Współczesny nurt artystyczny: na pulsie czasu
Gerhard Richter, Bruce Nauman, Tony Cragg, Anselm Kiefer, Cindy Sherman, Rosemarie Trockel, Ólafur Elíasson lub Georg Baselitz: wszyscy oni są uznawani za obecnie najbardziej odnoszących sukcesy artystów sztuk wizualnych na świecie. Reprezentują bardzo różne gatunki, takie jak malarstwo, rzeźba, instalacja czy sztuka obiektu, i tym samym są odzwierciedleniem sztuki na początku XXI wieku. Charakteryzuje się ona dużą różnorodnością stylów, motywów i technik. Pojęcie "sztuka współczesna" – często określane również jako sztuka aktualna lub w kręgu anglosaskim jako contemporary art – odnosi się zatem mniej do konkretnych cech artystycznych malarstwa i rzeźb XXI wieku, a przede wszystkim do okresu czasu, który należy dokładniej zdefiniować.
Czym jest sztuka współczesna?
Na pytanie "Co rozumie się przez sztukę współczesną?" nie można odpowiedzieć w prosty sposób. W rzeczywistości panuje niewielka zgoda co do tego, którą fazę historii sztuki należy określać tym pojęciem. Na początku współczesny nurt artystyczny można wyraźnie odróżnić od sztuki nowoczesnej. Przez długi czas oba pojęcia były używane synonimicznie. Obecnie jednak przyjęto stosowanie terminu "sztuka nowoczesna" wyłącznie w odniesieniu do sztuki modernizmu, która powstawała mniej więcej od końca XIX wieku do lat 40. XX wieku.
Pojęcie "sztuka współczesna" z kolei w wąskiej definicji obejmuje wszystkie te dzieła, które zostały stworzone w określonym czasie i dla określonego czasu. Pozostają one w bezpośrednim związku z aktualnym kontekstem i odnoszą się do bieżącej sytuacji oraz wydarzeń. Ponadto proces ich powstawania i publiczna recepcja zachodzą w bardzo bliskim odstępie czasu.
Często jednak "sztuka współczesna" używana jest również w odniesieniu do dłuższego okresu. W takim ujęciu pojęcie to nie oznacza już wyłącznie sztuki tu i teraz, lecz dzieła z kilku dekad. Punkt początkowy bywa przy tym ustalany bardzo różnie. Niektórzy widzą go po zakończeniu II wojny światowej, inni nieco później, od lat 60. XX wieku. Bardzo dobre przykłady tej interpretacji można znaleźć m.in. w tytułach wystaw, targów, kolekcji, katalogów i galerii. Przykładowo "Kolekcja sztuki współczesnej Republiki Federalnej Niemiec" obejmuje dzieła od 1949 roku do dziś. Do tej szerzej rozumianej definicji zalicza się wiele ważnych i wpływowych stylów historii sztuki, na przykład ekspresjonizm abstrakcyjny, surrealizm, minimalizm, ready-mades czy pop-art.
Współczesny nurt artystyczny – duża różnorodność stylów i technik
Obecnie – w przeciwieństwie do wielu innych epok – nie można wskazać jednego stylu, który dominowałby całą scenę artystyczną. Zamiast tego aktualna sztuka na początku XXI wieku wykazuje szerokie spektrum stylów. W ten sposób w sztuce współczesnej można znaleźć dzieła, które na przykład można przypisać do ekspresjonizmu, impresjonizmu, abstrakcji lub realizmu. Często jednak artyści przechodzą także między różnymi nurtami lub łączą style ze sobą.
Równie różnorodne są techniki. Nadal popularne są klasyczne gatunki, takie jak malarstwo, rysunek, fotografia i rzeźba. Równolegle ugruntowało się jednak wiele innych form wyrazu, takich jak street art i urban art, sztuka wideo, performance, instalacja, sztuka konceptualna oraz digital art, aż po wykorzystanie sztucznej inteligencji. Także w przypadku technik granice stały się obecnie płynne.
Zadania i treści sztuki współczesnej
Zarówno według własnego rozumienia, jak i w opinii publicznej, współczesny nurt artystyczny ma odpowiedzialność społeczną oraz określone zadania do spełnienia. Najbardziej oczywistym wymaganiem wobec sztuki współczesnej jest to, aby tworzyła coś nowego, dotąd nieistniejącego. W miarę możliwości nie kopiuje ona znanych sposobów przedstawiania i stylów, zrywa z utrwalonymi tradycjami i oferuje nieznane wcześniej perspektywy na treści, formę i gatunki.
Obok progresywnego języka obrazu i formy, od sztuk wizualnych coraz częściej oczekuje się dziś również zajmowania stanowiska pod względem treści. Jej centralna funkcja miałaby zatem polegać na trzymaniu zwierciadła przed światem. Sztuka ma oferować przestrzeń do refleksji i krytyki. Współcześni artyści powinni kwestionować rzeczywistość, pobudzać do dyskusji oraz wskazywać na sprzeczności i błędy w systemach takich jak polityka, kultura, gospodarka czy społeczeństwo.
Również utrwalone reguły i konwencje ludzkiego działania lub kwestie percepcji powinny podlegać refleksji. W realizacji tych celów celowa prowokacja uchodzi za typową cechę współczesnego nurtu artystycznego. Aby uzyskać niezbędną uwagę, dzieła nierzadko są niewygodne, niepokojące lub drażniące. Nie jest to jednak celem samym w sobie. Artyści chcą raczej wstrząsnąć odbiorcami i ujawnić wszystko to, przed czym publiczność chętnie zamyka oczy. Tylko w ten sposób mogą sprostać swojemu zadaniu, jakim jest istotny wkład w dyskurs publiczny.
W ostatnich latach od sztuki współczesnej – zarówno od wewnątrz, jak i z zewnątrz – oczekuje się ponadto postawy samokrytycznej. Wynika to z faktu, że określone mechanizmy i cechy obecnego rynku sztuki budzą wiele krytyki. Często wyrażane są obawy dotyczące rosnącej komercjalizacji oraz presji rynku na sztukę. Także częściowo elitarne oderwanie sceny artystycznej oraz skłonność do skandalizacji spotykają się niekiedy z niewielką aprobatą. Ponadto publicznie dyskutuje się, na ile uzasadnione są częściowo astronomiczne wyniki aukcyjne dla kilku nielicznych dzieł sztuki. Wielu artystów podejmuje te impulsy. W swoich pracach podważają logikę rynku i poddają dyskusji własną rolę oraz własne zadanie.
Cechy sztuki współczesnej: mechanizmy i rynki
Ze względu na dużą różnorodność stylów i technik sztukę wizualną XXI wieku trudno jest kompleksowo opisać za pomocą zaledwie kilku cech. Oprócz czysto artystycznego aspektu zwracają jednak uwagę pewne warunki ramowe, które są typowe dla współczesnej sztuki i z kolei wpływają na proces twórczy.
Po pierwsze, można stwierdzić, że sztuka wizualna jest dziś bardziej rozpowszechniona niż kiedykolwiek wcześniej. Dzięki zniesieniu różnych barier politycznych, gospodarczych i społecznych sztuka wizualna mogła zadomowić się w coraz większej liczbie obszarów życia. Globalizacja, cyfryzacja oraz technologie internetowe sprawiają, że zarówno liczba konsumentów, jak i producentów sztuki jest większa niż kiedykolwiek.
Nowe rynki i kanały dystrybucji uczyniły ponadto sztukę wizualną istotnym czynnikiem gospodarczym. Na aukcjach sztuki co roku osiągane są obroty liczone w miliardach, a targi, galerie i domy wystawowe regularnie notują rekordy frekwencji. Dzieła sztuki od dawna ugruntowały również swoją pozycję jako forma lokaty kapitału.
Jednak ta postępująca komercjalizacja wywołuje także wiele krytyki. Uważa się, że warunki te odpowiadają za sztukę powierzchowną, pozbawioną różnic i przypadkową. Artyści mieliby zbyt silnie orientować się na potrzeby rynku i nie podążać już za własnymi indywidualnymi impulsami twórczymi. Nikt nie podejmowałby już ryzyka, a presja ekonomiczna uniemożliwiałaby swobodny rozwój współczesnych artystów.
Również technologizacja stanowi jednocześnie szansę i wyzwanie. Na przykład współczesne malarstwo XXI wieku musi mierzyć się ze sztuczną inteligencją. Wielu artystów jednak świadomie wykorzystuje technologie cyfrowe i stosuje je w sposób kreatywny. Te procesy wyraźnie kształtują współczesny nurt artystyczny i będą to czynić również w przyszłości. Ponieważ sztuka współczesna zawsze znajduje się na pulsie czasu i zmienia się równie szybko jak świat, w którym powstaje.
