Świat zwierząt w sztuce
Od wielu tysięcy lat zwierzęta żyją razem z ludźmi – czy to jako zwierzęta użytkowe, czy domowe. Z tego rozwinął się także ważny temat obrazowy sztuk plastycznych. Zwierzęta w sztuce należą zatem od wielu stuleci do popularnych motywów i zajmowały stałe miejsce niemal w każdej epoce. Każde pokolenie artystek i artystów znajdowało własne interpretacje tego tematu. Zakres wariantów rozciąga się więc od malowideł jaskiniowych, przez przysłowiowego "Jeleń na rykowisku", aż po stylizowane rysunki klasycznej nowoczesności. Jednak nie tylko pod względem stylistycznym, lecz także w odniesieniu do możliwych zastosowań, zwierzęta w historii sztuki okazały się motywem niezwykle różnorodnym.
Zwierzę w sztuce: od motywu do partnera performansu
Zwierzęta w sztukach plastycznych od wielu stuleci należą do popularnych motywów. Przy tym artystki i artyści interpretują znaczenie i funkcję zwierząt w swoich dziełach częściowo bardzo różnie. Przede wszystkim wielu twórców – a także publiczność – widzi w zwierzętach bardzo estetyczne i fascynujące motywy. Portrety zwierząt z ojczyzny, ale także z odległych krajów, były bardzo popularne niemal we wszystkich wielkich epokach. Paleta sposobów przedstawiania sięga od fotorealistycznych po minimalistyczno-abstrakcyjne.
Więcej niż przedmiot obrazu: symbolika zwierząt w sztuce
Jednak wiele artystek i artystów widzi w zwierzętach znacznie więcej niż tylko przedmioty obrazu. Nie przedstawiają zwierząt w sztuce jedynie dla nich samych, lecz nadają im znaczenie symboliczne. W ten sposób zwierzęta są umieszczane w dziełach sztuki, aby ogólnie symbolizować naturę i tym samym tworzyć przeciwieństwo ludzkiej cywilizacji. W wielu innych kontekstach zwierzęta posiadają także bardzo konkretne treści symboliczne. Najczęściej chodzi przy tym o określone wartości lub cechy, ale mogą to być również pozytywne lub negatywne cechy ludzkiego charakteru. Na przykład byk symbolizuje siłę i odwagę, lis spryt, a wąż przebiegłość.
Do popularności dzieł sztuki ze zwierzętami przyczyniły się nie w ostatniej kolejności religie, w których wielu zwierzętom przypisywano moc symboliczną. Na przykład starożytni Egipcjanie postrzegali wiele zwierząt jako wcielenia swoich bogów. Rzeźby zwierząt służyły im do oddawania czci ich bóstwom. Na przykład sokół reprezentował boga Horus, kot boginię Bastet, a szakal boga Anubis. Były one między innymi ustawiane jako duże rzeźby lub składane do grobów w formie statuetek.
Również w świecie obrazów religii chrześcijańskich liczne zwierzęta posiadają duże znaczenie symboliczne. W wielu bardzo znanych tekstach biblijnych pojawiają się zwierzęta takie jak gołąb, wąż czy ryby. Zwierzęta te znalazły także swoje miejsce w chrześcijańskich dziełach sztuki, przy czym kontekst biblijny i ich symbolika są zawsze obecne.
Zwierzęta w performansach i happeningach
Zwierzęta w sztuce nie służyły jednak tylko jako motywy. W sztuce akcji współczesnej od lat 60. XX wieku twórcy zaczęli integrować żywe zwierzęta w performansach i happeningach. Dziś legendarna jest akcja "Lubię Amerykę i Ameryka lubi mnie" niemieckiego artysty Joseph Beuys. W 1974 roku spędził on w nowojorskiej galerii trzy dni z żywym kojotem. Jednak także martwe ciała zwierząt stawały się częścią inscenizacji artystycznych. To również Joseph Beuys w jednym z performansów tłumaczył obrazy na swojej wystawie martwemu zającowi. Brytyjski artysta Damien Hirst również pracował z padliną zwierząt i na przykład wystawił rekina zanurzonego w gablocie pełnej formaldehydu.
Malarstwo zwierzęce i rzeźby zwierząt w historii sztuki – od dekoracji jaskiń do samodzielnego gatunku
Od momentu, gdy ludzie opanowali techniki artystyczne malarstwa i rzeźby, przedstawiali także zwierzęta. Za najstarsze znane obecnie przedstawienia zwierząt w sztuce uważa się wizerunki świń brodawkowatych w jaskiniach na indonezyjskiej wyspie Sulawesi. Mają one mieć ponad 45 000 lat. Również w Europie znajdują się bardzo stare malowidła jaskiniowe zwierząt, na przykład z epoki kamienia. Należą do nich między innymi słynne malowidła w jaskiniach Lascaux we Francji, które mają mieć ponad 35 000 lat. Przede wszystkim pierwsi ludzie malowali zwierzęta użytkowe i łowne, takie jak mamuty, bizony, jelenie, konie czy krowy. Jaki cel faktycznie spełniały malowidła na ścianach, nie zostało jednak do dziś ostatecznie wyjaśnione. Teorie sięgają od przedstawień rytualnych i kultowych po opowieści, które miały być przekazywane za pomocą obrazów.
Od starożytności rozwinęła się bardziej zróżnicowana kultura przedstawień zwierząt w sztuce, szczególnie w rzeźbie. Można to wyjaśnić tym, że zwierzęta zyskiwały znaczenie w codziennym życiu ludzi zarówno jako zwierzęta użytkowe i domowe, jak i w kontekście religijnym. Liczne przedstawienia w częściowo monumentalnych rzeźbach, reliefach, na papirusach, amuletach czy monetach odzwierciedlają ten fakt. W malarstwie na płótnie, jakie znamy dzisiaj, zwierzęta natomiast początkowo nie miały szczególnie wyeksponowanego statusu. W malarstwie pejzażowym, w scenach rodzajowych lub w portretach zwierzęta w sztuce przez długi czas służyły jedynie jako sztafaż lub ozdobny dodatek.
Zwierzęta w malarstwie zazwyczaj pozostawały na drugim planie i jedynie dopełniały sceny naturalne lub motywy z działającymi postaciami, takie jak bitwy czy polowania. Dopiero od około XVI wieku twórcy zaczęli umieszczać zwierzęta jako centralne przedmioty obrazu w centrum swoich dzieł. Zwierzęta w sztukach plastycznych stawały się coraz bardziej szczegółowe, ukazywały różne sekwencje ruchu i poświęcały uwagę także charakterowi zwierząt.
Przed wynalezieniem fotografii w XIX wieku malarstwo zwierzęce pełniło ponadto bardzo praktyczną funkcję. Przez długi czas malowidła i rysunki były jedyną możliwością przedstawiania zwierząt, na przykład w leksykonach zoologicznych i literaturze biologicznej, ale także w gazetach i czasopismach ilustrowanych. Często to artystki i artyści podejmowali się tego zadania, którzy częściowo podróżowali do bardzo odległych krajów i wykonywali obrazy oraz rysunki. Najpóźniej wraz z ekspresjonizmem i malarstwem zwierzęcym na początku XX wieku zwierzęta ugruntowały swoją pozycję jako motyw. Zwłaszcza niemieckie malarki i niemieccy malarze z grup "Błękitny Jeździec" oraz "Brücke" poświęcali się zarówno rodzimej, jak i egzotycznej faunie i malowali między innymi sarny, tygrysy i krowy. Do dziś zwierzęta w sztuce utrzymują się jako bardzo popularny temat i należą do repertuaru wielu artystek i artystów.
Słynne artystki i artyści oraz ich zwierzęta w sztuce
Wielu słynnych twórców i twórczyń z niemal wszystkich epok ma w swoim dorobku również przedstawienia zwierząt. Tak niemiecki malarz renesansowy Albrecht Dürer stworzył kilka niemal fotorealistycznych portretów zwierząt, w tym swojego słynnego "Zająca polnego". Niemiecki ekspresjonista Franz Marc również był zafascynowany zwierzętami. Często spędzał całe dni w zoo i malował studia zwierząt. Jego obrazy zwierząt, między innymi żółtych tygrysów, kolorowych krów i niebieskich koni, są dziś uznawane za kamienie milowe malarstwa XX wieku.
Również twórca kubizmu, Pablo Picasso, był wielkim miłośnikiem zwierząt. "Picasso kocha lub nienawidzi ludzi, ale jest przywiązany do wszystkich zwierząt" – miał podobno powiedzieć o nim kiedyś bliski przyjaciel. Picasso również namalował wiele obrazów zwierząt, w tym z gołębiem pokoju jedno ze swoich najważniejszych dzieł. Jego rówieśnik Marc Chagall także wielokrotnie włączał zwierzęta do swoich barwnych światów baśniowych, na przykład krowy, owce i kury.
Koty w sztuce również występują bardzo często. Ikona pop-artu Andy Warhol był na przykład bardzo zafascynowany kotami. Przez pewien czas mieszkał z ponad 20 kotami domowymi w swoim małym mieszkaniu w Nowym Jorku. W albumie zatytułowanym "25 kotów o imieniu Sam i jedna niebieska kotka" sportretował je z czułością. David Hockney również był bardzo przywiązany do swoich dwóch psów Stanley i Boodgie i portretował je w licznych dziełach. Wykonał ponad 40 obrazów i rysunków swoich "najlepszych przyjaciół".
Również najważniejszy niemiecki przedstawiciel sztuki współczesnej, Gerhard Richter, regularnie wykorzystuje motywy ze świata zwierząt i maluje w swojej charakterystycznej, zamglonej estetyce między innymi tygrysy, krowy i psy. Także wśród słynnych rzeźbiarzy w historii sztuki znajduje się wielu miłośników i miłośniczek zwierząt. Tak Alberto Giacometti stworzył również psy i koty z charakterystycznymi nadmiernie wydłużonymi kończynami. Do klasyków sztuki współczesnej zaliczają się już także rzeźby psów autorstwa Jeff Koons, które wyglądają tak, jakby były zawiązane z balonów. W znacznie większych rozmiarach pracowała francuska artystka Louise Bourgeois. Zaprojektowała monumentalne rzeźby pająków, które prezentowała w różnych metropoliach świata, takich jak Hong Kong, Zurych czy Amsterdam.
Największą liczbę rzeźb zwierząt zaprezentował jednak prawdopodobnie Ottmar Hörl w swoich instalacjach, na przykład w 2015 roku w Monachium 2.000 seryjnych rzeźb lwów lub w 2009 roku na terenie Hofgut Hohenkarpfen 1.000 figurek surykatek.
Wybrane prace na temat zwierząt w sztuce
