzmu jako jedynego Kościoła oraz ustanowienie protestantyzmu. Ponadto humanizm sprawił, że człowiek znalazł się w centrum wszelkiego myślenia i działania. Również przez to Kościół utracił wpływy.

W baroku proces ten częściowo znowu się odwrócił. Kościołowi katolickiemu udało się ograniczyć ekspansję protestantyzmu i umocnić własną pozycję. Ważną rolę odegrały przy tym sztuki plastyczne jako medium komunikacji, a wraz z nimi także malarstwo baroku.

Niepewna sytuacja w Europie miała całkowicie odmienne konsekwencje dla codzienności szlachty i ludu. Klasa rządząca pławiła się w luksusie. Zgodnie z mottem "Carpe diem" korzystała z życia pełnymi garściami. Większa część ludności była natomiast zajęta walką o przetrwanie i codziennie stykała się ze śmiercią i cierpieniem. Tutaj dominowały pesymizm i ponure perspektywy na przyszłość.

Sprzeczności tej epoki znalazły odzwierciedlenie także w malarstwie baroku. Tak więc na przykład obrazy rodzajowe ukazywały radosne uczty, a jednocześnie martwe natury ze swoją ideą vanitas przypominały o przemijaniu życia.

Najczęstsze tematy obrazów w malarstwie baroku

Co jest typowe dla malarstwa barokowego? Malarstwo baroku czerpało w motywach z poprzedzającego je renesansu. Twórcy sztuki tej epoki wykonali ważną pionierską pracę i znacznie poszerzyli paletę tematów obrazowych średniowiecza.

Obok przedstawień szlachty, duchowieństwa oraz scen biblijnych jako motyw malarski mógł się teraz przebić także zwykły człowiek. Ponadto położono podwaliny pod malarstwo pejzażowe i przedstawienia zwierząt. Malarstwo barokowe przejęło wiele z tych impulsów i rozwinęło je dalej. Ale w tej epoce pojawiły się również pewne nowe tematy.

Malarstwo barokowe: sceny z Biblii i mitologii

Typowymi cechami malarstwa barokowego były motywy z Biblii i mitologii. W renesansie Kościół katolicki utracił wpływy z powodu reformacji, humanizmu i wewnętrznych sporów. W toku kontrreformacji mógł je jednak stopniowo odzyskać.

Jako ważne narzędzie pomagały w tym również sztuki plastyczne. Za pomocą scen biblijnych katolicy wyznaczali granicę między sobą a protestantami. Ponadto obrazy miały przypominać wiernym, aby prowadzili bogobojne i moralne życie. Kościół próbował to osiągnąć za pomocą różnych motywów: Sądem Ostatecznym, niebem i piekłem ostrzegano przed grzesznym życiem. Choroby i katastrofy naturalne przedstawiano jako kary. Ale także tradycyjne tematy obrazowe, takie jak Jezus, Maria, aniołowie czy obrazy przedstawiające sceny biblijne, miały przypominać o wszechobecności Kościoła.

Malarstwo portretowe stawało się coraz bardziej popularne

W sztuce baroku malarstwo portretowe poczyniło znaczące postępy. W tej epoce malarstwo na zamówienie stało się dla wielu twórców ważnym źródłem dochodu. Obok duchowieństwa portretować kazywali się przede wszystkim zamożni kupcy. Szlachta także nadal należała do ważnych zleceniodawców malarstwa baroku.

Absolutystyczni władcy tamtych czasów stawiali sobie jasny cel poprzez imponujące autoportrety. Portrety miały demonstrować ich władzę i wywierać wrażenie na oglądających. Wyprostowana, dominująca postawa ciała, kosztowna odzież i szlachetne wnętrze przekazywały wyższość i autorytet monarchów. Niektórzy twórcy baroku wybierali jednak jako motywy również przedstawicieli innych, niższych warstw społecznych, na przykład służące lub chłopów.

Martwe natury stały się symbolem przemijania

W epoce baroku wraz z martwą naturą mogło się ugruntować kolejne nowe genre. Przedstawienia martwych obiektów, całkowicie niezależnych od ludzi, były wcześniej w malarstwie jeszcze nietypowe. Od początku XVII wieku to się zmieniło. Wielu twórców malarstwa barokowego zaczęło poświęcać się martwej naturze. Malowali bukiety kwiatów, kosze owoców, broń, instrumenty, a także trofea zwierzęce. Szczególne znaczenie zyskały jednak tak zwane obrazy "vanitas".

Malarstwo pejzażowe rozwinęło się w samodzielny gatunek

Obok martwej natury wraz z pejzażami mógł rozwinąć się kolejny gatunek, w którym ludzie nie odgrywali żadnej lub tylko podrzędną rolę. Czyste pejzaże aż do tego momentu były w malarstwie uznawane za niegodne przedstawienia. Służyły co najwyżej jako tła obrazów lub kulisy. Najpierw malarstwo renesansu, później także malarstwo barokowe, przyniosło tu zasadniczą zmianę myślenia. Natura i świat zwierząt były odtąd postrzegane inaczej i odkryte jako samodzielne motywy.

Barokowe malarstwo pejzażowe ukazywało teraz rozległe tereny z górami, drzewami, polami i łąkami, a także rzeki, jeziora i pejzaże morskie ze statkami. Ale także architektura, na przykład pałace, zamki czy małe wioski, została odkryta przez malarzy jako temat obrazu. Szczególną rolę zawsze odgrywał przy tym nastrój sceny. Wschody słońca, zachody słońca, mgła lub imponujące formacje chmur zapewniały sugestywną atmosferę.

Sceny rodzajowe ukazywały życie społeczne

Znaczenia w baroku nabrały nie tylko martwe natury i pejzaże, lecz także malarstwo rodzajowe. Sceny biblijne i mitologiczne straciły popularność w następstwie reformacji. Zamiast tego artyści zainteresowali się teraz codziennym życiem ludzi. Malowali większe grupy ludzi przy bardzo codziennych zajęciach. Tak więc malarstwo barokowe często ukazywało teraz uczty, tańce i obrazy rodzinne, ale także sceny z codziennego życia zawodowego, takie jak prace domowe czy rolnictwo.

Typowe cechy malarstwa baroku: technika i styl

Malarstwo barokowe stało się symbolem sztuki pełnej przepychu, finezji i emocji. Dzięki różnym technikom i formom przedstawiania twórcy sztuki baroku potrafili ożywić sceny swoich obrazów.

Malarstwo barokowe wygląda bardzo realistycznie

Do rzucających się w oczy cech malarstwa barokowego należy jego szczególnie realistyczna forma przedstawiania. Artyści przywiązywali wielką wagę do tego, aby ludzie i przedmioty wyglądały możliwie naturalnie. W tym celu bardzo drobiazgowo opracowywali detale i proporcje obiektów. Również warunki oświetleniowe, a także prawidłowa perspektywa i przestrzenność odgrywały w malarstwie baroku dużą rolę.

Kolejną cechą malarstwa barokowego, która daje wrażenie realności obrazu, jest żywość. Ukazane sceny sprawiają wrażenie, jakby rzeczywiście były w ruchu. Malarze często ujmowali postacie w samym środku sekwencji ruchu i ukazywali je w dynamicznych pozach. Napięcie ciała i wyraz twarzy bohaterów pozwalają oglądającym bezpośrednio uczestniczyć w wydarzeniu.

Za pomocą żywego przedstawienia miała zostać zniesiona granica między obrazem a rzeczywistością. Dzięki temu przesłania miały oddziaływać jeszcze mocniej. Im bardziej realistycznie namalowane były sceny, tym łatwiej mogły budzić emocje i umożliwiały oglądającym utożsamienie się z treścią.

Malarstwo baroku: dramatyzm i emocje

Twórcy sztuki starali się przedstawiać obiekty obrazowe możliwie realistycznie. Treść, atmosfera i wyraz obrazów mogły jednak sprawiać wrażenie inscenizowanych i skonstruowanych.

Istniała tendencja do wyolbrzymiania i dramatyzowania scen obrazowych. Tak więc twórcy sprawiali, że niektórzy bohaterowie wydawali się szczególnie agresywni lub silni. Podkreślali także piękno niektórych ludzi albo ukazywali pejzaże nienaturalnie idyllicznie. W ten sposób artyści chcieli uczynić swoje obrazy szczególnie zmysłowymi przeżyciami.

Jasność i ciemność jako środek większej żywości i wyrazu

Również za pomocą różnych środków warsztatowych malarze baroku próbowali wzmocnić intensywne i realistyczne wrażenie swoich dzieł.

Ponadto za pomocą gry światła i cienia malarze mogli wyraźnie definiować proporcje ludzi i obiektów. Dzięki temu przedmioty na obrazie wydawały się bardzo plastyczne. Za pomocą jasności i ciemności twórcy mogli ponadto symulować przestrzenność i określać pozycje obiektów w przestrzeni. Ostatecznie malarze wykorzystywali kontrasty także jako środek inscenizacji i dzięki temu nadawali scenom obrazowym napięcie i dramatyzm.

Dzięki świetlistym kolorom i technice "Impasto" do intensywnej atmosfery

Również za pomocą specjalnego nakładania farby malarze baroku próbowali zintensyfikować wrażenie obrazu. Ich paleta barw składała się głównie z barw świetlistych i intensywnych. Kolorów używali także do podkreślania znaczenia wybranych obiektów obrazowych. Dla ważnych postaci i obiektów wybierali więc świetliste tony, takie jak rubinowa czerwień, srebro, ciemny błękit, intensywna zieleń lub złoto w sztuce.

Aby wrażenie obrazu było szczególnie żywe, malarze baroku opracowali dodatkowo specjalną technikę. W procesie określanym jako "Impasto" twórcy nakładali farby w określonych, ważnych miejscach obrazu całkowicie kryjąco, częściowo także grubą warstwą. Dzięki tej technice mogli nie tylko akcentować fragmenty obrazu. Nieco nierówna powierzchnia obrazu dodatkowo wywoływała wrażenie żywości i dynamiki.

Malarstwo barokowe: słynni artyści i ich dzieła

Liczni artyści baroku są do dziś powszechnie znani. Również wiele obrazów, których motywy są bardzo popularne do dziś, pochodzi z tej epoki.

Jednym z najważniejszych twórców tego czasu był Jan Vermeer van Delft (1632–1675). Stworzył tylko 37 dzieł, a więc stosunkowo niewiele. Holenderski malarz pracował w różnych gatunkach, takich jak malarstwo historyczne, pejzaże i sceny rodzajowe. Jego najważniejszym dziełem jest jednak portret: "Dziewczyna z perłowym kolczykiem" (ok. 1665). Ale także inne motywy, takie jak "Służąca z dzbanem mleka" czy "Dziewczyna czytająca list przy otwartym oknie", są do dziś bardzo popularne.

Kolejnym, również dziś bardzo słynnym artystą malarstwa barokowego jest Rembrandt Harmenszoon van Rijn (1606–1669). Nazwisko holenderskiego malarza stało się synonimem mistrzowskiej i, co nie mniej ważne, bardzo drogiej sztuki. Spod jego ręki pochodzą między innymi:

• "Autoportret z Saskią",
• "Lekcja anatomii doktora Nicholasa Tulpa" i
• "Straż nocna".

Do również bardzo znaczących twórców epoki baroku należał Peter Paul Rubens (1577–1640). Flamandzki malarz poświęcał się pełnym przepychu scenom z religii i mitologii, ale także pejzażom i portretom. Jego nazwisko jest jednak dziś kojarzone przede wszystkim z przedstawieniami aktu pełnych mężczyzn i kobiet. Do jego najbardziej znanych dzieł należą

• "Pokłon Trzech Króli",
• "Trzy Gracje",
• "Taniec chłopski",
• "Wenus i Adonis" oraz
• jego autoportret z 1638 roku.

Również z Flandrii pochodził Jan Brueghel d. Ä. (1568–1625). Malarz nazywany także "Aksamitnym Brueghlem" lub "Kwiatowym Brueghlem" tworzył zarówno martwe natury ("Bukiet kwiatów") i pejzaże ("Pejzaż rzeczny"), jak i motywy religijne ("Zwierzęta z arki Noego") oraz obrazy historyczne ("Bitwa pod Issos").

Wielu innych artystów malarstwa barokowego jest do dziś sławnych i lubianych, na przykład:

• Michelangelo Merisi da Caravaggio (1571–1610),
• Diego Velázquez (1599–1660),
• Jan van Goyen (1596–1656) lub
• Annibale Carracci (1560–1609).

Ich dzieła oraz dzieła innych twórców epoki są wysoko cenione do dziś i w wielu muzeach świata należą do magnesów przyciągających publiczność.