Surrealizm: sztuka jak z innego świata

Sztuka surrealizmu sprawia wrażenie, jakby pochodziła z dziwacznego świata równoległego: przedstawia nierzeczywiste sceny, które zdają się wywodzić ze snów, wizji lub stanów odurzenia. W częściowo absurdalnych kompozycjach malarskich spotykają się osobliwe istoty i tajemnicze postacie fantastyczne z zdeformowanymi obiektami. Rzeczywistość i logika zostają całkowicie unieważnione. Dzieła wydają się czasem sprzeczne, czasem tajemnicze, czasem niepokojące - ale także poetyckie i pełne humoru.

Za pomocą swojej sztuki surrealistki i surrealiści na początku XX wieku chcieli stworzyć dostęp do świata znajdującego się poza widzialną rzeczywistością. Nierzadko ich dzieła stanowiły dla publiczności doświadczenia graniczne i podważały postrzeganie rzeczywistości. Mimo to - a być może właśnie dlatego - surrealizm rozwinął się w jeden z najważniejszych stylów w historii sztuki. Do dziś jego język obrazowy i filozofia oddziałują na świat sztuki.

Surrealizm - aktualny i popularny od 100 lat

Historia surrealizmu w malarstwie rozpoczęła się w Paryżu na początku lat 20. XX wieku. Był on częścią większego ruchu, który ogarnął całą scenę artystyczną. W francuskiej metropolii uformowała się grupa artystów, do której oprócz malarzy należeli także fotografowie, pisarze i filmowcy. Do wczesnych surrealistów należeli między innymi Max Ernst, Salvador Dalí, Joan Miró, Man Ray, Yves Tanguy, René Magritte oraz Luis Buñuel. Ich pierwsza wystawa odbyła się w 1925 roku w Paryżu.

Szczytowa faza surrealizmu trwała mniej więcej do 1950 roku, jednak także później pozostał on obecny i wpływowy w świecie sztuki. Stanowił inspirację dla wielu innych stylów, na przykład różnych odmian malarstwa abstrakcyjnego lub realizmu fantastycznego. Również około 100 lat później surrealizm fascynuje publiczność. Liczne dzieła surrealizmu, na przykład "Trwałość pamięci" Salvador Dalí, "Śpiewająca ryba" Joan Miró lub "Syn człowieczy" René Magritte, należą do najsłynniejszych motywów w historii sztuki. Także wystawy i muzea poświęcone dziś twórcom surrealizmu regularnie stają się wielkimi magnesami dla publiczności.

Ludzka psychika jako źródło inspiracji

Surrealistki i surrealiści realizowali w swojej filozofii naprawdę wielki cel: nie chcieli niczego mniej niż zrewolucjonizować myślenie całej ludzkości. Zasadniczo impulsy nieświadome miały mieć większe znaczenie niż logika i racjonalność, co stanowiło jedną z podstawowych idei surrealizmu. Prawdziwa siła tkwiła w wyobraźni, która wypływa z głębin ludzkiej psychiki. Tylko wtedy, gdy umysł jest uwolniony od wszelkich przymusów racjonalnej kontroli, człowiek może osiągnąć wyższe poznanie i siłę artystyczną.

Znaczący wpływ na teorię surrealistek i surrealistów miały odkrycia Sigmund Freud. Austriacki psycholog przedstawił w tym czasie swoją przełomową pracę nad psychoanalizą. W swojej teorii psychologii głębi podkreślał znaczenie podświadomości, nieświadomości oraz snów. Z tego artyści surrealizmu wywodzili także swoje zasady działania: istnienie rzeczywistości (a tym samym także jej postrzeganie) zostało całkowicie zakwestionowane.

Jednocześnie przestała ona być akceptowana jako punkt odniesienia i źródło motywów obrazowych. Zamiast tego twórcy szukali inspiracji w snach, fantazjach, stanach odurzenia, wizjach lub stanach psychotycznych. Swoją sztukę postrzegali jako wentyl, przez który mogły się bez filtrów artykułować pragnienia, popędy i cierpienie. W wielu dziedzinach sztuki wraz z surrealizmem narodziła się forma "nadrealności".

Historia surrealizmu: dwa różne kierunki (stylowe)

Wśród surrealistek i surrealistów na poziomie teoretycznym panowała w dużej mierze zgoda co do tego, co chcieli wyrazić swoją sztuką. Nie doprowadziło to jednak do jednolitego języka formalnego obrazów surrealistycznych. Przeciwnie, w obrębie surrealizmu miały rozwinąć się dwa większe nurty. Różniły się one przede wszystkim wyborem motywów i obiektów przedstawieniowych.

Surrealizm werystyczny (lub także surrealizm hiperrealistyczny) wykazuje pod tym względem jeszcze wyraźne odniesienie do rzeczywistości. Twórcy zazwyczaj wykorzystywali realne przedmioty przedstawieniowe, jednak często silnie je zniekształcali lub deformowali. Ponadto łączyli ze sobą obiekty, które w rzeczywistości nigdy nie pojawiłyby się w jednym kontekście. Cechy surrealizmu pozwalają dostrzec różne wpływy wcześniejszych epok i twórców, na przykład Hieronymus Bosch, Henri Rousseau, Giorgio de Chirico, a także kubizm lub dadaizm. Połączenie realnych obiektów i absurdalnych kompozycji obrazowych sprawia, że sztuka surrealizmu jest z jednej strony bardzo dezorientująca, z drugiej jednak niezwykle fascynująca. Rzeczywistość i fikcja przestają być od siebie oddzielne, a subiektywne postrzeganie ulega zachwianiu.

Surrealizm abstrakcyjny (także surrealizm absolutny) natomiast wydaje się w dużej mierze oderwany od rzeczywistości. Tutaj motywy obrazowe wywodzą się wyłącznie z wolnej fantazji i podświadomości. Artyści tacy jak Max Ernst lub Joan Miró podążali w procesie twórczym wyłącznie za swoją spontaniczną inspiracją. Intuicyjnie malowali abstrakcyjne formy, wzory i struktury lub fantastyczne istoty i krajobrazy, które miały niewiele wspólnego z rzeczywistością. Nawet jeśli wydaje się, że można rozpoznać jeden lub inny przedmiot, obiekty przedstawieniowe ostatecznie wymykają się jednoznacznej identyfikacji.

W sztuce surrealizmu proces twórczy został wynaleziony na nowo

Surrealistki i surrealiści nie tylko w zakresie motywów wkroczyli na nowy grunt. Kwestionowali również cały proces twórczy - od poszukiwania idei aż po techniki. Wielu z nich postrzegało swoją podświadomość jako źródło kreatywności.

Aby nie zmieniać czystej inspiracji przez nadmierne myślenie, eksperymentowali z różnymi metodami. Jedną z najważniejszych technik surrealistek i surrealistów absolutnych stało się "pisanie automatyczne". Polegało ono na podążaniu za spontanicznymi skojarzeniami i szybkim, niefiltrowanym przenoszeniu natchnienia na papier. Niektórzy posuwali się jeszcze dalej i pracowali w stanie półsnu lub pod wpływem alkoholu i narkotyków. Niektórzy szukali inspiracji nawet w stanach neurotycznych i psychotycznych.

Cechy sztuki surrealistycznej: eksperymentowanie z technikami i materiałami

Również przy realizacji motywów pochodzących z głębi ich duszy surrealistki i surrealiści obierali nowe drogi. Co prawda korzystali z dobrze znanych technik, takich jak malarstwo olejne, rysunki ołówkiem i węglem, a także litografie. Jednak poza tym poszukiwali kolejnych metod artystycznych, które dawały im swobodę wyrażania swojego świata myśli bez zewnętrznych wpływów.

Jedną z ważnych technik surrealizmu stał się kolaż. Artystki i artyści montowali najróżniejsze przedmioty, takie jak tkaniny, papier i wszelkiego rodzaju znaleziska, na drewnianych płytach lub kartonach. Zarówno przypadek, jak i spontaniczna oraz niekonwencjonalna kompozycja obiektów odgrywały tu istotną rolę. Bardzo podobnie jest w przypadku frottage. W tej technice struktury powierzchni przedmiotów są przenoszone na papier poprzez odcieranie.

Również w technice grattage obrazy powstają tylko częściowo w sposób zamierzony. Polega ona na nakładaniu kilku warstw farby, na przykład farb olejnych lub kredek woskowych, jedna na drugą. Następnie kontury obiektów obrazowych są wydrapywane ostrym narzędziem, co prowadzi do powstania wielowarstwowych, barwnych linii i powierzchni.

Wiele technik sztuki surrealistycznej należy dziś do standardowego repertuaru sztuk plastycznych.