Sztuka Bauhausu: przełomowa szkoła sztuki nowoczesnej

Bauhaus – ta nazwa jest dziś symbolem funkcjonalnego, a zarazem estetycznego designu. Założona w Weimarze szkoła sztuki istniała zaledwie 14 lat, lecz stworzyła jedne z najważniejszych idei dla architektury, designu i sztuki XX wieku. Innowacyjna koncepcja sztuki Bauhausu przyciągała studentów oraz artystki i artystów z całego świata, czyniąc Weimar, a później Dessau, centrami awangardy. Filozofia Bauhausu po dziś dzień nie straciła swojej aktualności.

Historia Bauhausu: trzech dyrektorów i trzy lokalizacje

Podwaliny pod legendarną szkołę sztuki położył architekt i projektant przemysłowy Walter Gropius (1883–1969) w roku 1919. Jeszcze przed I wojną światową zdobył on renomę jako postępowy wizjoner nowoczesnej architektury. W 1919 roku objął stanowisko następcy Henry’ego van de Velde jako dyrektor "Wielkoksiążęcej Saksońskiej Wyższej Szkoły Sztuk Pięknych" w Weimarze. Tutaj natychmiast wprowadził w życie swoją wizję postępowej szkoły architektury, designu i sztuki. Połączył uczelnię z "Wielkoksiążęcą Szkołą Rzemiosł Artystycznych", tworząc "Państwowy Bauhaus w Weimarze".

W roku 1925 nastąpił pierwszy przełom: rząd krajowy Turyngii wypowiedział rok wcześniej wszystkie umowy z Bauhausem, odcinając tym samym wsparcie finansowe. Z tego powodu Bauhaus zmuszony był ogłosić rozwiązanie z dniem 1 kwietnia 1925 roku. Ostatecznie jednak do tego nie doszło: w marcu 1925 rada miasta Dessau postanowiła przejąć Bauhaus jako szkołę miejską, zapewniając mu dalsze funkcjonowanie.

Trzy lata później nastąpił kolejny punkt zwrotny: dziewięć lat działalności Bauhausu było ukształtowanych przez Waltera Gropiusa. W 1928 roku opuścił on Bauhaus i przekazał stanowisko Hannesowi Meyerowi (1889–1954). Jego kadencja trwała jednak niespełna dwa lata. W 1930 roku zastąpił go Ludwig Mies van der Rohe (1886–1969), który pod presją narodowych socjalistów nie miał innego wyjścia, jak przenieść Bauhaus w 1932 roku na kilka miesięcy do Berlina i ostatecznie zamknąć go w 1933 roku. Wielu mistrzów oraz artystek i artystów Bauhausu opuściło wówczas Niemcy, kontynuując pracę za granicą.

Bauhaus odpowiadał swoją koncepcją na wyzwania swoich czasów

Program Bauhausu opierał się w momencie jego założenia przede wszystkim na ideach Waltera Gropiusa, który uznawał gruntowną przemianę w architekturze, sztuce i rzemiośle za niezbędną. W swoim manifeście "Czym jest sztuka budowlana?" oceniał współczesną architekturę jako znajdującą się w opłakanym stanie. W miastach widział jedynie "pustynie brzydoty", z budynkami będącymi "bezdusznymi atrapami", dającymi "wstydliwe świadectwo duchowego upadku naszego pokolenia". Poprawa była możliwa jedynie poprzez wspólny wysiłek architektów, malarzy, rzeźbiarzy i rzemieślników.

Aby to osiągnąć, tradycyjny podział między sztuką a rzemiosłem musiał zostać zniesiony. Gropius pisał: "Artyści, zburzmy wreszcie mury, które nasza zniekształcająca szkolna mądrość wzniosła pomiędzy 'sztukami', abyśmy znów wszyscy stali się budowniczymi! (...) Malarze i rzeźbiarze, przekroczcie więc granice architektury i zostańcie współtwórcami, współwalczącymi o ostateczny cel sztuki: twórczą koncepcję katedry przyszłości." Jednak praca merytoryczna Bauhausu wykraczała poza te postulaty. Silnie powiązana z modernizacją architektury była idea budownictwa społecznego. Innymi słowy: Bauhaus uprawiał politykę mieszkaniową.

Sam Gropius projektował osiedla robotnicze i zachęcał swoich kolegów architektów do tworzenia przystępnych cenowo, a zarazem nadających się do życia mieszkań. Wysokiej jakości przedmioty codziennego użytku miały być dostępne dla szerokich warstw społeczeństwa. Równolegle Bauhaus podejmował działania przeciwko brakowi mieszkań i lichwie czynszowej.

Koncepcje i priorytety tematów Bauhausu nie pozostały jednak statyczne, lecz nieustannie się zmieniały. Walter Gropius sam zapoczątkował istotną zmianę kursu. Od 1922 roku w centrum jego zainteresowań znalazła się analiza wymogów przemysłu i wynikających z tego konsekwencji dla designu. Nowa dewiza brzmiała "Sztuka i technika – nową jednością", przy czym szczególnie aspekt produkcji maszynowej wpływał na pracę Bauhausu. Społeczne aspekty nabrały większego znaczenia zwłaszcza wraz z objęciem stanowiska drugiego dyrektora, Hannes Meyera, pod hasłem "Potrzeby ludu zamiast potrzeb luksusowych". Trzeci dyrektor, Mies van der Rohe, ponownie położył większy nacisk na architekturę spełniającą najwyższe wymagania estetyczne.

Co jest typowe dla sztuki Bauhausu?

Filozofia i cele Bauhausu miały bezpośredni wpływ na design nauczany w tej szkole sztuki. W centrum uwagi zawsze znajdowała się funkcjonalność budynków i przedmiotów codziennego użytku, a później także możliwość ich produkcji przemysłowej. Forma zaś była rzadko celem samym w sobie i w dużej mierze podporządkowana funkcjonalności. Duża część produktów Bauhausu była więc projektowana w sposób bardzo rzeczowy, z wyraźnymi liniami, bez wielu zdobień oraz ekstremalnie zredukowana w formie i kolorze.

Ten prosty, a zarazem elegancki język form obowiązywał zarówno w sztuce Bauhausu, jak i w architekturze, i jest dziś powszechnie uznawany za charakterystyczny styl Bauhausu. Jednak zasady projektowania nauczane w Bauhausie były znacznie bardziej zróżnicowane. Każdy z "Mistrzów" szkoły wnosił własne impulsy i pomysły, przez co wytyczne dotyczące formy często się zmieniały. Oprócz rygorystycznego funkcjonalizmu w koncepcjach projektowych Bauhausu pojawiały się inne style, takie jak figuracja, abstrakcja, ekspresjonizm czy surrealizm – nurty, które również kształtowały sztukę lat 20..

Nauczanie i mistrzowie w Bauhausie

Bauhaus stanowił nie tylko nowy początek w teorii i praktyce, ale także w zakresie nauczania. Zarówno metodologia, przedmioty, programy nauczania, jak i cała organizacja szkoły różniły się zasadniczo od znanych ówcześnie akademii sztuk pięknych. Wiele tradycyjnych treści nauczania zostało odrzuconych, a indywidualnej kreatywności pozostawiono znacznie więcej przestrzeni. Samo spektrum zajęć było mocno ukształtowane przez postulowane przez Waltera Gropiusa połączenie sztuki i rzemiosła.

Już na poziomie teoretycznego nauczania malarstwa i rzeźby Bauhaus stosował bardzo uniwersalne podejście. Na początku kształcenia znajdowały się podstawy właściwości materiałów, kompozycji oraz teorii form i kolorów. Później dochodziły m.in. zajęcia z architektury, nauka proporcji, planowanie dzielnic miejskich, a także inżynieria, psychologia czy ekonomia. Po stronie praktycznej, czyli rzemieślniczej, funkcjonowały warsztaty meblarskie, metalowe, tkackie, drukarskie, introligatorskie, garncarskie, szklarskie, a także warsztaty rzeźby w drewnie i kamieniu oraz budowy scenografii. Ponadto prowadzono zajęcia z fotografii, typografii, reklamy i sztuki światła.

Sztuka Bauhausu nie ograniczała się jednak wyłącznie do murów szkoły – studenci mogli aktywnie uczestniczyć w konkretnych projektach budowlanych. Również struktura kadry nauczycielskiej różniła się od tej znanej z tradycyjnych akademii. Kształcenie prowadzili nie profesorowie, lecz tzw. "Mistrzowie Rzemiosła" i "Mistrzowie Formy". Ci ostatni byli najczęściej malarzami i rzeźbiarzami, wśród których znajdowało się wiele znanych postaci klasycznej moderny. W Bauhausie pracowali m.in. Oskar Schlemmer, Lyonel Feininger, Wassily Kandinsky, László Moholy-Nagy, Paul Klee oraz Marianne Brandt jako artystki i artyści Bauhausu. Progresywne podejście do nauczania spotykało się wśród studentek i studentów z dużym zainteresowaniem. W ciągu 14 lat Bauhaus ukończyły osoby z około 30 krajów.

Styl i koncepcja Bauhausu są wciąż aktualne

Choć Bauhaus musiał zostać zamknięty w 1933 roku, zarówno jego duch, jak i jego design są nadal wyczuwalne i widoczne w wielu miejscach. W regularnych odstępach prosty design, zgodny z zasadami projektowania filozofii Bauhausu, przeżywa renesans. Szczególnie w kontekście energooszczędnego i zrównoważonego budownictwa zasada "Form follows Function" wydaje się ponownie nabierać znaczenia we współczesnej architekturze. Także zagadnienia i postulaty Bauhausu dotyczące polityki mieszkaniowej są dziś bardziej aktualne niż kiedykolwiek.

W zbiorowej świadomości szkoła ta pozostaje również dzięki licznym budynkom w stylu Bauhausu, które można znaleźć w całych Niemczech, na przykład w Stuttgarcie lub Karlsruhe. Ponadto różne instytucje i ośrodki naukowe podtrzymują dziedzictwo sztuki Bauhausu, np. "Fundacja Bauhaus Dessau" czy archiwum Bauhausu w Berlinie.

W 1996 roku UNESCO uhonorowało rolę Bauhausu w historii architektury i wpisało obiekty Bauhausu w Weimarze i Dessau na listę światowego dziedzictwa. W centrum uwagi publicznej Bauhaus znalazł się ponownie w roku 2019, kiedy obchodzono 100-lecie jego powstania. Z tej okazji na całym świecie prezentowano wystawy i przeglądy dzieł. Międzynarodowy i interdyscyplinarny projekt badawczo-wystawienniczy "bauhaus imaginista" analizował, w jaki sposób pedagogika i koncepcje projektowe Bauhausu zostały podjęte i rozwinięte w różnych miejscach świata.

Wybrane prace dotyczące malarstwa portretowego