Sztuka lat 20.: kierunki stylistyczne i wpływy Złotej Ery

Grzeszne życie nocne, dobrobyt i luksus, swoboda seksualna, postęp techniczny i emancypacja kobiet: mit lat 20. XX wieku opowiada o dekadzie przełomu, innowacji i glamour.

"Złota Era" rozpoczęła się bezpośrednio po przezwyciężeniu hiperinflacji w 1923 roku, ale światowy kryzys gospodarczy od 1929 roku już wyznaczył jej koniec. Legenda o "złotych latach dwudziestych" do dziś trzyma się uporczywie, lecz w rzeczywistości w tej fazie nie wszystko było złotem, co się świeciło. Obok pozytywnych przemian codzienność obejmowała bezrobocie, biedę i niepokoje polityczne.

Dla sztuk pięknych złotych lat dwudziestych ten czas pełen napięć i sprzeczności stwarzał wielkie szanse. Zmienione polityczne i społeczne warunki ramowe Republiki Weimarskiej umożliwiły rozwój sztuki lat 20. w wielu różnych kierunkach. W rezultacie świat sztuki wykazywał niespotykany wcześniej pluralizm stylów i twórców. Kilka form wyrazu artystycznego miało w sztuce lat 20. swój początek i okres rozkwitu.

Republika Weimarska – czas przeciwieństw

Niemcy na początku lat 20. XX wieku pozostawały jeszcze pod bezpośrednim wrażeniem skutków I wojny światowej. Wraz z przegraną wojną zakończyła się epoka cesarska, a w 1918 roku proklamowano republikę. Jednak "Republika Weimarska" od początku nie miała najlepszych perspektyw.

Kraj cierpiał gospodarczo z powodu skutków lat wojny. Traktat wersalski zobowiązał Niemców do ogromnych reparacji wojennych. Doprowadziły one do silnej inflacji i zubożenia dużej części społeczeństwa. Niepewna sytuacja wywoływała ponadto niepokoje polityczne.

Poprawę przyniósł dopiero "Plan Dawesa", który na nowo uregulował spłatę reparacji. Reforma walutowa pod koniec 1923 roku stworzyła w końcu podstawy do ożywienia gospodarczego. Koniunktura ruszyła, a handel i przemysł zaczęły się rozwijać. Można było rozbudować infrastrukturę, a bezrobocie spadło. Wprowadzony w 1927 roku system ubezpieczenia od bezrobocia miał ponadto chronić przed całkowitym zubożeniem.

Poprawione warunki życia nie zapewniły jednak trwałej stabilności politycznej. Krajobraz partyjny pozostał raczej rozdrobniony, rządy nigdy nie utrzymywały się długo, a akceptacja demokracji parlamentarnej wśród społeczeństwa była niewielka.

Ponadto mimo gospodarczego ożywienia w połowie lat 20. XX wieku nie było mowy o dobrobycie dla wszystkich. Faza "złotych lat dwudziestych" była zasadniczo zjawiskiem metropolii. To tutaj nowa klasa średnia korzystała z poprawy sytuacji ekonomicznej.

Na terenach wiejskich natomiast niepewna sytuacja, która pojawiła się bezpośrednio po I wojnie światowej, trwała bez zmian. Bezrobocie, brak mieszkań i bieda nadal wyznaczały codzienność. W rezultacie wiele osób szukało ratunku w ucieczce ze wsi do rzekomo kwitnących wielkich miast.

Życie społeczne i kulturalne w miastach rozkwitało

Gospodarcze ożywienie lat dwudziestych przyniosło także zmiany w społeczeństwie. Nieco poprawiona sytuacja na rynku pracy dała zatrudnienie większej liczbie ludzi. Środowiska społeczne i klasy, które przetrwały epokę cesarską, wprawdzie nie mogły zostać całkowicie zlikwidowane, ale przynajmniej ich granice się przesunęły lub stały się bardziej przepuszczalne.

Po wyrzeczeniach I wojny światowej i galopującej inflacji wielu obywateli pragnęło oderwania od codzienności. Różne formy rozrywki, takie jak kino, teatr, cyrk, rewie czy wydarzenia sportowe, szybko zyskały ogromną popularność. Także imprezy taneczne i sport rekreacyjny zyskały na znaczeniu. Do dziś legendarne są kluby nocne, w których tańczono do jazzu i swingu na wzór amerykański.

Zmieniły się także relacje między płciami – choć tylko nieśmiało. Konstytucja Republiki Weimarskiej po raz pierwszy przewidywała prawo wyborcze dla kobiet oraz równouprawnienie płci. Kobiety coraz częściej podejmowały pracę zarobkową i aktywnie uczestniczyły w życiu społecznym.

Mimo to Republika Weimarska była daleka od trwałej emancypacji. Społeczeństwo i polityka w złotych latach dwudziestych znajdowały się więc w okresie wielkich przemian. W tej atmosferze mogły się rozwijać także sztuki.

Atmosfera przełomu w sztuce lat 20.

W sztuce lat 20. panowała pozytywna atmosfera przełomu. Podstawy ku temu stworzyła konstytucja Republiki Weimarskiej. Przewidywała ona dla sztuki i kultury nowe, bardziej otwarte warunki ramowe. Sztuka, nauka i nauczanie odtąd były uznawane za wolne i miały być chronione przed zewnętrznym wpływem. Ponadto miały pozostać wolne od cenzury.

W tej nowo zdobytej wolności sztuki piękne mogły się wyraźnie rozwinąć. Wielu artystów pożegnało się z tradycyjnymi stylami i poświęciło się współczesnym i awangardowym formom wyrazu. Nie doprowadziło to jednak do powstania jednolitego stylu artystycznego lat dwudziestych. Współistniały raczej różne szkoły, takie jak

• ekspresjonizm,
• surrealizm,
• dadaizm i
• Nowa Rzeczowość.

Równolegle twórcy rozwijali nowe rozumienie samych siebie i przypominali sobie o swojej społecznej misji. Swoją sztuką chcieli aktywnie przyczyniać się do wspierania i wzmacniania demokracji. Jednocześnie czynili ze swoich dzieł instrumenty do kwestionowania i krytykowania polityki oraz społeczeństwa.

Często odzwierciedlali w swoich obrazach i rzeźbach realia życia w Republice Weimarskiej. Podejmowano tematy

• skutków wojny,
• napięć politycznych i industrializacji,
• nowoczesnego poczucia życia,
• życia w wielkim mieście oraz
• mody i form spędzania wolnego czasu.

Przykładem upolitycznienia sztuk pięknych lat 20. była interdyscyplinarna "Novembergruppe". W tym stowarzyszeniu połączyli się artyści malarstwa, rzeźby, teatru, muzyki i architektury. Łączyła ich myśl o wniesieniu wkładu w pluralizm i demokrację. Ich celem było oświecone i otwarte społeczeństwo. Jednocześnie sztuka miała zostać zdemokratyzowana, aby była dostępna dla wszystkich ludzi niezależnie od statusu społecznego.

Do około 400 członków Novembergruppe należało wielu znanych artystów lat 20., m.in.

• Bertolt Brecht,
• Wassily Kandinsky,
• Ludwig Mies van der Rohe i
• Walter Gropius.

Ponadto w sztuce lat 20. zmieniła się rola kobiet. W poprzednich dekadach świat sztuki był zasadniczo zdominowany przez mężczyzn. Wynikało to nie mniej z tego, że kobietom tylko w bardzo rzadkich przypadkach przyznawano dostęp do akademii sztuk pięknych. Dzięki nowym prawom przewidzianym przez konstytucję weimarską mogły teraz coraz bardziej zaznaczać swoją obecność także w sztuce.

Do najbardziej znanych przedstawicielek sztuki lat 20. należały

• Jeanne Mammen,
• Dörte Clara Wolff,
• Else Lasker-Schüler,
• Gabriele Münter,
• Marianne von Werefkin,
• Elfriede Lohse-Wächtler i
• Hannah Höch.

Różne style kształtowały sztukę lat 20.

Nowe warunki ramowe Republiki Weimarskiej umożliwiły swobodny rozwój artystycznych form wyrazu. Dzięki temu w sztuce lat 20. mogła rozwinąć się wielka różnorodność stylów, w których wyrażały się odmienne odczucia życiowe artystów.

Niektóre popularne style sztuki lat 20. miały swoje początki już w poprzednich dekadach, na przykład ekspresjonizm lub dadaizm. Pojawiły się jednak także kolejne szkoły, które rozwinęły się dopiero w latach 20. XX wieku, jak Nowa Rzeczowość czy Bauhaus. Impulsy do tego przychodziły również z zagranicy, przede wszystkim Francja wpływała na sztukę lat dwudziestych w Niemczech.

Ekspresjonizm

Najważniejsze innowacje w sztuce klasycznej nowoczesności przyniósł ekspresjonizm. Jego początki sięgają początku XX wieku.

Artyści tej epoki nie postrzegali już jako swojego zadania odwzorowywania rzeczywistości. Chcieli raczej wyrażać w swoich dziełach świat swoich uczuć. Ich proces twórczy był intuicyjny, emocjonalny i silnie naznaczony subiektywizmem. Redukowali formy i struktury swoich motywów oraz dawali więcej miejsca kolorom i płaszczyznom.

Do pionierów ekspresjonizmu należała grupa artystyczna "die Brücke". Ta dziś legendarna grupa została założona w 1905 roku przez następujących artystów:

• Karl Schmidt-Rothluff,
• Ernst-Ludwig Kirchner,
• Fritz Bleyl i
• Erich Heckel.

Do jej członków należeli później także Max Pechstein i Emil Nolde. W 1913 roku wspólnota się rozpadła, ale jej członkowie pozostali bardzo obecni także w sztuce lat 20.

Nie mniej wpływowy okazał się "Der Blaue Reiter" – grupa redakcyjna, którą Franz Marc i Wassily Kandinsky powołali do życia w 1912 roku. W tej grupie artystów z rejonu Monachium znaleźli się między innymi

• August Macke,
• Gabriele Münter,
• Marianne von Werefkin,
• Alexej von Jawlensky i
• Paul Klee.

"Der Blaue Reiter" rozpadł się już w 1914 roku. Jednak niektórzy dawni członkowie przeorganizowali się w 1924 roku pod nazwą "Die Blaue Vier". Do tej grupy artystycznej należeli

• Lyonel Feininger,
• Wassily Kandinsky,
• Paul Klee oraz
• Alexej von Jawlensky.

Style sztuki lat 20.: surrealizm

Surrealizm miał swoje źródło w Paryżu lat 20. XX wieku. Jego artyści nie chcieli już ograniczać się do motywów ze świata realnego. Poszukiwali raczej swoich światów obrazowych w podświadomości. W swoich dziełach obrazowo przedstawiali sceny z wizji, snów, emocji, fantazji i stanów odurzenia.

Twórcy łączyli ze sobą przedmioty z całkowicie różnych kontekstów i częściowo znacznie je przekształcali – aż po abstrakcję. Dzieła surrealistyczne bywają częściowo groteskowe, częściowo niepokojące, ale także bez wątpienia humorystyczne.

Do najbardziej znanych surrealistów sztuki lat dwudziestych należeli m.in.

• Salvador Dalí,
• Joan Miró i
• René Magritte.

Wraz z wystawą w 1925 roku w Paryżu surrealiści po raz pierwszy zaprezentowali swoją sztukę publiczności. W Niemczech Max Ernst był najważniejszym przedstawicielem surrealizmu w sztuce lat 20.

Bauhaus

Bauhaus należał do najważniejszych impulsów nowoczesności dla architektury, sztuki i designu. Niemiecka szkoła artystyczna uchodziła za europejskie centrum awangardy. Została założona w 1919 roku w Weimarze przez architekta Walter Gropius.

Walter Gropius postrzegał sztuki piękne na początku XX wieku jako znajdujące się w głębokim kryzysie. Jego koncepcja przewidywała fundamentalny nowy początek stylistyczny. W jego ramach sztuka, architektura i rzemiosło miały ze sobą współdziałać.

Styl Bauhaus stawiał funkcjonalność jako wytyczną ponad całym procesem projektowania. Odpowiednio rzeczowy i purystyczny był design Bauhausu. Język form miał wyraźne linie i struktury, obywał się bez ozdób i ograniczał paletę barw do minimum. Ten styl przenieśli później także twórcy malarstwa lat 20. na swoje dzieła. Dzięki temu sztuka Bauhaus była przełomową szkołą artystyczną nowoczesności.

W Bauhausie działało wiele wielkich nazwisk sztuki nowoczesnej, na przykład

• Oskar Schlemmer,
• Lyonel Feininger,
• Paul Klee,
• Wassily Kandinsky i
• László Moholy-Nagy.

Pod naciskiem narodowych socjalistów Bauhaus musiał zostać zamknięty w 1933 roku, ale jego wizjonerskie idee i koncepcje do dziś inspirują sztuki piękne.

Sztuka złotych lat dwudziestych: dadaizm

Dadaizm należy rozumieć mniej jako styl artystyczny, a bardziej jako całościową koncepcję artystyczną i postawę życiową. Wszystko zaczęło się w 1916 roku w Cabaret Voltaire w Zurychu. To tutaj spotykali się twórcy z najróżniejszych dziedzin, których łączyła przede wszystkim jedna myśl: frustracja wobec mieszczańskiego społeczeństwa i jego sztuki.

Ich kontrreakcja polegała na pozornie całkowicie anarchicznych, bezsensownych i chaotycznych występach. Z wielką ironią i spontanicznością dadaiści stworzyli sztukę, która według ówczesnych standardów nią nie była: recytowali pozbawione sensu wiersze dźwiękowe, tworzyli kolaże artystyczne ze złomu, skrawków tkaniny lub papieru oraz wycinków gazet albo wystawiali groteskowe performanse na scenie.

Koncepcja DaDa stopniowo rozprzestrzeniła się w wielu metropoliach sztuki, takich jak Paryż, Nowy Jork i Berlin. W sztuce lat 20. dadaizm był nadal obecny. W Niemczech reprezentowali go m.in.

• Kurt Schwitters,
• Hannah Höch,
• Raoul Hausmann i
• Max Ernst.

Nowa Rzeczowość

"Nowa Rzeczowość" była szczególnie charakterystyczna dla sztuki lat 20. Uważa się ją za bezpośrednią reakcję na zmiany w polityce i społeczeństwie po I wojnie światowej.

Kierunek artystyczny podzielił się na dwa obozy. Przedstawiciele "weryzmu" widzieli swoje zadanie w możliwie bezlitosnym ukazywaniu publiczności rzeczywistości. Motywami z życia wielkomiejskiego lub świata pracy ostro krytykowali stosunki polityczne i społeczne. Karykaturowali i wyolbrzymiali ludzi oraz przedstawiane obiekty – nierzadko aż do groteski. Słynnymi przedstawicielami weryzmu byli Otto Dix i George Grosz.

Zupełnie inaczej na warunki życia reagowali artyści "klasycyzmu". W swoich dziełach widzieli możliwość ucieczki od twardej rzeczywistości. W motywach takich jak romantyczne pejzaże i idylliczne sceny rodzinne wyrażali wielką tęsknotę za spokojem i pokojem.

Art Déco

Także "Art Déco" należało do szeroko rozpowszechnionych stylów sztuki lat 20. Jego zasady projektowe wpływały nie tylko na malarstwo lat 20., lecz także na architekturę, modę, przedmioty codziennego użytku oraz aranżację wnętrz i projektowanie biżuterii.

Styl ten, ze swoją chłodną i elegancką estetyką, składał się z wielu różnych elementów projektowych. Twórcy Art Déco pracowali z wieloma detalami i ornamentami, ale zrezygnowali z odwołań do natury, które były jeszcze popularne w secesji. Zamiast tego stosowali abstrakcyjne formy i struktury, takie jak łuki lub geometryczne wzory. Bardzo popularne były także symetryczne formy projektowe.

W Art Déco wyrażała się tęsknota wielu ludzi za dobrobytem. Dlatego do tworzenia obiektów często wykorzystywano cenne materiały, a złoto było szczególnie popularnym kolorem.

Niektóre dzieła znanych artystów z lat 20. XX wieku

Sztuka lat 20. – 100 lat później

Od początku XXI wieku można zaobserwować mały renesans "złotych lat dwudziestych". To pełne znaczenia historycznego dziesięciolecie wielokrotnie służy jako tło dla filmów i seriali telewizyjnych, show companies prezentują programy w stylu lat dwudziestych, a także regularnie organizowane są w muzeach sztuki wystawy poświęcone sztuce lat 20., na przykład Nowej Rzeczowości czy Bauhausowi.

Nie można natomiast zaobserwować znaczącego wpływu estetyki sztuki lat 20. na malarstwo współczesne. Mimo to niektóre style artystyczne, które były popularne w sztuce lat 20., pozostają aktualne także dziś. Zarówno ekspresjonizm, jak i surrealizm służą wielu współczesnym artystom jako inspiracja. Również estetyka Bauhausu powraca we współczesnej architekturze i designie. Ponadto wielu artystów, którzy byli aktywni w tej dekadzie, nadal cieszy się dużą popularnością, a niektórzy osiągają wysokie ceny.