Barok i Renesans: Oto różnice
Pałac wersalski, "Mona Lisa" da Vinciego, wspaniałe założenia ogrodowe, jak w Schwerinie i Hanowerze, czy "Narodziny Wenus" Botticellego: sztuka i architektura Renesansu i Baroku są do dziś równie obecne, co popularne.
Obie epoki obejmują łącznie okres ponad czterech stuleci. Renesans wyłonił się ze średniowiecza mniej więcej na początku XV wieku. Na początku XVII wieku został zastąpiony przez Barok. Klasycyzm zakończył fazę Renesansu i Baroku mniej więcej pod koniec XVIII wieku.
Na pierwszy rzut oka epoki te mają wiele cech wspólnych. W obu sztuki plastyczne pozostawały pod bezpośrednim wpływem przemian politycznych, religijnych i społecznych. Także ich styl ujawnia pewne podobieństwa. Ale czym różni się Renesans od Baroku?
Renesans i Barok różnią się przede wszystkim odpowiednimi uwarunkowaniami społecznymi: na czas Renesansu przypadły Reformacja i Humanizm. Pod ich wpływem sztuka renesansowa odkryła człowieka jako samodzielny temat. Odwoływała się przy tym do wzorców z greckiej i rzymskiej starożytności i przywiązywała wagę do możliwie wiernego naturze sposobu przedstawiania.
Pięciu ważnych artystów Renesansu to
Barok natomiast był ukształtowany przez kontrreformację i wojnę trzydziestoletnią. Styl barokowy zasadniczo nawiązywał do idei Renesansu, ale rozwijał się dalej. W malarstwie realizm ustąpił miejsca dramatyzacji i patosowi. Ponadto na nowo odkryto jako motywy tematy biblijne i mitologiczne. Myśl o śmiertelności stanowiła podstawę odrębnego gatunku (martwe natury "Vanitas").
Do najważniejszych artystów Baroku należeli
- Jan Vermeer,
- Michelangelo Merisi da Caravaggio,
- Rembrandt van Rijn,
- Peter Paul Rubens oraz
- Jan Brueghel d. Ä..
Poniżej przyglądamy się szczegółowo różnicom między Barokiem a Renesansem.
Renesans vs. Barok: czasy społecznej transformacji
Zarówno w rozwoju Renesansu, jak i Baroku znaczącą rolę odgrywał kontekst społeczny i polityczny. Oba style na swój sposób reagowały na sytuacje, w których powstały.
Renesans: nowy obraz świata pod znakiem Humanizmu
W fazie Renesansu Europa doświadczyła fundamentalnych zmian w kulturze, gospodarce, nauce i polityce. Do najważniejszych przemian należały Reformacja i wynikający z niej rozłam Kościoła. Ale także druk oraz postępy w naukach przyrodniczych stworzyły nowy klimat intelektualny w Europie.
Ogólnie rzecz biorąc, w czasie Renesansu zmniejszył się wpływ szlachty i Kościoła, które przez stulecia dominowały w polityce i społeczeństwie. Równolegle zamożne mieszczaństwo umacniało swoją pozycję w społeczeństwie. Korzystało z nieustannie rosnącego handlu zarówno w obrębie krajów, jak i między państwami.
Ten rozwój miał również wpływ na finansowanie sztuki i kultury. W poprzedzającym średniowieczu to zasadniczo szlachta i duchowieństwo występowały jako mecenasi i zleceniodawcy sztuk plastycznych. Teraz tę rolę coraz częściej przejmowali także mieszczańscy mecenasi.
Nie tylko warunki polityczne i gospodarcze oddziaływały na sztukę Renesansu
Także dominujące filozofie, ideały, światopoglądy i postawy życiowe odzwierciedlały się w dziełach tej epoki. Tak więc również rzeźby renesansowe i obrazy pozostawały całkowicie pod znakiem Humanizmu.
Filozofia humanistyczna stanowiła rdzeń wszelkiego myślenia i działania w tej epoce. Od swoich początków w XIV wieku Humanizm wyrażał pragnienie zmiany i wkroczenia w nowy czas. Jego teoria oznaczała radykalną zmianę wobec myślenia średniowiecza. Tam nadal dominowała nauka chrześcijańska, w której ludzie byli jednoznacznie podporządkowani boskości.
Wraz z docenieniem twórczego działania człowieka nowy status zyskały także nauki przyrodnicze. Badacze, uczeni oraz inżynierki i inżynierowie stopniowo emancypowali się od nauk Kościoła. W tej epoce opracowano i opublikowano liczne przełomowe wynalazki i teorie.
Nawet jeśli ludzie coraz bardziej koncentrowali się na życiu ziemskim i jego wyzwaniach, duchowość i religia nie zniknęły całkowicie z codzienności Renesansu.
Barok: epoka pod wrażeniem wojny trzydziestoletniej
Bezpośrednio po Renesansie nastąpił Barok. W porównaniu z Renesansem Barok pozostawał całkowicie pod wrażeniem wojny trzydziestoletniej. Jak to często bywa, sytuacja bardzo różnie przedstawiała się dla ludu i szlachty. Odpowiednio w obu obozach panowały bardzo odmienne nastroje.
Dla dużej części ludności Europy wojna oznaczała przede wszystkim czas pełen cierpienia i wyrzeczeń. Choroby, śmierć, głód i zniszczenie należały do codziennych doświadczeń wielu ludzi. Natomiast szlacheccy władcy i zamożni wywodzili z tej sytuacji postawę "tym bardziej teraz". Żyli w rozrzutnym luksusie i celebrowali siebie oraz swoją władzę wystawnymi uroczystościami i okazałymi budowlami.
Kontrreformacja ze swojej strony sprawiła, że wpływ Kościołów ponownie się zwiększył. Orientacja na doczesność, której w Renesansie nauczał Humanizm, znów nieco straciła na znaczeniu na rzecz wiary chrześcijańskiej.
Po wojnie trzydziestoletniej wielu monarchom udało się utrzymać swój status. W różnych państwach Europy absolutyzm ugruntował się jako forma rządów. Cesarzowe i cesarze, a także królowe i królowie, rościli sobie nieograniczoną władzę nad ludem i państwem. Swoje roszczenie do absolutnej władzy demonstrowali okazałymi budowlami oraz luksusowym i wystawnym stylem życia.
Obok szlachty umocnił się także Kościół katolicki. W kontrreformacji zdołał rozbudować swoją władzę i wpływy. W tej fazie Kościół katolicki zamówił liczne dzieła sztuki o motywach religijnych. Rzeźby i obrazy służyły umocnieniu jego pozycji wśród wiernych.
Równolegle jednak w różny sposób zachwiano także tradycyjnym obrazem świata. Dotyczyło to z jednej strony tradycyjnego społeczeństwa stanowego. Kwestionowano panujący system ze szlachtą i duchowieństwem po jednej stronie oraz mieszczaństwem i chłopami po drugiej. Z drugiej strony wśród uczonych coraz głośniejsze były głosy, które nie widziały Ziemi w centrum wszechświata, lecz Słońce.
Barok i Renesans w porównaniu: motywy
Nowy obraz świata i zmiany w społeczeństwie znalazły odzwierciedlenie także w motywach obu epok.
Motywy sztuki renesansowej
Tak jak w filozofii i duchowej postawie Renesansu człowiek znalazł się w centrum, tak również twórcy uczynili go centralnym tematem obrazu. Zarówno w malarstwie, jak i rzeźbie mógł być odtąd pokazywany, podobnie jak postacie religijne, jako samodzielny motyw.
Przy tym artystki i artyści koncentrowali się na jak najwierniejszym oddaniu ludzkiej anatomii. Było to widoczne szczególnie w coraz popularniejszych portretach. Ponadto pierwsi twórcy zaczęli wykonywać autoportrety. Chociaż człowiek stawał się teraz coraz ważniejszym motywem, religijne i mitologiczne tematy obrazowe nadal pozostawały istotnymi tematami. Zarówno przedstawienia treści z Biblii, jak i sceny oraz postacie z antycznej mitologii były realizowane w obrazach i rzeźbach.
Obok człowieka i bóstw w malarstwie renesansowym na znaczeniu zyskała również natura. Krajobrazy i zwierzęta do początku XV wieku prawie nie odgrywały żadnej roli w obrazach i rzeźbach. Jednak w Renesansie artystki i artyści zaczęli poświęcać coraz więcej uwagi florze, faunie i architekturze. Do samodzielnego gatunku malarstwa pejzażowego było jednak wciąż daleko. Krajobrazy służyły nadal zasadniczo jako tła i kulisy. Jednak odtąd twórcy przywiązywali większą wagę do szczegółowego i wiernego naturze opracowania scen, w których działali ludzie.
Religia, Vanitas, natura – motywy sztuki barokowej
Także w sztuce Baroku człowiek zdołał utrzymać się jako temat. Powstały liczne portrety monarchów i szlachty. Ale również motywy z wieloma uczestnikami, takie jak uczty czy inne okazje społeczne, były ukazywane w obrazach.
Równolegle kontrreformacja sprawiła, że religia znów zyskała na znaczeniu w codziennym życiu ludzi. Znalazło to odzwierciedlenie również w sztuce Baroku. Duchowieństwo ponownie w większym stopniu zamawiało obrazy i rzeźby ze scenami religijnymi i biblijnymi. Często w centrum znajdowali się tu Jezus, Dziewica Maryja lub anioły, a także przedstawienia nieba i piekła. Rzeźby barokowe nadal ukazywały również postacie z mitologii, takie jak Wenus czy Amor.
W malarstwie barokowym obrazowe przedstawienie idei Vanitas mogło się ugruntować jako nowy motyw. Zwłaszcza w martwych naturach przypominano o skończoności ziemskiego życia. Różne, stale powracające obiekty służyły jako symbole, na przykład czaszki, klepsydry, świece, muchy czy więdnące kwiaty. Motywy Vanitas miały skłaniać oglądających do wewnętrznej refleksji i moralnego życia.
Także natura rozwijała się dalej jako temat obrazowy w sztuce Baroku. Zwłaszcza w późnym Baroku i następującym po nim malarstwie rokoka krajobrazy wykonały znaczące kroki w stronę samodzielnego gatunku. Lasy, morze czy krajobrazy górskie, ale także ogrody, zwierzęta i rośliny, mogły być odtąd ukazywane również bez ludzi.
Nowy język obrazu i techniki w Renesansie i Baroku
Nie tylko w tematach obrazowych, lecz także w kompozycji obrazu i technikach malarskich istniały w Renesansie i Baroku pewne różnice. Były one bezpośrednio związane z motywami, a także z pojmowaniem sztuki.
Renesans: odrodzenie proporcji w technice malarskiej
Przede wszystkim powrót do wzorców z antyku wpływał na sposób przedstawiania w malarstwie renesansowym. Ponieważ człowiek był teraz postrzegany jako jednostka, twórcy przywiązywali także szczególną wagę do jego anatomicznie poprawnego, wiernego naturze i szczegółowego przedstawienia. Za pomocą indywidualnych rysów twarzy i naturalnych proporcji chcieli maksymalnie zbliżyć się do swoich modeli.
Tę samą precyzję wykazywali jednak także przy postaciach, których nie mogli mieć bezpośrednio przed sobą, jak bohaterowie biblijni czy mitologiczni. Także we wszystkich innych gatunkach, takich jak krajobrazy i architektura, utrwalił się realistyczny sposób malowania.
Równolegle malarki i malarze Renesansu czynili także postępy w kompozycji obrazu. Do najważniejszych odkryć tego czasu należała perspektywa centralna. Dzięki niej malarze mogli tworzyć wrażenie głębi przestrzennej i trójwymiarowości. W tym celu prowadzili (wyobrażone) linie w swoich obrazach ku tak zwanemu punktowi zbiegu. Obiekty, które miały wydawać się bardziej oddalone, malowali mniejsze. Wyeksponowane przedmioty, które miały się pojawić na pierwszym planie, malowali większe.
Kolejnym ważnym osiągnięciem malarstwa renesansowego była technika "Sfumato". W tym procesie malarze miejscowo nakładali dodatkową cienką laserunkową warstwę białej farby. W ten sposób nieco zmiękczali kontury obiektów obrazu. Można było dzięki temu symulować różne efekty świetlne, jak mgła czy jaskrawe światło. Ponadto w ten sposób dało się wywołać wrażenie głębi przestrzennej, ponieważ nieostrość sprawiała, że obiekty wydawały się bardziej odległe.
Sztuka barokowa: przejście od realizmu do emocjonalności
Także w technikach i sposobach przedstawiania istniały różnice między Renesansem a Barokiem. Tam, gdzie malarstwo renesansowe wciąż próbowało szczególnie zbliżyć się do rzeczywistości, w Baroku przeforsował się raczej emocjonalny język obrazu. Ukazywane sceny były bogate, pełne przepychu, ruchu i energii. Sprawiały wrażenie silniej inscenizowanych i skłaniały się ku dramatyzacji i patosowi.
Przy modelowaniu obiektów obrazu artystki i artyści nadal jednak wzorowali się na rzeczywistości. Za pomocą gry światła i cienia określanej jako "Chiaroscuro" symulowali żywą przestrzenność. Dzięki padaniu światła i grze cieni proporcje ciał i przedmiotów można było określić jeszcze wyraźniej. W ten sposób obiekty obrazu wydawały się bardzo plastyczne i były jednoznacznie umieszczone w przestrzeni.
Do żywego wrażenia obrazu przyczyniała się także nowo opracowana technika malarska. Dzięki nakładaniu farby określanemu jako "Impasto" twórcy mogli podkreślać lub uwydatniać określone partie obrazu. Najważniejszą cechą Impasto było całkowite krycie farby. Czasem farbę nakładano także impastowo, to znaczy lekko wypukło. W ten sposób można było zaakcentować jasne partie lub jednobarwne fragmenty obrazu. To również przyczyniało się do trójwymiarowego i dynamicznego wrażenia obrazu.
W rokoku, które rozwinęło się z późnego Baroku, bardzo emocjonalny sposób przedstawiania osiągnął swój punkt kulminacyjny.
Rokoko oznaczało koniec wielkich epok Renesansu i Baroku.
Wybrane dzieła epok Baroku i Renesansu
