O śniegu i lodzie: zimowe pejzaże w malarstwie

Zaśnieżone wioski, mgliste lasy, zamarznięte jeziora i sceny z ludźmi podczas zimowych spacerów lub jazdy na łyżwach: zimowe impresje należą do szczególnie popularnych gatunków w europejskim malarstwie. Artyści od baroku po sztukę współczesną poświęcali się malarstwu pejzaży zimowych. Każdy styl znalazł swój własny sposób, by oddać radości zimy. Różnią się one również nastrojem i przesłaniem.

Wiele obrazów tego gatunku przedstawia zaśnieżone krajobrazy w spokojnej i idyllicznej atmosferze. Jednak zimne i surowe sceny zimowe często służą także jako symbole przemijania i samotności, tak że nastrój na obrazach bywa ponury i przygnębiający. Niezależnie od tego, czy są romantyczne, czy sceptyczne – zimowe pejzaże bardzo wyraziście ukazują, jak duży wpływ ta pora roku miała i nadal ma na życie ludzi.

Zimowy pejzaż rozwija się w samodzielny temat

Malarstwo pejzażowe, a wraz z nim malarstwo zimowych krajobrazów, rozwinęło się stosunkowo późno jako samodzielny gatunek. Aż do XV wieku człowiek zazwyczaj pozostawał w centrum obrazu. Lasy, pola, góry lub morza służyły jedynie jako tło lub ozdabiały określoną scenę.

Od XVI wieku malarki i malarze zaczęli coraz bardziej koncentrować się na przedstawianiu natury, podczas gdy człowiek często pełnił jedynie rolę dekoracyjną. W tym okresie malarstwo zimowych pejzaży przeżyło pierwszy wzrost popularności. Rosnące zainteresowanie malarstwem zimowych krajobrazów mogło być również związane z warunkami pogodowymi. Badacze przypuszczają, że między ok. 1500 a 1700 rokiem w Europie panowała "mała epoka lodowcowa", co mogło skłonić artystów tych epok do częstszego podejmowania tematu zimy.

Z tego okresu pochodzi także jeden z najbardziej znanych dziś obrazów o tematyce zimowej. W 1565 roku Pieter Bruegel d. Ä. namalował "Myśliwy na śniegu", w którym – wbrew temu, co sugeruje tytuł – w centrum znajduje się nie myśliwy, lecz zaśnieżony krajobraz. W następnych epokach baroku i romantyzmu malowano coraz więcej pejzaży z lodem i śniegiem, między innymi przez Rembrandt van Rijn ("Zimowy pejzaż"), Hendrick Avercamp ("Zimowy pejzaż z łyżwiarzami"), Caspar David Friedrich ("Morze lodu", "Zimowy pejzaż z kościołem") czy William Turner ("Burza śnieżna").

W impresjonizmie zimowy pejzaż zostaje rozwinięty jako temat malarski

Najpóźniej w impresjonizmie XIX wieku zimowy pejzaż ugruntował się jako samodzielny gatunek. Malarstwo tej epoki wydawało się stworzone do przedstawiania zimowych scen. Skupiało się na atmosferze chwili, grze barw i przede wszystkim na wyjątkowych warunkach świetlnych, dzięki czemu mogło w szczególnie nastrojowy sposób oddać zimowe wrażenia.

Śnieg działa jak naturalny rozpraszacz światła, co bardzo odpowiadało impresjonistom, którzy odeszli od szczegółowego przedstawiania obiektów. Niemal wszyscy najważniejsi malarze i malarki impresjonizmu poświęcali się również zaśnieżonym krajobrazom. Claude Monet miał namalować ponad 100 zimowych pejzaży. Jednym z jego najważniejszych dzieł w tym gatunku jest "Sroka".

Wielu jego kolegów, jak Camille Pissarro ("Bulwar Montmartre zimowym porankiem"), Alfred Sisley ("Wiejska droga zimą"), Édouard Manet ("Efekt śniegu w Petit-Montrouge") czy Lovis Corinth ("Walchensee zimą") również tworzyli zimowe impresje. Zwraca uwagę, że już w tym okresie wielu artystów odchodziło od typowo białego lub jasnoszarego przedstawienia śniegu, malując go także w innych odcieniach, jak czerwony czy niebieski.

Ekspresyjne zimowe pejzaże w klasycznej nowoczesności

Również w ekspresjonizmie klasycznej nowoczesności zimowy pejzaż pozostał popularnym tematem. Kontynuowany był trend coraz mniej realistycznego przedstawiania krajobrazów zimowych. Ekspresjoniści ukazywali efekt, w którym śnieg redukuje przedmioty do prostych kształtów i tworzy silne kontrasty – niemal jak w drzeworycie.

W obu głównych szkołach ekspresjonizmu w Niemczech artyści zajmowali się malarstwem zimowych krajobrazów. Wśród artystów drezdeńskiej grupy "Brücke" szczególnie Ernst Ludwig Kirchner interpretował zimowe pejzaże w nowoczesnych barwach i formach. W 1917 roku przeprowadził się do szwajcarskiego Davos i od tego czasu malował niemal wyłącznie góry, miasteczko i naturę, w tym wiele scen zimowych. Szczególnie wyróżniał się jego sposób przedstawiania śniegu. Paleta barw Kirchnera obejmowała odcienie od pomarańczowego i różowego po fioletowy i szaroniebieski, jak w jego obrazach "Davos zimą. Davos w śniegu" czy "Zima w Davos".

Inni artyści grupy "Brücke", jak Karl Schmidt-Rottluff ("Brzozy w śniegu"), Erich Heckel ("Krajobraz Rudaw zimą") czy Max Pechstein ("Topniejący śnieg"), również inspirowali się zimą. W grupie "Błękitny Jeździec" z regionu Monachium temat zimowych pejzaży był bardzo popularny, na przykład u Gabriele Münter ("Trzy domy w śniegu"), Franz Marc ("Sarny w śniegu II") czy Wassily Kandinsky ("Zimowe studium z górą"). Wielu innych artystów nowoczesności, jak Edvard Munch ("Aleja w zamieci śnieżnej"), Henri Matisse ("Zimowy pejzaż nad Sekwaną") czy Max Beckmann ("Zimowy pejzaż Garmisch"), również tworzyło zaśnieżone krajobrazy. Nawet Paul Gauguin, znany głównie z impresji z Południowego Pacyfiku, stworzył "Bretońską wioskę w śniegu".

Zimowe pejzaże od połowy XX wieku po sztukę współczesną

Także w dalszym przebiegu XX wieku zimowe pejzaże utrzymały się jako temat malarski – mimo że rozwinęły się style, w których przedstawienie figuratywne odgrywało coraz mniejszą rolę. Zwłaszcza w surrealizmie, pop-arcie i różnych odmianach coraz popularniejszej abstrakcji zimowe pejzaże zeszły nieco na dalszy plan, ale nigdy całkowicie nie zniknęły z pracowni. Gerhard Richter stworzył pod koniec lat 60. XX wieku obszerną serię prac ze śnieżnymi pejzażami, na przykład "Alpejski pejzaż zimą".

Znany ze swoich fantastycznych i poetyckich wizji Marc Chagall również stworzył impresje z zimowej pory roku, na przykład "Wieś zimą" i "Zima", podobnie jak Alex Katz ("Zimowa scena"), Otto Dix ("Nad Jeziorem Bodeńskim, zima") czy Armin Mueller-Stahl ("Zimowy krajobraz"). Aż po dzień dzisiejszy zimowy pejzaż wywiera ogromną fascynację na artystach i inspiruje ich do tworzenia nastrojowych obrazów z chłodnej pory roku.