Hellenizm – okres rozkwitu kultury greckiej

Epoka hellenizmu była jedną z najważniejszych faz w historii Grecji. Rozpoczęła się wyprawami podbojowymi Aleksandra Wielkiego w 336 r. p.n.e. i zakończyła w 30 r. p.n.e. W okresie hellenizmu Grecja przeżywała rozkwit z istotnymi postępami i osiągnięciami w polityce, nauce i kulturze. W tym czasie Grecy mogli znacznie rozszerzyć swoje wpływy. Prowadzili handel od wschodniego regionu Morza Śródziemnego przez Bliski Wschód aż po Indie i Chiny, a także wymieniali się wiedzą naukową i kulturową z innymi ludami i narodami.

Również sztuka hellenistyczna przeżywała w tym czasie rozkwit i mogła znacznie się rozwinąć. Wiele greckich rzeźb z okresu hellenizmu stanowi do dziś wielkie atrakcje w muzeach i budowlach.

W hellenizmie rozkwitały nauka, gospodarka i kultura

Dziś hellenizm kojarzy się przede wszystkim z przełomowymi odkryciami naukowymi. Do tej epoki należą na przykład odkrycia Arystotelesa, Euklidesa i Archimedesa. Matematyka, geometria i fizyka rozwinęły się w wysoko cenione dziedziny nauki. Astronomia dostarczyła nowej wiedzy na temat układu słonecznego, podobnie jak medycyna, która badała między innymi ludzki mózg, organy i układ nerwowy. Taki sam status jak nauki przyrodnicze zdobyły filozofia i religia, które rozwijały się pod wpływem innych kultur i ludów.

Kosmopolityczna idea hellenizmu przyczyniła się także do rozkwitu handlu. Nowo nawiązane relacje handlowe z licznymi krajami spowodowały wzrost produkcji i ożywienie gospodarcze. Również transport korzystał z rozwijającej się gospodarki, a infrastruktura portów i dróg została rozbudowana i zmodernizowana. Wreszcie ekspansja terytorialna miała pozytywny wpływ na sztukę i kulturę. W stale rosnących miastach powstawały liczne nowe ośrodki edukacyjne i teatry. Również sztuka hellenistyczna – a przede wszystkim rzeźba – rozwinęła w tym okresie kilka cech stylotwórczych.

Sztuka hellenistyczna koncentrowała się na postaci ludzkiej

Rzeźba miała w hellenizmie szczególnie wysoką rangę. Zarówno w prywatnych i reprezentacyjnych budynkach, jak i w przestrzeni publicznej szeroko rozpowszechnione były rzeźby. Często rzeźbiarze tworzyli monumentalne, przestrzenne rzeźby – albo jako obiekty wolnostojące, albo jako płaskorzeźby lub fryzy na budynkach.

Rzeźba hellenistyczna mogła przedstawiać bardzo różnorodne motywy i pełnić różne funkcje. W tej epoce rzeźbiarstwo koncentrowało się głównie na przedstawieniach ludzi lub postaci humanoidalnych. Do szczególnie rozpowszechnionych motywów należeli – podobnie jak w poprzednich stuleciach – władcy tamtych czasów i wielkie czyny, których dokonali. W monumentalnych i idealizujących portretach czczono królów i gloryfikowano ich życie. Oprócz ziemskich władców do centralnych motywów należały także wizerunki bogów oraz sceny z mitologii, na przykład słynna "Grupa Laokoona" przedstawiająca śmiertelną walkę trojańskiego kapłana.

Obok postaci z arystokracji i religii w centrum zainteresowania znalazło się również życie prostych ludzi. Podobnie jak w malarstwie rodzajowym, rzeźbiarze często ukazywali sceny z codziennego życia niższych warstw społecznych, na przykład rolników, rybaków czy pasterzy.

Mimo że tematy dzieł sztuki różniły się częściowo znacznie, ich sposób przedstawiania wykazywał pewne wspólne cechy. Typowymi cechami hellenizmu w rzeźbie były duża emocjonalność i pewna skłonność do patosu. Rzeźby – często także z wieloma postaciami – ukazywały sceny pełne namiętności, dramatyzmu i napięcia oraz momenty głębokich emocji. Troska, żal i ból były wręcz celebrowane, podobnie jak chwile triumfu czy gniewu.

Techniki i cechy stylu rzeźby hellenistycznej

Rzeźbiarstwo hellenistyczne znało już różne techniki i metody wytwarzania. Jako materiały do rzeźb stosowano różne rodzaje kamienia, przede wszystkim marmur, a także brąz, drewno, kość słoniową i glinę. Dominującym motywem dla rzeźb pozostawał wizerunek człowieka. Rzeźbiarze starali się nadać formom kształt jak najbardziej zbliżony do naturalnego wzorca. Opracowywali swoje dzieła z coraz większą szczegółowością, aby uzyskać wyjątkowo realistyczny efekt gestów i mimiki.

Nowością w stosunku do poprzednich epok było to, że w portretach rysy twarzy były opracowywane o wiele bardziej indywidualnie i filigranowo. Dzięki temu rzeźby mogły jeszcze bardziej imponująco ukazywać emocje i stany duszy. Jednak należy zakładać, że wiele portretów nie należy rozumieć jako wierne odwzorowanie, ponieważ formy ciała były często modelowane w sposób upiększający i idealizujący.

W kwestii anatomii i postawy ciała rzeźbiarze przykładali większą wagę do dynamicznej i żywej formy przedstawienia. Szczególnie popularne były heroiczne pozy oraz sceny ze sportu i atletyki, w których uchwycono ruchy bohaterów. Ponadto wielu rzeźbiarzy celebrowało kobiece piękno, tworząc kobiece rzeźby o nadnaturalnej wielkości. W ramach tego procesu niektórzy zaczęli wykonywać pierwsze akty kobiet, co w tamtym czasie uchodziło za często łamanie tabu.

Znaczenie hellenizmu w historii sztuki

Hellenizm stanowi także ważną epokę w historii sztuki. Wiele słynnych i do dziś bardzo lubianych motywów pochodzi z tego czasu, na przykład "Nike z Samotraki" oraz "Wenus z Milo", które w paryskim Luwrze co roku fascynują miliony odwiedzających.

Dla historii sztuki sztuka hellenistyczna jest jednak przede wszystkim interesująca dlatego, że jej estetyka i sposoby przedstawiania zostały częściowo ponownie wykorzystane w Europie XV i XVI wieku. W renesansie artyści tacy jak Raffael, Leonardo da Vinci, Michelangelo Buonarroti czy Sandro Botticelli powracali do antycznych wzorców i wykorzystywali bardzo naturalistyczny język form i obrazów. W tym okresie rzeźba hellenistyczna przeżyła wręcz odrodzenie.

Jednak także w kolejnych stuleciach cechy hellenizmu pojawiały się wielokrotnie w sztukach plastycznych. Nawet współcześni artyści i artystki często nawiązują do antycznej formy, a także w sztuce użytkowej sztuka hellenizmu odgrywa dużą rolę. Przykładowo, repliki rzeźb hellenistycznych przeznaczone do ogrodu lub wnętrz są bardzo poszukiwane.