Jugendstil: Początek XX wieku
Na przełomie XIX i XX wieku w wielu krajach Europy nowe pojmowanie sztuki odniosło sukces. Pod nazwą Jugendstil w Niemczech, Art Nouveau we Francji, Modern Style w Anglii, Liberty we Włoszech, Secessionsstil w Austrii lub Modernismo w Hiszpanii różne progresywne stowarzyszenia artystów ogłosiły nowoczesną koncepcję sztuki, architektury i rzemiosła. Jugendstil miał być otwarty na świat, innowacyjny i postępowy. Jego sztuka nie miała być wystawiana wyłącznie w muzeach, lecz stać się częścią codziennego życia jak największej liczby ludzi. Równolegle artyści opracowali nowy język obrazów i form. Typowe cechy Jugendstil to użycie ornamentów i wzorów roślinnych oraz odniesienie do natury.
Jak powstał Jugendstil?
Nowa koncepcja sztuki miała swoje źródło w sytuacji pod koniec XIX wieku. Wielu artystom w Europie wydawało się, że sztuka przeżywa kryzys: w sztukach plastycznych dominował historyzm, który czerpał swoje elementy stylowe z różnych wcześniejszych epok, takich jak gotyk, renesans, barok czy romanizm. Ten powrót do dawnych epok był szczególnie krytykowany, ponieważ styl oparty na przeszłości nie był w stanie odzwierciedlić aktualnych zmian w sztuce, kulturze i społeczeństwie. Ponadto krytyce podlegały nie tylko sztuki plastyczne, lecz także rzemiosło i przemysł. Postępująca industrializacja umożliwiła nowoczesną produkcję taśmową, jednak często przykładano zbyt małą wagę do estetyki i jakości. Wynikiem były tanie produkty masowe, które często wydawały się kiczowate i banalne. Dodatkowo szybki rozwój techniczny, konsumpcjonizm i nowe formy rozrywki prowadziły do coraz większego oddalenia od natury. Aby przeciwdziałać tym problemom i trendom, malarze, rzeźbiarze, architekci i artyści rzemiosła w wielu krajach Europy zorganizowali się i dążyli do zasadniczej zmiany w sztuce i społeczeństwie.
Jugendstil uniwersalny język sztuki, wzornictwa i architektury
Jugendstil, Art Nouveau i inne pokrewne nurty artystyczne dążyły do zmiany myślenia na kilku płaszczyznach. Przede wszystkim należało przezwyciężyć konserwatywny styl historyzmu. Współczesna sztuka nie mogła powstać z języka obrazu i formy, który był częściowo już od wieków przestarzały – tak uważali artyści Jugendstilu. Nowe formy artystycznego wyrazu miały być oryginalne, indywidualne i nowoczesne. Artyści Jugendstilu zajmowali się jednak również samym pojęciem sztuki. Miała się ona przedstawiać w sposób mniej elitarny i zajmować więcej miejsca w codziennym życiu ludzi. Ściśle wiązało się to z odrzuceniem przestarzałego podziału na "sztuki wyższe" i "sztuki niższe". W tradycyjnym akademickim rozumieniu sztuki uważano, że sztuki plastyczne są bardziej wartościowe niż rzemiosło artystyczne i projektowanie przedmiotów codziennego użytku. Przeciwko temu również sprzeciwiali się artyści Jugendstilu, gdyż tylko równość dyscyplin mogła umożliwić zakorzenienie sztuki w życiu jak największej liczby ludzi. Artyści, architekci i rzemieślnicy mieli wspólnie opracować styl, który mógłby znaleźć zastosowanie w jak największej liczbie dziedzin życia – od malarstwa i rzeźby, poprzez architekturę budynków, aż po projektowanie biżuterii, mody, mebli, naczyń i wielu innych akcesoriów codziennego użytku. Przy produkcji przedmiotów użytkowych należało również zwracać większą uwagę na wysokiej jakości materiały, solidne wykonanie i funkcjonalność. Zasadniczo wszystkie produkty powinny być wytwarzane zgodnie z zasadami tradycyjnego rzemiosła, aby przeciwdziałać bezdusznemu masowemu wytwarzaniu. Idea artystów Jugendstilu dotycząca – w pozytywnym sensie – sztuki użytkowej nie była jednak całkowicie nowa. Już w połowie XIX wieku brytyjski ruch "Arts-and-Crafts" reprezentował bardzo podobną filozofię. Masowa produkcja w fabrykach również była im nie w smak, dlatego chcieli przeciwstawić się temu zjawisku artystycznymi impulsami i wysokimi wymaganiami jakościowymi. Ponadto artyści "Arts-and-Crafts" dążyli także do uniwersalnego podejścia, w którym sztuka, praca i społeczeństwo były postrzegane jako wzajemnie powiązane elementy jednego kontekstu.
Cechy Jugendstilu: Z wieloma ornamentami powrót do natury
Dla koncepcji uniwersalnej i nowoczesnej sztuki potrzebny był także nowy język obrazu i formy. Miał on być progresywny i innowacyjny, a nie jedynie powtarzać cechy stylowe minionych epok, jak czynił to historyzm. Artyści Jugendstilu szukali inspiracji do rozwoju swojego stylu w formach i wzorach występujących w świecie roślin. Odwołując się do kwiatów, pąków i drzew, artyści epoki Jugendstilu starali się ponownie przybliżyć naturę publiczności. Nie kopiowali jednak kształtów roślin, lecz czerpali z nich inspirację do często abstrakcyjnych i fantazyjnych wzorów oraz struktur o płynnych liniach. Takie roślinne ornamenty nie były już używane wyłącznie jako ozdobne dodatki, lecz niekiedy prezentowano je na dużych powierzchniach. Artyści Jugendstilu zapożyczali jednak nie tylko design z flory i fauny, ale również wiele motywów. Często ukazywali pejzaże, zwierzęta i sceny z natury. Do częstych tematów należały także portrety. Szczególnie popularnym motywem były kobiety, uważane za symbole naturalności, piękna i harmonii. Przedstawiano je w szerokich, kolorowych szatach, z rozpuszczonymi włosami i ozdobione kwiatami. Wszystkie te cechy Jugendstilu stanowiły fundament pożądanego odróżnienia się od historyzmu i przejścia ku nowoczesnej sztuce XX wieku.
Epoka Jugendstilu wywarła trwały wpływ na historię sztuki
Chociaż szczytowy okres Jugendstilu trwał zaledwie około 20 lat, miał ogromny wpływ na sztukę, architekturę i wzornictwo swoich czasów, a ponadto pozostawił ślady w kolejnych dekadach. Jugendstil uważany jest za ważny impuls w rozwoju sztuki nowoczesnej i awangardy na początku XX wieku. Niektóre cechy i idee Jugendstilu pojawiały się później w różnych nurtach artystycznych – choć w nieco zmienionej formie – na przykład w Art déco, Bauhausie czy surrealizmie. Ponadto wielu ważnych artystów wywodziło się z epoki Jugendstilu. W dziedzinie malarstwa szczególnie wyróżnia się jedno nazwisko w kontekście Jugendstilu: Gustav Klimt. Bez wątpienia jego działalność znacząco przyczyniła się do rozwoju nowego ruchu artystycznego w Austrii. Tworząc "Pocałunek" i "Adele Bloch-Bauer I", stworzył nie tylko dwa z najsłynniejszych obrazów wszech czasów, ale był również jednym z założycieli "Wiedeńskiej Secesji", która jako instytucja sztuki z własną salą wystawową i czasopismem wspierała awangardę w Austrii. Do innych ważnych artystów epoki Jugendstilu należą między innymi Alphonse Mucha, Josef Hoffmann, Koloman Moser, Louis Comfort Tiffany czy Peter Carl Fabergé. Również w XXI wieku Jugendstil, Art Nouveau i pokrewne style cieszą się nadal ogromnym zainteresowaniem. Niektóre dzieła powstałe w epoce Jugendstilu należą do najbardziej znanych i najdroższych w historii sztuki, a architektura Jugendstilu wciąż kształtuje dziś krajobraz wielu europejskich miast, takich jak Paryż, Praga, Wiedeń, Bruksela, Barcelona czy Berlin.
