Realizm Fantastyczny: stworzenie nowej rzeczywistości
W połowie XX wieku w Wiedniu zebrała się grupa młodych artystek i artystów awangardowych i powołała do życia nowy styl malarski: Realizm Fantastyczny. Twórcy nie chcieli tworzyć jedynie odwzorowań świata, ale nie podążali też za coraz bardziej popularną abstrakcją. Zamiast tego nadal malowali figuratywnie, ukazując jednak bardzo indywidualną interpretację rzeczywistości. Ich sztuka była wyraźnie inspirowana surrealizmem, lecz rozwijała się w kierunku samodzielnego, odrębnego stylu. W surrealistycznych, niekiedy groteskowych kompozycjach obrazowych prezentowali fantastyczny świat pomiędzy prawdą, wizją i obłędem.
Realizm Fantastyczny: Wiedeń jako źródło ruchu artystycznego
Zalążek sztuki Realizmu Fantastycznego znajdował się w Austrii. Od połowy lat 40. XX wieku w stolicy ukształtowała się "Wiedeńska Szkoła Realizmu Fantastycznego". Do jej pierwszych członków należeli Arik Brauer, Ernst Fuchs, Rudolf Hausner, Wolfgang Hutter oraz Anton Lehmden.
Również dwie inne osobowości malarskie miały istotny udział w powstaniu Realizmu Fantastycznego: Edgar Jené i Albert Paris Gütersloh. Ten ostatni wykładał w latach 1945–1962 jako profesor w Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu. Do jego studentów należało wielu późniejszych przedstawicielek i przedstawicieli tego ruchu artystycznego. Oprócz działalności dydaktycznej kierował on jako prezydent "Art-Clubem" w Wiedniu. To właśnie tam młode artystki i artyści awangardowi wszystkich gatunków i stylów wymieniali się poglądami i inicjowali wspólne wystawy.
Znaczący wpływ na Wiedeńską Szkołę Realizmu Fantastycznego miał również pochodzący z Saary Edgar Jené. Już po II wojnie światowej promował on surrealizm w Wiedniu i organizował pierwsze wystawy. Dzięki temu stał się ważną postacią identyfikacyjną dla twórców Realizmu Fantastycznego.
W Wiedniu młode artystki i artyści mieli także swoją pierwszą dużą wystawę. W 1959 roku fantastyczki i fantastowie zaprezentowali swoje dzieła w Belwederze i wywołali wielkie poruszenie swoim fantastyczno-figuratywnym stylem. Następnie odbyły się kolejne wystawy w kraju i za granicą. Dziś Realizm Fantastyczny uznawany jest za jeden z najbardziej międzynarodowo utytułowanych nurtów artystycznych z Austrii.
W poszukiwaniu prawdziwej rzeczywistości
Artystki i artyści Realizmu Fantastycznego odrzucali traktowanie rzeczywistości jako czegoś danego i jej jedynie odtwarzanie. Zależało im raczej na tym, by poprzez swoją sztukę zajrzeć za zewnętrzne pozory świata. Obrazy miały odsłaniać ukryte tajemnice i umożliwiać dostęp do prawdy.
Ernst Fuchs (1930 – 2015) postrzegał malarstwo jako język obrazów, dzięki któremu mógł tropić najtajniejsze procesy swojej duszy, a także ducha czasów. Poszukiwał tego, co nie było od razu rozpoznawalne na zewnętrznych powłokach świata. Malowanie było dla niego formą "świadomego śnienia". Również Arik Brauer (1929 – 2021) nie chciał malować rzeczy takimi, jakimi się je widzi, lecz tym, czym naprawdę są. Jego celem było ukazanie świata ze wszystkimi jego pozytywnymi, jak i negatywnymi aspektami.
Twórcy Realizmu Fantastycznego byli w swoich podstawowych założeniach wyraźnie bliscy surrealizmowi. Ich dzieła również sprawiają wrażenie fantastycznych, sennych i nierealnych. Decydująca różnica między tymi dwoma stylami tkwiła jednak w procesie malowania. Dla surrealistek i surrealistów źródłem inspiracji była swobodna fantazja, podświadomość i nieświadomość. Aby dotrzeć do głębi swojej psychiki, eksperymentowali oni z intuicyjnymi i zautomatyzowanymi technikami malarskimi, by jak najmniej przefiltrowany impuls artystyczny przenieść na płótno. Niektórzy posuwali się nawet tak daleko, że chcieli całkowicie wyłączyć myślenie.
Tę impulsywną formę tworzenia obrazu artystki i artyści Realizmu Fantastycznego zasadniczo odrzucali. Opracowywali oni jasne koncepcje swoich obrazów i realizowali je w sposób kontrolowany na płótnie. Zamiast malować intuicyjnie i spontanicznie, przywiązywali dużą wagę do technicznie doskonałego wykonania i bogactwa detalu. Tym samym dystansowali się również od abstrakcji, która w latach 50. XX wieku rozpoczęła swój triumfalny pochód: obstawali przy figuratywności, co wobec establishmentu artystycznego, który właśnie zaczął świętować malarstwo abstrakcyjne, było wręcz otwartą prowokacją.
Realizm Fantastyczny: cechy i motywy malarstwa
Styl malarski Realizmu Fantastycznego nie rozwijał się całkowicie autonomicznie, lecz był kształtowany przez wcześniejsze epoki. Impulsy pochodziły z różnych innych stylów, takich jak Realizm Magiczny, Manieryzm, a także od Starych Mistrzów średniowiecza, renesansu oraz baroku.
Najważniejszym źródłem inspiracji był jednak bez wątpienia surrealizm. Szczególnie w tematyce obrazów bliskość do surrealistek i surrealistów była oczywista. Realistki i realiści fantastyczni również nie malowali naturalistycznych odwzorowań świata. Zamiast tego prezentowali nierealne sceny, w których łączyli to, co senne, realne, mistyczne i nadprzyrodzone. Inspirację czerpali z emocji i osobistego życia duchowego, ale także z pism takich jak Biblia, mitów antycznych czy fantastycznych opowieści.
Zakres motywów obejmował urzekająco piękne pseudo-pejzaże i fantazje erotyczne, poprzez sceny apokaliptyczne, aż po zwierzęta i istoty baśniowe. Zasadniczo realistki i realiści fantastyczni czuli się zobowiązani do figuratywności, jednak częściowo przekształcali swoje motywy aż do groteski i absurdu. Niekiedy przerysowany sposób przedstawienia prowadził również do subtelnej ironii. Jakkolwiek dziwaczne i pokręcone były przedstawiane obiekty, twórcy zawsze przywiązywali wagę do technicznie i rzemieślniczo wysokiej jakości wykonania, w którym obiekty ukazywane były z dużą dbałością o detal.
Malarstwo fantastyczne wydało na świat odnoszących sukcesy artystów
Dla niektórych członków "Wiedeńska Szkoła Realizmu Fantastycznego" była trampoliną do wielkiej kariery: Ernst Fuchs uchodził na przykład za uniwersalnego geniusza grupy. Jego dorobek obejmował nie tylko malarstwo i grafikę, lecz także rzeźbę, scenografię, architekturę, muzykę i poezję. Wśród współtowarzyszy cieszył się dużym uznaniem ze względu na swój wielki talent. Nawet Salvador Dalí, czołowa postać surrealizmu, podziwiał go i miał go określać mianem "Dalí Niemców". Ernst Fuchs wystawiał swoje dzieła na całym świecie i otrzymał liczne nagrody publiczne. Największa na świecie kolekcja jego prac prezentowana jest dziś w otwartym jeszcze za jego życia "Ernst Fuchs Museum" w Wiedniu.
Do szkoły Realizmu Fantastycznego należał również malarz Rudolf Hausner. Już w 1959 roku mógł zaprezentować swoje dzieła na documenta II, po czym nastąpiły liczne wystawy w kraju i za granicą. Został powołany na profesora zarówno w Hochschule für bildende Künste w Hamburgu, jak i w Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu. Hausner wielokrotnie otrzymywał nagrody i wyróżnienia, na przykład Nagrodę Burda za malarstwo w Monachium lub Austriacką Nagrodę Państwową za Malarstwo.
Również w Niemczech Realizm Fantastyczny znalazł swoich zwolenników. Jednym z najbardziej znanych przedstawicieli był malarz, grafik i rzeźbiarz Paul Wunderlich. Jego twórczość była międzynarodowo nagradzana, na przykład w Niemczech, Francji i Włoszech. Wykładał jako profesor w Hochschule für bildende Künste Hamburg i w 1997 roku otrzymał Federalny Krzyż Zasługi. Jego działalność wystawiennicza zaprowadziła go na cały świat, m.in. do Minneapolis, Paryża, Tokio i Brukseli, a także został zaproszony na documenta III.
Dzieło ikoniczne, które dziś mogłoby reprezentować ten styl malarski – jak na przykład "Adele Bloch-Bauer I" autorstwa Gustav Klimt dla secesji lub "Błękitny Jeździec" autorstwa Franz Marc dla ekspresjonizmu – nie zostało wprawdzie stworzone przez sztukę Realizmu Fantastycznego. Jednak publiczność niezmiennie pozostaje zafascynowana fantastyczno-groteskowymi, a przy tym często bardzo dekoracyjnymi dziełami. Do dziś regularnie odbywają się wystawy poświęcone temu stylowi i cieszą się one ogromną popularnością.
